Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 2:11

Εάν δε κάποιος φανεί πιο οκνηρός απέναντι στις εγγύς ασχολίες της ημέρας και της νύχτας, ας απευθυνθεί σε ακόμη πιο ταπεινούς δασκάλους, ακούγοντας τον μύρμηγκα και τη μέλισσα: «Πήγαινε στον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε. Δεν θέλησας να μάθεις από τους προφήτες, τους αποστόλους, τους ουρανούς και τις ημέρες. μάθαινε από τον μύρμηγκα και τη μέλισσα, εσύ ο λογικός από τα άλογα και ταπεινά δημιουργήματα. Είθε δε εμείς, διαβάζοντας το βιβλίο του ουρανού και της γης, βλέποντας τα δημιουργήματα ως γράμματα του Θεού και έχοντας ως δασκάλους τους αγίους, να βρεθούμε μαζί τους στη βασιλεία των ουρανών. «Η ημέρα στην ημέρα αναγγέλλει λόγο». Αναγγέλλει δε λόγο και ο προφήτης στην εκκλησία λέγοντας: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση: η νύχτα» κατά την οποία ο Χριστός βρισκόταν σπαργανωμένος στη φάτνη, στη «νύχτα» της ψυχής των ποιμένων που ήταν ακόμη σκοτισμένη από την άγνοια. «Και υπήρχαν ποιμένες», λέει, «στην ίδια περιοχή που έμεναν στο ύπαιθρο και φυλούσαν νυχτερινές σκοπιές στο ποίμνιό τους». Έπειτα, η νύχτα δανειζόμενη το στόμα του αγγέλου οδήγησε τους ποιμένες, που αγνοούσαν, στη γνώση, λέγοντας με τα ίδια τα πράγματα: «Γεννήθηκε για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση». Διότι η διδασκαλία του αγγέλου εκείνης της νύχτας έγινε για εμάς διήγηση.

Γιατί εξετάζεις ενδελεχώς την ευδοκία Του; Γιατί εξιχνιάζεις τη βούλησή Του; Άκου τον Παύλο, ή μάλλον δέξου τον έλεγχό του: «Διότι ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά Του;» Αλήθεια, ω άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που ερευνάς και εξιχνιάζεις τη γέννησή Του, όταν ο προφήτης λέει: «Τη γενεά Του ποιος θα τη διηγηθεί;» Ο προφήτης αποφεύγει να διηγηθεί τη γενεά Του, και εσύ περιεργάζεσαι και ερευνάς αδιάκριτα τη φύση Του; Ο δε ευαγγελιστής Λουκάς, διηγούμενος την επίγεια γέννησή Του, λέει τα εξής: «Υπήρχαν ποιμένες στην ίδια εκείνη περιοχή που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλαγαν σκοπιές στο ποίμνιό τους· και ιδού, άγγελος Κυρίου στάθηκε μπροστά τους, και δόξα Κυρίου τους περιέλαμψε, και κυριεύτηκαν από φόβο μεγάλο. Και ο άγγελος τους είπε: Μη φοβάστε· διότι ιδού, σας φέρνω χαρμόσυνο άγγελμα μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλο τον λαό· επειδή γεννήθηκε σήμερα για εσάς Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ». Ο άγγελος, ευαγγελιζόμενος τους ποιμένες, ονομάζει Χριστό και Κύριο Αυτόν που γεννήθηκε από την Παρθένο. Εάν λοιπόν Αυτός που γεννήθηκε είναι Κύριος, πώς η Παρθένος δεν είναι Κυριοτόκος; Εγώ δε αποκαλώ την αγία Παρθένο και Χριστοτόκο, και Κυριοτόκο, και Σωτηριοτόκο, και Θεοτόκο, σύμφωνα με τη φωνή του αγγέλου που έφερε το χαρμόσυνο μήνυμα στους ποιμένες και στην Παρθένο. Εάν οι άγγελοι κηρύττουν Σωτήρα, και Χριστό, και Κύριο, και Θεό, εμείς γιατί αποκρούουμε τη μαρτυρία τους;

Αποκρινόμενοι δε οι απόστολοι είπαν: «Άλλοι μεν τον Ηλία, άλλοι τον Ιερεμία, ή έναν από τους προφήτες». Είπε δε ο Ιησούς: «Εσείς όμως, ποιος λέτε ότι είμαι;» Και αποκρινόμενος ο Πέτρος είπε: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Και δεν είπε: Εσύ είσαι εκείνος που έγινε κατά χάριν Υιός του Θεού, αλλά, «Εσύ είσαι ο Χριστός», με τρανή φωνή, «ο Υιός του Θεού του ζώντος». Και ο ευαγγελιστής Μάρκος πάλι χρησιμοποίησε την ίδια έκφραση, ομιλώντας σε απόλυτη συμφωνία με τον μακάριο Πέτρο: «Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού». Στο δε κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, κατά την ανάσταση του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, αναφέρει πως ο εκατόνταρχος και εκείνοι που μαζί του φρουρούσαν τον Ιησού, βλέποντας τον σεισμό και τα σημεία που συνέβησαν, φοβήθηκαν πάρα πολύ λέγοντας: «Αληθινά, αυτός ήταν Υιός του Θεού»· ο δε άγγελος προς τους ποιμένες [είπε]: «Ιδού, σας ευαγγελίζομαι μεγάλη χαρά, η οποία θα είναι για όλο τον λαό, διότι γεννήθηκε για εσάς σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ».

