Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 19:8

Από αυτή την ασθένεια έπασχε και ο Ζακχαίος, προτού πλησιάσει τον Ιησού, η οποία ήταν κατά πολύ χειρότερη από την αρρώστια του τυφλού της Ιεριχούς, εφόσον ο μεν έπασχε από πήρωση του σώματος, ο δε από πήρωση της ίδιας της ψυχής. Μη δίνεις σε άλλους τα ξένα, αλλά να αποκαθιστάς στους αδικημένους τα δικά τους· διότι ο Θεός δεν αποδέχεται ελεημοσύνη που προέρχεται από αρπαγή. Ο τελώνης στάθηκε καλός κριτής και οικονόμος των δικών του υποθέσεων: «Αν πήρα κάτι από κάποιον με συκοφαντία», λέει, «το αποδίδω τετραπλάσιο», όχι σε άλλους —διότι αυτό θα ήταν χωρίς ανταμοιβή και απρόσδεκτο από τον Θεό— αλλά στους ίδιους τους συκοφαντηθέντες.

Αυτό το φανερώνει και ο Ζακχαίος λέγοντας: Ιδού, τα μισά από τα υπάρχοντά μου τα δίνω στους πτωχούς· και εάν συκοφάντησα κάποιον σε κάτι, το αποδίδω στο τετραπλάσιο. Ώστε, όσα αμαρτήματα είναι τέτοιου είδους, τα οποία είναι δυνατόν να επανορθωθούν, και για τα οποία είναι δυνατόν να αποδοθεί το πολλαπλάσιο, με αυτόν τον τρόπο καθαρίζονται· και με αυτόν τον τρόπο, εννοώ, ο οποίος δεν αρκεί από μόνος του για την κάθαρση, αλλά έχει ανάγκη προηγουμένως το έλεος του Θεού και το αίμα του Χριστού, διά του οποίου έχουμε την απολύτρωση και για όλα τα άλλα, εφόσον επιδεικνύουμε για το καθένα τους άξιους καρπούς της μετανοίας.

Έτσι, λοιπόν, ας κάνουμε ελεημοσύνη, προκειμένου να λάβουμε ανταπόδοση από τον Θεό· ανταποδίδει δε ο Θεός σε εκείνους που επαινεί, και κανέναν πλεονέκτη δεν επαινεί. Μην πλανάσθε· με κανέναν άλλον τρόπο δεν πρόκειται ο Χριστός να αποδεχθεί τις φιλότιμες προσφορές προς τους φτωχούς, εάν δεν αναιρεθούν οι πλεονεξίες εις βάρος των αδικημένων. Έτσι αποδέχθηκε ο Κύριος την ορθή στάση του Ζακχαίου, και είπε: «Σήμερα ήλθε σωτηρία σε τούτον τον οίκο»· διότι, αφού πήρε την απόφαση να αποδώσει στο τετραπλάσιο ό,τι τυχόν απέσπασε με συκοφαντία, με αυτόν τον τρόπο μοίρασε στους φτωχούς τα μισά από τα υπολειπόμενα χρήματα. Επειδή γνώριζε ότι επιθυμούσε να υποδεχθεί τον Χριστό.

Δεν είναι δυνατόν να προσφέρεις δώρα στον Θεό, εάν έχεις λυπήσει τον αδελφό σου. Διότι λέει: Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε πρώτα, συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου. Να θυμάσαι τον τελώνη Ζακχαίο, ο οποίος, έχοντας προθυμοποιηθεί να αποδώσει στο τετραπλάσιο οτιδήποτε απέσπασε με συκοφαντία, μοίρασε έτσι τα μισά από τα χρήματα που του απέμειναν στους φτωχούς. Διότι γνώριζε ότι επιθυμεί να υποδεχθεί τον Χριστό, και ότι ο Χριστός δεν πρόκειται διαφορετικά να αποδεχθεί τις δωρεές προς τους φτωχούς, εάν δεν επανορθωθούν οι πλεονεξίες εις βάρος των αδικηθέντων. Και έτσι ο Κύριος αποδέχθηκε την ορθή στάση του Ζακχαίου και είπε: Σήμερα ήρθε η σωτηρία σε αυτόν τον οίκο. Και αυτά μεν απευθύνονται προς εκείνους που κάνουν ελεημοσύνες, αλλά δεν φροντίζουν για την απόδοση του δικαίου. Προς εκείνον όμως που προφυλάσσεται μεν από το να αδικεί, αλλά αμελεί να ελεεί, λέμε ότι κάθε δέντρο που δεν κάνει καρπό κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά, και ποτέ ένα τέτοιο δέντρο δεν θα είναι αρεστό στον επουράνιο γεωργό, ο οποίος λέει ότι ήλθε ζητώντας καρπό στη συκιά και δεν βρήκε, και ο οποίος προστάζει να κοπεί, ώστε να μην καταλαμβάνει άσκοπα τον τόπο.

Ναι, λέει: το γνωρίζω αυτό, επειδή είμαι Θεός εκ φύσεως, και επιβλέπω τους δρόμους του καθενός πάνω στη γη, και εκτός αυτών έχω τη γνώση των μελλοντικών: τον κάλεσα σε μετάνοια, επειδή ήταν πρόθυμος για αυτό. <Τα μισά από τα υπάρχοντά μου, Κύριε, τα δίνω στους φτωχούς.> (A f. 252 b) Βλέπεις πώς ο αρχιτελώνης, ο φιλάργυρος, αμέσως έγινε ελεήμων και εραστής της φιλοπτωχίας, υποσχόμενος να διανείμει τον πλούτο του στους απόρους και να επανορθώσει σε όσους είχε αδικήσει, σύμφωνα με τον νόμο που προστάζει να αποζημιώσει με τέσσερα πρόβατα αντί για ένα, σύμφωνα με την κρίση του Δαβίδ για εκείνον που ειπώθηκε ότι είχε στερήσει την αμνάδα του φτωχού; «Και την αμνάδα, λέει, θα την επιστρέψει στο τετραπλάσιο.» <Σήμερα έγινε σωτηρία σε αυτόν τον οίκο.> (A f. 254) Διότι όπου εισέλθει ο Χριστός, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και σωτηρία: χωρίς αναβολές και υποσχέσεις, αλλά «σήμερα» ο Χριστός ευαγγελίζεται τη σωτηρία στον Ζακχαίο: επειδή και αυτός έκανε αμέσως όσα υποσχέθηκε. Διότι δεν είπε: Θα δώσω τα μισά και σε όσους αδίκησα θα τα επιστρέψω στο τετραπλάσιο: διότι άκουσε τον Σολομώντα που λέει: «Μην πεις: Φύγε και έλα αύριο και θα σου δώσω» αλλά, «Ιδού, λέει, δίνω και επιστρέφω». Γι' αυτό και ο Χριστός λέει: Σήμερα, λέει, δίνεις, σήμερα είναι για σένα και η σωτηρία.