Μαζί με τους μάγους ας προσκυνήσουμε, μαζί με τους ποιμένες ας δοξάσουμε, μαζί με τους αγγέλους ας πανηγυρίσουμε, «Διότι γεννήθηκε σήμερα για εμάς Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος. Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς», όχι με μορφή Θεού, για να μην καταπτοήσει το ασθενές, αλλά με μορφή δούλου, για να ελευθερώσει το υποδουλωμένο. Ποιος είναι τόσο νωθρός στην ψυχή, ποιος είναι τόσο αχάριστος, ώστε να μη χαίρεται και να μην αγάλλεται και να μη φαιδρύνεται για τα παρόντα;

Σε όλα αυτά βέβαια, δεν κάνουμε λόγο για δύο, για Θεό χωριστά και άνθρωπο χωριστά (διότι ήταν ένας), αλλά αναλογιζόμαστε κατά νοερή διάκριση (κατ’ επίνοιαν) τη φύση του καθενός. Διότι ούτε ο Πέτρος εννόησε δύο, όταν είπε: «Εφόσον λοιπόν ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα». Αν ο Υιός είναι γέννημα, ισχυρίζονται, και όχι ποίημα (δημιούργημα), πώς η Γραφή λέει: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι ο Θεός τον έκανε (εποίησε) και Κύριο και Χριστό»; Πρέπει λοιπόν και εδώ να πούμε ότι τούτο ειπώθηκε σχετικά με την κατά σάρκα γέννησή Του από τη Μαρία· όπως εξάλλου και ο άγγελος που φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες λέει ότι: «Σας γεννήθηκε σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος». Διότι το «Σήμερα» δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στην προαιώνια ύπαρξή Του. Αυτό το αποδεικνύει σαφέστερα η συνέχεια, που λέει: «Αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Αν, όταν γεννήθηκε ο Υιός, τότε έγινε σοφία, τότε είναι ψευδές το χωρίο: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Διότι η σοφία Του δεν δημιουργήθηκε (οὐκ ἐγένετο), αλλά υπήρχε πάντοτε. Και αυτό λοιπόν λέγεται όπως ακριβώς και για τον Πατέρα από τον Δαβίδ: «Γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής»· και: «Έγινες για μένα σωτηρία»· και ο Παύλος: «Ο Θεός ας αναδειχθεί αληθινός, και κάθε άνθρωπος ψεύτης»· έτσι και ο Κύριος: «Έγινε για εμάς από τον Θεό σοφία, αγιασμός και απολύτρωση». Αν λοιπόν ο Πατέρας, αφού έγινε υπερασπιστής και αληθινός, δεν είναι ποίημα· έτσι και ο Υιός, αφού έγινε σοφία και αγιασμός, δεν είναι ποίημα. Αν είναι αληθές το: «Ένας Θεός, ο Πατέρας»· προφανώς είναι αληθές και το: «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Σωτήρας».

Διότι είναι γραμμένο: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ»· επειδή ο μακάριος Γαβριήλ, αποκαλύπτοντας στην αγία και Θεοτόκο παρθένο το μυστήριο, λέει: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ. Διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού, και ιδού θα συλλάβεις στην κοιλιά σου, και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομα αυτού Ιησού. Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους». Άραγε, λοιπόν, είπαν λόγια ασυμβίβαστα μεταξύ τους ο μακάριος άγγελος και ο προφήτης; Κάθε άλλο. Διότι ο μεν θεσπέσιος προφήτης, μιλώντας μυστηριωδώς εν Πνεύματι, προανήγγειλε τον Θεό που έγινε ένα με εμάς, ονομάζοντάς τον έτσι τόσο από τη φύση του όσο και από την ένσαρκη οικονομία του. Ο δε μακάριος άγγελος του έδωσε το όνομα από την ενέργειά του, διότι έσωσε τον δικό του λαό. Ονομάστηκε, λοιπόν, Σωτήρας για αυτόν τον λόγο. Και πράγματι, όταν υπέμεινε για εμάς την κατά σάρκα γέννηση, οι στρατιές των αγγέλων ανήγγειλαν το χαρμόσυνο γεγονός της γέννησης στους ποιμένες, λέγοντας: «Μη φοβάστε εσείς, διότι ιδού σας αναγγέλλουμε σήμερα μεγάλη χαρά, η οποία θα είναι για όλο τον λαό, ότι γεννήθηκε σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ». Συνεπώς, Εμμανουήλ ονομάζεται επειδή, όντας Θεός κατά φύση, έγινε ένα με εμάς, δηλαδή άνθρωπος.