Έτσι και ο Ζακχαίος ο τελώνης, όταν κλήθηκε στην αποστολή, δεν υποσχέθηκε μόνο ότι θα ακολουθήσει αυτόν που τον κάλεσε, αλλά και ότι θα επιστρέψει στο τετραπλάσιο όλα όσα είχε πάρει με αδικία. Διότι νομίζω πως είναι αναγκαίο εκείνοι που πρόκειται να κάνουν τον Χριστό ένοικο μέσα τους διά του Πνεύματος, να ξεπλένουν από πριν τους ρύπους και να αποκαθαίρουν τα σφάλματα, και έτσι να παρουσιάζουν σε αυτόν τη δική τους ψυχή λαμπρή και αμόλυντη, όπως ακριβώς και ο θεσπέσιος Μελωδός, έχοντας φτάσει στο ύψος αυτής της αρετής, αναφωνούσε λέγοντας: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, ω Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου, θα ψάλω και θα υμνήσω». Διότι, όπως ακριβώς στα καθαρά μαλλιά σταθεροποιούνται οι βαφές, ενώ εάν υπάρχει κάποιο υπόλειμμα ρύπου, το χρώμα που εισχώρησε αποβάλλεται αμέσως και δεν έχει σταθερή βάση σε αυτά, έτσι και η μέθεξη του Χριστού εισδύει μεν στις άγιες και καθαρές ψυχές, ενώ σε εκείνες που δεν βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, δεν θα μπορούσε καθόλου να εγκατασταθεί. «Διότι το άγιο πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο», σύμφωνα με τη Γραφή, «και δεν θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο από αμαρτίες». Επομένως, θεραπεύοντας αυτούς που αδικήθηκαν και αποκόπτοντας τις λύπες των αδελφών μας με πράξεις φιλανθρωπίας, θα απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από κάθε ενοχή και θα κερδίσουμε την εν Χριστώ άφεση. ΠΑΛΛ. Πολύ ορθά μίλησες. ΚΥΡ.

Ας γίνει τώρα κόσμιος, σώφρων, αρκούμενος στα δικά του και από αυτά προσφέροντας σε όσους βρίσκονται σε φτώχεια, φιλαλήθης, αποδίδοντας τιμή στους άλλους, προσηνής, ασκώντας με απλά λόγια κάθε επαινετή πράξη· διότι, όπως ακριβώς το σκοτάδι διαλύεται από το φως και το μαύρο εξαφανίζεται όταν καλυφθεί με λευκότητα, έτσι και ο παλαιός άνθρωπος, όταν στολιστεί με τα έργα της δικαιοσύνης, εξαφανίζεται. Βλέπεις πώς και ο Ζακχαίος με τη μεταβολή του βίου του νέκρωσε τον τελώνη, επιστρέφοντας από τη μία στο τετραπλάσιο την αποζημίωση σε όσους αδίκως ζημιώθηκαν, και μοιράζοντας από την άλλη στους φτωχούς τα υπόλοιπα, τα οποία προηγουμένως είχε με κακό τρόπο θησαυρίσει καταπιέζοντας τους φτωχούς. Ο ευαγγελιστής Ματθαίος, ένας άλλος τελώνης, ομότεχνος του Ζακχαίου, αμέσως μετά την κλήση του άλλαξε τον βίο του σαν να έβγαζε κάποιο προσωπείο. Διώκτης ήταν ο Παύλος, αλλά μετά τη χάρη έγινε απόστολος που έφερε βαριές αλυσίδες υπέρ του Χριστού, εις απολογίαν και μετάνοια για τα άδικα δεσμά που, έχοντας λάβει κάποτε από τον νόμο, τα περιέφερε εναντίον των ευαγγελίων. Τέτοια πρέπει να είναι η αναγέννηση, με αυτόν τον τρόπο να εξαλείφεται η συνήθεια προς την αμαρτία, έτσι να πολιτεύονται οι υιοί του Θεού· διότι τέκνα δικά Του αποκαλούμαστε μετά τη χάρη.

Επομένως, εάν, όπως λέει ο προφήτης, αφού λουστούμε με αυτό το μυστικό λουτρό γίνουμε καθαροί στις προαιρέσεις μας, αποπλένοντας τις κακίες των ψυχών μας, γινόμαστε καλύτεροι και έχουμε μεταμορφωθεί προς το καλύτερο. Εάν όμως το λουτρό περιοριστεί στο σώμα και η ψυχή δεν αποπλύνει τις εμπαθείς κηλίδες, αλλά ο βίος μετά τη μύηση παραμένει όμοιος με τον αμύητο βίο, έστω και αν είναι τολμηρό να το πω, θα το πω και δεν θα διστάσω, ότι σε αυτές τις περιπτώσεις το νερό παραμένει απλώς νερό, χωρίς πουθενά να φανερώνεται σε ό,τι τελείται η δωρεά του Αγίου Πνεύματος, όταν όχι μόνο το αίσχος του θυμού προσβάλλει τη θεία μορφή ή το πάθος της πλεονεξίας και η ακόλαστη και αισχρή διάνοια και η έπαρση και ο φθόνος και η υπερηφάνεια, αλλά εξακολουθούν να του μένουν τα άδικα κέρδη, και η γυναίκα που απέκτησε από μοιχεία εξακολουθεί και έπειτα από το βάπτισμα να υπηρετεί τις ηδονές του. Εάν αυτά και τα παρόμοια υπάρχουν στη ζωή του βαπτισθέντος με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και πριν και μετά από αυτό, δεν μπορώ να διακρίνω τι έχει μεταμορφωθεί, καθώς βλέπω τον ίδιο ακριβώς άνθρωπο με προηγουμένως. Ο αδικημένος, ο συκοφαντημένος, εκείνος που στερήθηκε τα υπάρχοντά του δεν βλέπουν ως προς τους εαυτούς τους καμία απολύτως μεταβολή σε εκείνον που έλαβε το λουτρό. Διότι δεν άκουσαν και από το δικό του στόμα τη φωνή του Ζακχαίου να λέει: «Εάν πήρα κάτι από κάποιον με συκοφαντία, του το επιστρέφω στο τετραπλάσιο».

ΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ, ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΗ ΔΙΟΡΘΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΤΕΛΩΝΗ ΖΑΚΧΑΙΟΥ, στην οποία γίνεται λόγος και κατά της φιλαργυρίας. Προηγουμένως μεν, όταν ο ευαγγελιστής Λουκάς εξιστορούσε τη θεραπεία αυτών που ήταν λεπροί και τυφλοί στο σώμα, είχαμε και εμείς αυτόν ως αφορμή για την πνευματική ομιλία προς την αγάπη σας. Σήμερα όμως θα λάβουμε ως θέμα μας τον Ζακχαίο, που κατοικούσε στην Ιεριχώ και ήταν τυφλός κατά την ψυχή, και τη δική του ψυχική ανάβλεψη. Είναι μεγάλο το θαύμα που συνέβη σε αυτόν και καθόλου κατώτερο από εκείνο που συνέβη σε αυτούς. Διότι και αυτός είχε σκοτεινούς τους εσωτερικούς οφθαλμούς της καρδιάς, όπως εκείνος ο τυφλός τους εξωτερικούς του προσώπου. Διότι, σύμφωνα με τη διήγηση, ούτε και αυτός μπορούσε να δει τον Ιησού, αλλά απαλλάχθηκε και αυτός από το νοητό σκοτάδι αναβλέποντας μόνο με τον λόγο Εκείνου ο Οποίος και εξαρχής μόνο με τον λόγο δημιούργησε το φως και καταύγασε ολόκληρη την αισθητή κτίση.

Αλλά ο τελώνης, θέλοντας να ανταποδώσει την τιμή σε Εκείνον που όχι μόνο κατέβηκε μέχρι εμάς μέσω της σάρκας, αλλά και σήκωσε τον δικό μας ονειδισμό από άφατη φιλανθρωπία, «στάθηκε και είπε προς τον Ιησού»· το ότι στάθηκε είναι δείγμα σταθερής απόφασης, με παρρησία αλλά συγχρόνως και με ταπείνωση· στάθηκε, λοιπόν, και αποστομώνοντας με παρρησία αυτούς που τον κατηγορούσαν, «είπε προς τον Ιησού: ιδού, τα μισά από τα υπάρχοντά μου, Κύριε, τα δίνω στους φτωχούς, και αν πήρα κάτι από κάποιον με συκοφαντία, το επιστρέφω στο τετραπλάσιο»· και έτσι, αφού αναδείχθηκε δίκαιος, διέλυσε τον ονειδισμό προς τον Κύριο εκείνων που γόγγυζαν και έλεγαν «ότι μπήκε να καταλύσει στο σπίτι αμαρτωλού ανθρώπου»· διότι, αφενός, επιστρέφοντας σύμφωνα με τον νόμο στο τετραπλάσιο αυτά που απέσπασε με συκοφαντία, απομακρύνθηκε όντως από το κακό, αφετέρου δε, μοιράζοντας τα μισά του υπάρχοντα στους φτωχούς, έπραξε το αγαθό, και έτσι αναδείχθηκε από κάθε άποψη καθαρισμένος.

Αλλά βλέπετε όλοι τον Ζακχαίο, πώς αγάπησε και αναζήτησε και αγαπήθηκε και προσκλήθηκε και έγινε οικείος του Χριστού; Εάν λοιπόν κάποιος είναι τελώνης ή αρχιτελώνης που πλουτίζει από εκεί με κακό τρόπο και συγκεντρώνει πλούτο άδικα, ας μιμηθεί την οδό αυτού του αρχιτελώνη προς τη σωτηρία, και ας αποδώσει και ας μοιράσει καλά, όσα κακώς εθησαύρισε. Εάν πάλι κάποιος, έχοντας υποστεί αρπαγή των υπαρχόντων του ή με άλλον τρόπο έγινε φτωχός, ας είναι χαρούμενος και ευγνώμων· διότι κατέχει τη σωτήρια φτώχεια, ή μάλλον ας την καταστήσει ο ίδιος σωτήρια μέσω της ευχαριστίας, στην οποία και ο πλούσιος τελώνης αφού κατέφυγε πρόθυμα σώθηκε, όπως ακριβώς ακούσατε τώρα γι' αυτόν. Αυτά λοιπόν όσον αφορά την ιστορία.