Διότι, εάν ταυτίσουμε το πρόσωπο των αγγέλων με τον γνήσιο υιό, δεν θα διαπιστώσουμε ότι αυτός λέει λόγια που αρμόζουν στους αγίους αγγέλους, ούτε βέβαια ότι έχει την ίδια διάθεση με εκείνους απέναντι σε όσους επιστρέφουν από τις αμαρτίες προς τη μετάνοια. Διότι ο Σωτήρας και Κύριος των όλων λέει ότι υπάρχει χαρά στους ουρανούς ενώπιον των αγίων αγγέλων για έναν αμαρτωλό που μετανοεί. Ωστόσο, ο υιός που περιγράφεται στην προκειμένη παραβολή ως ευπρόσδεκτος στον πατέρα και ο οποίος έζησε άμεμπτο βίο, αναφέρεται ότι οργίστηκε και έφτασε σε τέτοιο σημείο έλλειψης αγάπης προς τον αδελφό του, ώστε να κατηγορήσει τον πατέρα του για τη στοργή του προς αυτόν που σώθηκε. Διότι δεν ήθελε, λέει, να εισέλθει στο σπίτι, δυσανασχετώντας επειδή έγινε δεκτός με μετάνοια αυτός που μόλις είχε συνέλθει, και επειδή θυσιάστηκε για χάρη του το μοσχάρι, και επειδή ο πατέρας διοργάνωσε γιορτή για αυτόν. Αυτό όμως έρχεται σε σύγκρουση, όπως είπα, με τη διάθεση των αγίων αγγέλων. Διότι εκείνοι χαίρονται και δοξολογούν τον Θεό, βλέποντας αυτούς που βρίσκονται στη γη να σώζονται. Γι' αυτό άλλωστε, όταν ο Υιός καταδέχθηκε τη σαρκική γέννηση από γυναίκα στη Βηθλεέμ, έφερναν το χαρμόσυνο μήνυμα στους ποιμένες, λέγοντας: «Μη φοβάστε. Διότι ιδού, σας φέρνουμε το χαρμόσυνο μήνυμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλον τον λαό: ότι γεννήθηκε για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ».

Διότι δεν θα μπορούσε να είναι, νομίζω, τίποτε άλλο το μυστήριο της ευσεβείας παρά ο ίδιος ο Λόγος εκ του Θεού Πατρός, ο οποίος φανερώθηκε σε εμάς με σάρκα. Διότι γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου, λαμβάνοντας μορφή δούλου. Εμφανίστηκε δε και στους αγγέλους, οι οποίοι τον δοξάζουν για τη γέννησή του, λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και μάλιστα, υποδεικνύοντας στους ποιμένες τον για χάρη μας σαρκωμένο Θεό Λόγο, έλεγαν: «Ιδού, γεννήθηκε για εσάς σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι το σημείο για εσάς: θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο να κείτεται σε φάτνη». Εάν λοιπόν υπήρξε γέννηση μέσω Παρθένου και φανέρωση εν σαρκί, πώς δεν αποτελεί ανίσχυρη μυθοπλασία, και πώς δεν είναι μανία και παραλογισμός το να αποδίδει κανείς τον χαρακτηρισμό της φαινομενικότητας σε μια τόσο απτή και εναργή οικονομία;

Κύριος, λοιπόν, είναι ο Υιός του Θεού. Κύριος είναι αυτός που γεννήθηκε στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, σύμφωνα με τον άγγελο που είπε στους ποιμένες: Σας ευαγγελίζομαι μεγάλη χαρά, ότι σήμερα γεννήθηκε για εσάς στην πόλη του Δαβίδ ο Χριστός ο Κύριος. Για αυτόν αναφέρει αλλού κάποιος από τους αποστόλους: Τον λόγο που απέστειλε στους γιους του Ισραήλ, φέρνοντας το χαρμόσυνο μήνυμα της ειρήνης διαμέσου του Ιησού Χριστού· αυτός είναι Κύριος των πάντων. Και όταν λέει «των πάντων», μην εξαιρέσεις τίποτα από την κυριότητά του. Διότι είτε άγγελοι, είτε αρχάγγελοι, είτε αρχές, είτε εξουσίες, είτε οτιδήποτε κτιστό κατονομάζεται από τους αποστόλους, τα πάντα βρίσκονται υπό την κυριότητα του Υιού. Είναι Κύριος των αγγέλων, όπως αναφέρεται στα ευαγγέλια: ότι τότε απομακρύνθηκε ο διάβολος από αυτόν, και οι άγγελοι προσήλθαν και τον υπηρετούσαν.