Και εξακολουθούσε να πράττει πολύ περισσότερα από αυτά, για να μην τα απαριθμούμε όλα τώρα, δαπανώντας όλον τον πλούτο του σε όσους είχαν ανάγκη. Θέλεις να δεις και αυτούς που δεν έγιναν πλούσιοι από τον Θεό, για να μάθεις πώς χρησιμοποιούν τον πλούτο; Κοίταξε τον πλούσιο στην παραβολή του Λαζάρου, ο οποίος δεν έδινε ούτε τα ψίχουλα· κοίταξε τον Αχαάβ, ο οποίος άρπαξε ακόμη και το αμπέλι· κοίταξε τον Γιεζή, κοίταξε όλους τους παρόμοιους. Διότι εκείνοι που απέκτησαν δίκαια τα αγαθά τους, επειδή τα έλαβαν από τον Θεό, τα καταναλώνουν σύμφωνα με τα προστάγματα του Θεού· ενώ εκείνοι που κατά την απόκτηση του πλούτου ήρθαν σε αντίθεση με τον Θεό, κάνουν το ίδιο και κατά τη δαπάνη του, ξοδεύοντας σε πόρνες και παράσιτους, ή θάβοντας και κλειδώνοντας τα χρήματα, χωρίς να δαπανούν τίποτε απολύτως για τον φτωχό. Και για ποιον λόγο, θα ρωτήσει κανείς, επιτρέπει ο Θεός να πλουτίζουν τέτοιοι άνθρωποι; Επειδή είναι μακρόθυμος, επειδή θέλει να μας οδηγήσει σε μετάνοια, επειδή ετοίμασε τη γέεννα, επειδή όρισε ημέρα κατά την οποία μέλλει να κρίνει την οικουμένη. Εάν δε τιμωρούσε αμέσως όσους πλουτίζουν με κακό τρόπο, ο Ζακχαίος δεν θα είχε το χρονικό περιθώριο της μετάνοιας, ώστε και να επιστρέψει στο τετραπλάσιο όσα άρπαξε και να διαθέσει επιπλέον τα μισά από τα υπάρχοντά του· ούτε ο Ματθαίος θα μπορούσε να μεταστραφεί και να γίνει απόστολος, εάν είχε αρπαχτεί από τη ζωή πριν από τον κατάλληλο καιρό· ούτε και πολλοί άλλοι παρόμοιοι με αυτούς. Για τους λόγους αυτούς δείχνει ανοχή, καλώντας τους πάντες σε μετάνοια.

Επειδή, λοιπόν, άκουσε τον Χριστό να λέει: «Σήμερα πρέπει να μείνω στον οίκο σου», φτερωμένος από τη χαρά του, λέει: «Τα μισά από τα υπάρχοντά μου τα δίνω στους φτωχούς, και αν απέσπασα κάτι από κάποιον με συκοφαντία, το αποδίδω στο τετραπλάσιο». Και προς αυτόν ο Ιησούς λέει: «Σήμερα έγινε σωτηρία στον οίκο τούτο».

Διότι δεν είναι δυνατόν με το ίδιο μέτρο της ελεημοσύνης να θεραπευθεί το κακό που προέρχεται από την πλεονεξία. Εάν δηλαδή με την πλεονεξία αποκτήσεις έναν οβολό, δεν χρειάζεσαι πάλι έναν οβολό για ελεημοσύνη, προκειμένου να εξαλείψεις την πληγή της πλεονεξίας, αλλά ένα τάλαντο. Γι' αυτόν τον λόγο ο κλέπτης, όταν συλληφθεί, καταβάλλει το τετραπλάσιο· όμως από τον κλέπτη, αυτός που αρπάζει με τη βία είναι χειρότερος. Εάν λοιπόν εκείνος πρέπει να επιστρέψει το τετραπλάσιο από όσα έκλεψε, ο άρπαγας πρέπει να δώσει το δεκαπλάσιο και πολύ περισσότερο· και θα είναι ευτύχημα αν μπορέσει έστω και έτσι να εξιλεωθεί για την αδικία του, διότι καρπό ελεημοσύνης ούτε και τότε πρόκειται να λάβει. Γι' αυτό ο Ζακχαίος λέει: «Σε όσους αδίκησα, θα αποδώσω το τετραπλάσιο, και τα μισά από τα υπάρχοντά μου θα τα δώσω στους φτωχούς». Εάν λοιπόν στο καθεστώς του Νόμου πρέπει να δίνει κανείς το τετραπλάσιο, πολύ περισσότερο στο καθεστώς της Χάριτος· εάν αυτό ισχύει για τον κλέπτη, πολύ περισσότερο για τον άρπαγα. Διότι, εκτός από τη ζημία, εδώ συνυπάρχει και πολλή ύβρις. Επομένως, ακόμη κι αν δώσεις το εκατονταπλάσιο, πάλι δεν έχεις δώσει το παν. Βλέπεις ότι δεν έλεγα μάταια πως, ακόμη κι αν αρπάξεις έναν οβολό και προσφέρεις ένα τάλαντο, μόλις και μετά βίας θεραπεύεις την αμαρτία έστω κι έτσι; Εάν λοιπόν κάνοντας αυτό μόλις που το κατορθώνεις, όταν αντιστρέψεις την τάξη, και από τη μια αρπάζεις ολόκληρες περιουσίες, ενώ από την άλλη προσφέρεις ελάχιστα, και μάλιστα όχι σε εκείνους που αδικήθηκαν αλλά σε άλλους αντί για εκείνους, ποια απολογία θα έχεις; Ποια συγχώρεση; Ποια ελπίδα σωτηρίας; Θέλεις να μάθεις πόσο κακό κάνεις προσφέροντας ελεημοσύνη με αυτόν τον τρόπο;

Σου δείχνει, μαζί με αυτά, και τον ίδιο τον τελώνη, ο οποίος κυριευόταν σφοδρά από τον πυρετό της πλεονεξίας, να έχει ταχέως απαλλαγεί. Διότι τι υπάρχει πιο φιλοκερδές από τον τελώνη; Και όμως, ο άνθρωπος έγινε ακτήμονας, επειδή υπάκουσε στους νόμους του Ιατρού. Διότι τέτοιους έχει και τους μαθητές, ανθρώπους που ασθένησαν από τα ίδια νοσήματα με εμάς και θεραπεύτηκαν ταχέως. Και μας υποδεικνύει τον καθένα από αυτούς, ώστε να μην απελπιστούμε. Δες, λοιπόν, αυτόν τον τελώνη. Παρατήρησε πάλι και έναν άλλον αρχιτελώνη, ο οποίος υποσχέθηκε να επιστρέψει στο τετραπλάσιο όσα είχε αρπάξει και να δώσει τα μισά από όλα όσα κατείχε, προκειμένου να υποδεχθεί τον Ιησού. Αλλά μήπως εσύ φλέγεσαι και επιθυμείς σφοδρά τα χρήματα;

Διότι ποια οικία μοιάζει περισσότερο με τη θεατρική σκηνή και με όσους βρίσκονται σε αυτήν; Του πλουσίου ή του φτωχού; Δεν είναι ολοφάνερο ότι είναι του πλουσίου; Επομένως, αυτή είναι γεμάτη από ασχημοσύνη. Ποια οικία μοιάζει με εκείνη του Παύλου, με εκείνη του Αβραάμ; Είναι ολοφάνερο ότι είναι του φτωχού. Επομένως, αυτή είναι η κατεξοχήν στολισμένη και δοξασμένη. Και για να μάθεις ότι αυτό αποτελεί το κατεξοχήν στολίδι της οικίας, είσελθε στην οικία του Ζακχαίου, και μάθε, όταν επρόκειτο να εισέλθει σε αυτήν ο Χριστός, πώς την εστόλισε εκείνος. Διότι δεν έτρεξε προς τους γείτονες ζητώντας παραπετάσματα για τις θύρες και καθίσματα και βάθρα κατασκευασμένα από ελεφαντόδοντο, ούτε έβγαλε από τις αποθήκες τα λακωνικά σκεπάσματα· αλλά τη στόλισε με στολίδι που αρμόζει στον Χριστό. Και ποιο ήταν αυτό; «Τα μισά από τα υπάρχοντά μου θα τα δώσω», λέει, «στους φτωχούς, και σε όποιον τυχόν άρπαξα κάτι, θα το αποδώσω στο τετραπλάσιο». Έτσι ας στολίζουμε κι εμείς τις οικίες μας, ώστε να εισέλθει και σε εμάς ο Χριστός. Αυτά είναι τα καλά παραπετάσματα, αυτά κατασκευάζονται στους ουρανούς, εκεί υφαίνονται. Όπου υπάρχουν αυτά, εκεί βρίσκεται και ο Βασιλεύς των ουρανών. Εάν όμως στολίζεις με διαφορετικό τρόπο, προσκαλείς τον διάβολο και τον δικό του χορό.

Τον παρόξυνες με την αρπαγή χρημάτων; Μέσω αυτών εξευμένισέ Τον, και αφού επιστρέψεις τα αρπαγμένα στους αδικημένους, δίνοντάς τους μάλιστα και άλλα επιπλέον, πες όπως ο Ζακχαίος: «Επιστρέφω στο τετραπλάσιο όλα όσα άρπαξα». Τον παρόξυνες με τη γλώσσα και, υβρίζοντας, λοιδόρησες πολλούς; Εξιλέωσέ Τον και πάλι με τη γλώσσα, αναπέμποντας καθαρές προσευχές, ευλογώντας εκείνους που σε λοιδορούν, εγκωμιάζοντας εκείνους που σε κακολογούν, εκφράζοντας ευγνωμοσύνη σε όσους σε αδικούν. Αυτά δεν απαιτούν ημέρες ούτε πολλά έτη, παρά μόνο προαίρεση, και κατορθώνονται μέσα σε μία ημέρα. Απομακρύνσου από την πονηρία, επιδίωξε την αρετή, παύσε την κακία, και υποσχέσου να μην τα πράττεις πλέον αυτά, και τούτο σου αρκεί προς απολογία. Εγώ διαβεβαιώνω και εγγυώμαι ότι καθένας από εμάς που αμαρτάνουμε, εάν απομακρυνθεί από τα προηγούμενα κακά και υποσχεθεί στον Θεό με ειλικρίνεια να μην τα αγγίξει πλέον, ο Θεός δεν θα ζητήσει τίποτε άλλο ως μεγαλύτερη απολογία. Διότι είναι φιλάνθρωπος και ελεήμων, και όπως ακριβώς η γυναίκα που κοιλοπονά επιθυμεί να γεννήσει, έτσι και Εκείνος επιθυμεί να εκχύσει το έλεός Του· όμως οι δικές μας αμαρτίες το ανακόπτουν.

γʹ. Σιωπάτε ακούγοντας αυτά; Σας οφείλω πολλή ευγνωμοσύνη γι' αυτήν τη σιωπή μάλλον, παρά για τα χειροκροτήματα· διότι τα χειροκροτήματα και οι έπαινοι κάνουν εμένα πιο λαμπρό, ενώ η σιωπή αυτή κάνει εσάς πιο σώφρονες. Γνωρίζω ότι προκαλούν λύπη αυτά που λέγονται, αλλά έχουν μεγάλο και ανείπωτο κέρδος. Εκείνος ο πλούσιος, αν είχε κάποιον να τον συμβουλεύει τέτοια πράγματα, και όχι κόλακες που να τον συμβουλεύουν σε όλα προς χάριν του και να τον παρασύρουν στην τρυφηλότητα, δεν θα είχε καταλήξει σε εκείνη τη γέεννα, δεν θα είχε υπομείνει τα αβάσταχτα βάσανα, δεν θα είχε μετανιώσει απαρηγόρητα μετά από αυτά· αλλά, επειδή όλοι του μιλούσαν κολακευτικά για να τον ευχαριστήσουν, τον παρέδωσαν στο πυρ. Μακάρι να μπορούσαμε πάντοτε και διαρκώς να φιλοσοφούμε για αυτά και να μιλούμε περί γεέννης. Διότι λέγει η Γραφή: «Σε όλους τους λόγους σου να θυμάσαι τα έσχατά σου, και εις τον αιώνα δεν πρόκειται να αμαρτήσεις». Και πάλι: «Ετοίμαζε τα έργα σου για την έξοδο, και προετοιμάσου για την οδό». Αν άρπαξες κάτι από κάποιον, επίστρεψέ το και πες όπως ο Ζακχαίος: «Επιστρέφω στο τετραπλάσιο αυτά που άρπαξα»· αν συκοφάντησες κάποιον, αν έγινες εχθρός κάποιου, συμφιλιώσου πριν φτάσεις ενώπιον του δικαστηρίου.

Ω, τι χρυσόπτερος έρωτας, ή μάλλον Χριστός, που ανυψώνει στους ουρανούς την ψυχή που Τον κατέχει! Ήδη ο θείος έρωτας, που τον εξύψωσε από τη γη, τον κατέστησε δενδροβάτη· δεν του επέτρεπε πλέον να βλέπει τα επίγεια, ούτε τον άφηνε πια να συναναστρέφεται με ανθρώπους, αλλά, ατενίζοντας προς τη θεία αγάπη, προσδοκούσε τα ουράνια. Από τα μεν έτρεχε προς τα δε για τα οποία επειγόταν, και αφού ανέβηκε στο δέντρο, αναζητούσε με το βλέμμα του τον Χριστό, και με τη διάνοιά του ανέβαινε πάνω στη νεφέλη. Όταν δε ο Ζακχαίος είδε τον Χριστό, έλεγε αρμοδίως: «Προς Εσένα, που κατοικείς στον ουρανό, ύψωσα τα μάτια μου». Είδε ο Ζακχαίος τον Κύριο και εκαιγόταν ακόμη περισσότερο από πόθο· Εκείνος άγγιξε την καρδιά του, και ο Ζακχαίος μεταμορφωνόταν σε άλλον άνθρωπο: αντί για τελώνης έγινε ζηλωτής, αντί για άπιστος πιστός, και αντί για λύκος πρόβατο που φέρει τη σφραγίδα. Ποιος ποθεί τόσο πολύ τον πατέρα ή τη μητέρα του, ποιος αγάπησε ποτέ τόσο πολύ τη γυναίκα ή τα παιδιά του, όσο ο Ζακχαίος τον Κύριο, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει από τα ίδια τα γεγονότα; Διότι όλα τα υπάρχοντά του τα έδωσε στους φτωχούς για χάρη του Χριστού, και σε όσους είχε αδικήσει με συκοφαντίες, τα επέστρεψε στο τετραπλάσιο. Ω, τι αγαθό ήθος του μαθητή! Ω, τι επιείκεια και θεία δύναμη του Διδασκάλου, η οποία τον ώθησε στην πράξη μόνο και μόνο με την εμφάνιση του Ιησού! Διότι ο Κύριος δεν είχε απευθύνει ακόμη κατηχητικό λόγο στον Ζακχαίο, αλλά απλώς εμφανίστηκε σε αυτόν που Τον ποθούσε, και η δύναμη της πίστεως ανυψωνόταν μέσα από την καρδιά εκείνου που φλεγόταν από τον πόθο.

Γνωρίζω τι πρόκειται να κάνεις· γνωρίζω ότι όλα σου τα υπάρχοντα πρόκειται να τα δώσεις στους φτωχούς, και πρώτα να αποδώσεις τα τετραπλάσια σε όσους συκοφάντησες. Σε τέτοιους ανθρώπους με ευχαρίστηση καταλύω. Και ο Ζακχαίος κατέβηκε με βιασύνη, πήγε στον οίκο του και υποδέχθηκε τον Ιησού. Γεμάτος δε από χαρά, στάθηκε και είπε· όχι περπατώντας, ούτε καθισμένος, αλλά αφού στάθηκε όρθιος, για να δείξει την αμετάθετη απόφαση της ψυχής του· στάθηκε και είπε, όταν, φλεγόμενος στο πνεύμα και σκεπτόμενος χωρίς καμία μεταμέλεια, αγωνιζόταν· διότι γνώριζε πού σπέρνει και πού πρόκειται να θερίσει· και είπε: Ιδού, τα μισά από τα υπάρχοντά μου τα δίνω στους φτωχούς, και σε όσους συκοφάντησα αποδίδω τα τετραπλάσια. Ώ, εξομολόγηση καθαρή, που προέρχεται από καθαρή καρδιά· εξομολόγηση ακαταίσχυντη, που παρίσταται ενώπιον της ακαταίσχυντης δόξας του Θεού, που αποπνέει πίστη και ανθίζει από δικαιοσύνη! Αυτής της δικαιοσύνης είθε να μας αξιώσει ο Θεός των όλων, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και η δύναμη εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Και πού είναι αυτό δίκαιο, λέγει; Και πάρα πολύ δίκαιο μάλιστα. Διότι, και εκείνος που κληρονόμησε περιουσία γεμάτη από αδικία, έστω και αν ο ίδιος δεν την άρπαξε, εφόσον γνωρίζει με ακρίβεια ότι κατέχει τα αγαθά των άλλων, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο θα ήταν δίκαιο να τιμωρηθεί. Αυτά, άλλωστε, τα γνωρίζουν και οι κοσμικοί νόμοι, οι οποίοι, παραβλέποντας εκείνους που άρπαξαν και υπεξαίρεσαν, προστάζουν να τα απαιτεί κανείς από εκείνους στην κατοχή των οποίων θα βρει όλα τα δικά του πράγματα. Εάν λοιπόν γνωρίζεις τους αδικημένους, απόδωσέ τα με μεγάλη προσαύξηση κατά το παράδειγμα του Ζακχαίου· εάν όμως τους αγνοείς, μοίρασέ τα σε αυτούς που έχουν ανάγκη, και με αυτόν τον τρόπο θα μετριάσεις το κακό. Διότι, εάν δώσουμε μόνο όσα πήραμε από τους άλλους, δεν προκύπτει κανένα κέρδος για εμάς. Και αυτό το αποδεικνύει ο Ζακχαίος, ο οποίος τότε δήλωσε ότι θα εξιλεώσει τον Θεό, δίνοντας το τετραπλάσιο από όσα είχε αφαιρέσει. Εμείς όμως, ενώ αρπάζουμε μύρια και δίνουμε λίγα, νομίζουμε ότι καθιστούμε τον Θεό ίλεω. Διότι, εάν ο Κάιν, που προσέφερε τα υποδεέστερα, και μάλιστα χωρίς να έχει αδικήσει κανέναν άλλο, υπέστη την έσχατη τιμωρία, όταν εμείς προσφέρουμε από αρπαγή και πλεονεξία, πώς δεν θα υποστούμε χειρότερα; Γιατί υβρίζεις τον Δεσπότη προσφέροντάς του ακάθαρτα δώρα; Ο Χριστός δεν θέλει να τρέφεται από πλεονεξία, ούτε δέχεται τέτοιου είδους τροφή. Είναι προτιμότερο να τον βλέπεις να λιώνει από την πείνα, παρά να τον τρέφεις από τέτοια πράγματα· είναι προτιμότερο να μη δώσεις τίποτα, παρά να δώσεις τα ξένα σε άλλους.

Έλυσε την έχθρα που είχε δημιουργηθεί μεταξύ ημών και του Θεού, και έδεσε τον αρχέκακο όφι, εξαιτίας του οποίου δημιουργήθηκε η έχθρα· έδεσε όλους τους δαίμονες που στρατεύονταν κατά των ανθρώπων, και έλυσε όλους τους ανθρώπους που ενοχλούνταν από αυτούς· έδεσε την πύρινη ρομφαία που στρεφόταν εναντίον μας, και έλυσε τον δεμένο στον σταυρό ληστή, εισάγοντάς τον στην τρυφή του παραδείσου· έδεσε τον αδελφοκτόνο Κάιν, τυλίγοντάς τον με τρόμο, και έλυσε τους τρόμους του παραλυτικού, ανορθώνοντας τα μέλη του· έλυσε τον Ισαάκ, ο οποίος είχε συμποδιστεί από τον Αβραάμ, και έδεσε αντί αυτού το κριάρι που είχε πιαστεί στο φυτό Σαβέκ· έδεσε τον Ιούδα που αγάπησε τα αργύρια, και έλυσε τον αρχιτελώνη Ζακχαίο που μοίρασε τα χρήματά του στους πένητες· έδεσε τους ιουδαϊκούς χοίρους παραδίδοντάς τους στους δαίμονες, και έλυσε τη δεμένη όνο και το πουλάρι, στέλνοντας τους μαθητές του· έδεσε την πικροφόρο συκιά, ξεραίνοντας τις ρίζες της, και έλυσε τη συγκύπτουσα γυναίκα, λέγοντάς της: Έχε θάρρος, θυγατέρα, έχεις λυθεί από την ασθένειά σου.

Τι σημαίνει στο Ευαγγέλιο ο Ζακχαίος ο τελώνης και τι σημαίνουν τα όσα αναφέρονται σε αυτόν; Ο Ζακχαίος ο τελώνης είναι εκείνος που εκμεταλλεύεται την κτίση του Θεού για τη δική του απόλαυση. Ακούει όμως τον Λόγο να διέρχεται και ανεβαίνει σε μια συκομουριά, όταν ο λόγος της μετανοίας γεννηθεί μέσα του· διότι αυτός τον πείθει να υψωθεί πάνω από το σαρκικό φρόνημα· διότι αυτό συμβολίζει η συκομουριά. Από εκεί, πράγματι, θα μπορέσει να δει εύκολα τον Λόγο και να τον ακούσει να λέει: «κατέβα γρήγορα», δηλαδή: «εάν επιθυμείς να με δεχθείς ολόκληρο στον οίκο σου, μην νομίσεις ότι αρκεί μόνο να υψωθείς πάνω από το σαρκικό φρόνημα, αλλά πορεύσου μαζί μου και μέσω των αρετών». Το δε «αποδίδω στο τετραπλάσιο» δηλώνει τούτο: είτε ότι χρησιμοποιεί την καθεμία από τις τέσσερις γενικές αρετές για την κατόρθωση των αγαθών έργων, είτε ότι αποβάλλει από τον εαυτό του την έμπρακτη ενέργεια, τη συγκατάθεση, τις προλήψεις των αναμνήσεων και τις ψιλές φαντασίες. Την μεν ενέργεια την αποβάλλει δια της εγκράτειας, τη δε συγκατάθεση δια της προσοχής και της περιφρούρησης από τους λογισμούς, τις δε προλήψεις δια της επιμελούς αναγνώσεως, και τις φαντασίες δια της εκτενούς προσευχής. Ή (το τετραπλάσιο) εννοεί την πρακτική, τη φυσική, τη θεολογική και την ευκτική κατάσταση· διότι η ευκτική (η προσευχή) είναι ανώτερη της θεολογίας· επειδή η μεν θεολογία θεολογεί το Θείο μέσα από τα δημιουργήματα, ενώ η ευκτική ενώνει την ψυχή με τον Θεό με τρόπο άγνωστο και απόρρητο.

Εάν μετανοήσουν, λέει, δεν πρόκειται να ακούσουν αυτή τη φρικτή προσφώνηση. Αυτό βεβαίως λέω κι εγώ, αλλά μόνον εάν κάνουν καρπό άξιο της μετανοίας. Αλλά πότε θα κάνει καρπό μετανοίας εκείνος που λέει ότι σε αυτήν την υπηρεσία ωφελήθηκα τόσα νομίσματα και τόσες λίτρες ή τόσα κεντηνάρια; Διότι δεν λέει ότι άρπαξα ή πλεονέκτησα ή συκοφάντησα και συγκέντρωσα για τον εαυτό μου τόσα και τόσα και υπέστην όχι μικρή ψυχική βλάβη, αλλά ότι ωφελήθηκα τόσα και τόσα. Πώς λοιπόν θα μετανοήσει ποτέ αυτός που ονομάζει τη βλάβη της πλεονεξίας ωφέλεια; Για τον πλεονέκτη, καρπός άξιος της μετανοίας δεν είναι το να διανείμει μόνο από όσα απέκτησε με πλεονεξία, αλλά το να διανείμει μαζί με αυτά και τα μισά από τα υπάρχοντά του στους φτωχούς. «Ιδού», λέει ο Ζακχαίος, «τα μισά από τα υπάρχοντά μου, Κύριε, τα δίνω στους φτωχούς και, εάν συκοφάντησα κάποιον σε κάτι, του το αποδίδω στο τετραπλάσιο». Έδειξε όντως καρπό άξιο της μετανοίας. Και είπε ο Κύριος ότι «σήμερα έγινε σωτηρία σε αυτόν τον οίκο». Ποιους άραγε συκοφάντησε ο Ζακχαίος καθόμενος στο τελωνείο του, δηλαδή στο εργαστήριό του, και μη ασχολούμενος με τίποτε άλλο παρά με το να αγοράζει και να πουλάει;

Μη δώσεις σε άλλους τα ξένα, αλλά σε αυτούς που αδικήθηκαν αποκατάστησε τα δικά τους, διότι ο Θεός δεν δέχεται ελεημοσύνη που προέρχεται από αρπαγή. Καλός κριτής και οικονόμος των υποθέσεών του στάθηκε ο τελώνης. «Και αν από κάποιον απέσπασα κάτι με συκοφαντία, το επιστρέφω στο τετραπλάσιο», λέει, όχι σε άλλους (διότι αυτό είναι χωρίς ανταμοιβή και μη αποδεκτό από τον Θεό) αλλά στους ίδιους που συκοφαντήθηκαν. «Σήμερα ήρθε σωτηρία σε αυτόν τον οίκο, διότι και αυτός είναι υιός του Αβραάμ». Πώς λοιπόν προέρχεται από τον Αβραάμ αυτός που κατάγεται από την Ιεριχώ των Χαναναίων;

Στάθηκε, λοιπόν, ο Ζακχαίος και είπε προς τον Κύριο: «Ιδού, Κύριε, τα μισά από τα υπάρχοντά μου τα δίνω στους φτωχούς, και αν έχω αποσπάσει κάτι από κάποιον με συκοφαντία, το επιστρέφω στο τετραπλάσιο». Είπε δε προς αυτόν ο Ιησούς: «Σήμερα ήλθε σωτηρία σε αυτόν τον οίκο, διότι και αυτός είναι υιός του Αβραάμ· επειδή ο Υιός του ανθρώπου ήλθε για να αναζητήσει και να σώσει το χαμένο». Ο Κύριος αρπάζει αυτά τα ισχυρότατα από τα σκεύη του διαβόλου και γκρεμίζει τις πόλεις του. Διότι πρόσεξε πώς όχι μόνο έκανε μαθητές του τελώνες, αλλά αιχμαλωτίζει προς σωτηρίαν ακόμη και έναν αρχιτελώνη, τον Ζακχαίο.

Το ότι βέβαια ο μεν τελώνης είναι κάτι το βδελυρό, ο δε αρχιτελώνης πολύ περισσότερο, ως άρχοντας στην κακία, κανείς δεν το αμφισβητεί· διότι για τους τελώνες η συντήρηση δεν προέρχεται από πουθενά αλλού, παρά από τα δάκρυα των φτωχών. Αλλά δεν παραβλέπεται αυτός ο αρχιτελώνης, αντίθετα προσφέρει κατάλυμα και λαμβάνει ως αντάλλαγμα τη σωτηρία. Επειδή ποθούσε να δει τον Ιησού, και γι' αυτό ανέβηκε στη συκομουριά, πριν προλάβει να Τον δει ο ίδιος, τον βλέπει ο Κύριος.

«Τα μισά από τα υπάρχοντά μου τα δίνω», λέει, «στους φτωχούς». Βλέπεις θερμότητα; Δεν άρχισε να σπέρνει με φειδώ, ούτε έδωσε κάποια λίγα, αλλά όλο του το βιός. Διότι και αυτά που κράτησε, τα κράτησε για να έχει να δώσει σε όσους αδίκησε. Διότι, διδάσκοντάς μας ότι δεν υπάρχει κανένα κέρδος, αν κάποιος έχοντας χρήματα από αδικία ελεεί άλλους, εγκαταλείποντας αυτούς που αδικήθηκαν· δες τι κάνει και σε αυτό· αποδίδει στο τετραπλάσιο, αν αδίκησε κάποιον σε κάτι, θεραπεύοντας τη ζημιά στον ίδιο τον αδικημένο· διότι αυτό είναι ίδιον της αληθινής ελεημοσύνης· και όχι απλώς τη ζημιά, αλλά και με προσθήκη, σύμφωνα με τον νόμο. Διότι ο νόμος πρόσταζε τον κλέφτη να ξεπληρώνει στο τετραπλάσιο. Αν και, εάν το εξετάσουμε με ακρίβεια, δεν του απέμενε απολύτως τίποτα από τα χρήματα. Διότι έδωσε τα μισά από τα υπάρχοντά του στους φτωχούς· και του απέμειναν τα μισά· από αυτά πάλι που υπολείφθηκαν απέδιδε στο τετραπλάσιο σε αυτούς που αδικήθηκαν από αυτόν, ώστε αν η περιουσία του αρχιτελώνη προερχόταν από αδικία, και ο ίδιος αποδίδει στο τετραπλάσιο όλα όσα αδίκησε, σκέψου πώς απογυμνώθηκε εντελώς. Και από αυτό αποδεικνύεται ότι έχει φρόνημα ανώτερο από τον νόμο, γινόμενος μαθητής του Ευαγγελίου, καθώς αγάπησε τον πλησίον περισσότερο από τον εαυτό του, και όχι μόνο υποσχέθηκε αυτά, αλλά μάλλον τα έπραξε. Διότι δεν είπε: «Θα δώσω τα μισά, και θα αποδώσω στο τετραπλάσιο», αλλά: «Ιδού, δίνω και αποδίδω».