Γι' αυτό και οι άγγελοι αμέσως υμνούν λέγοντας «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία» και φέρνουν το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες λέγοντας: «γεννήθηκε σήμερα για εσάς Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ». Και δεν αποδεικνύεται μόνο αυτό, ω απατημένε Εβίωνα, αλλά και από την ηλικία των δώδεκα ετών βρίσκεται «καθήμενος ανάμεσα στους ιερείς και τους πρεσβυτέρους, να τους ερωτά και να συζητά μαζί τους», και «εξεπλήσσοντο με τον λόγο της χάριτος που εκπορευόταν από το στόμα του». Και δεν το έκανε αυτό μετά το τριακοστό έτος, για να [μπορείς να] πεις ότι έγινε Χριστός όταν ήλθε το Πνεύμα σε αυτόν, αλλά αμέσως από τη δωδεκαετή του ηλικία, όπως προείπα, καθώς είναι γεγραμμένο στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Αλλά και ακόμη νωρίτερα, όταν ήταν παιδί, ανέβηκαν (όπως αναφέρει) ο Ιωσήφ και η Μαρία στην Ιερουσαλήμ για να προσκυνήσουν κατά τη γιορτή, και ενώ επέστρεφαν, ο Ιησούς παρέμεινε πίσω και τον αναζητούσαν κατά την οδοιπορία και ανάμεσα στους συγγενείς τους και δεν τον έβρισκαν (διότι η Μαρία είχε συγγενείς εκεί)· όταν δε επέστρεψε και τον βρήκε, του είπε: «Τέκνο μου, γιατί μας το έκανες αυτό; Ιδού, εγώ και ο πατέρας σου σε αναζητούσαμε με οδύνη» (διότι ο Ιωσήφ είχε θέση πατέρα γι' αυτόν, αφού δεν ήταν πατέρας του κατά φύση). Έπειτα ο Κύριος της είπε: «Γιατί με αναζητούσατε; Δεν γνωρίζατε ότι πρέπει να βρίσκομαι στα του Πατέρα μου;», υποδηλώνοντας ότι ο ναός είχε οικοδομηθεί στο όνομα του Θεού, δηλαδή του δικού του Πατέρα.

Μήπως το ότι βαστάχθηκε στην αγκαλιά της Μαρίας; Τα αγγίγματα της πόρνης; Οι τρίχες της γυναίκας που άγγιξαν τα πόδια του; Ή τα δάκρυα; Ή η τοποθέτησή του στο μνήμα; Διότι το σάβανο που τύλιξε το σώμα του δεν υπερίσχυσε εκείνης της αμιγούς και μέγιστης δύναμής του. Επειδή και ο Ιωάννης, ενώ βρισκόταν ακόμη στην κοιλιά, σκίρτησε χαίροντας για την έλευση του Δεσπότη του προς αυτόν μέσω της εγκυμοσύνης της αγίας Παρθένου. Και όταν γεννήθηκε και βρισκόταν στη φάτνη, δεν διέλαθε της προσοχής των αγγελικών χορών. Αντιθέτως, στρατιές αγγέλων αποστέλλονταν για να δορυφορήσουν την έλευση του Βασιλιά των αιώνων, νικητήριοι ύμνοι ψάλλονταν, και ειρήνη κηρυσσόταν στους ποιμένες. Αλλά τι αμαύρωσε τη δύναμή του; Διότι, ενώ ήταν ακόμη βρέφος και τον βαστούσαν στην αγκαλιά, εμφανίστηκε το σημείο του αστέρα από την ανατολή, η παρουσία των μάγων, η προσκύνηση και η προσφορά δώρων, η αναζήτηση των γραμματέων από τον βασιλιά, η απάντηση και η ομολογία γι' αυτόν. Και όλα τα άλλα, όσα περιέχει η συνέχεια της διήγησης, τι πλήγμα επέφεραν στη θεότητά του; Ποια συγκάλυψη προκάλεσε, όπως συμβαίνει σε εμάς, η πρόσληψη της σάρκας; Επιτιμά την τρικυμία, τους ανέμους και τη θάλασσα, και η δύναμη της θεότητάς του δεν εμποδίζεται από τη σάρκα, αλλά επιτελεί αυτά που είναι σύμφωνα με τη φύση της θεότητας. Αλλά, μολονότι η σάρκα έχει όγκο και βάρος, δεν περιορίζεται από το βάρος. Διότι περπατά πάνω στα ύδατα σαν να βρίσκεται σε ξηρά, ως άτρεπτος Θεός, ο οποίος βέβαια υπάρχει εν σαρκί, αλλά δεν αλλοιώνεται από τη σάρκα.

Γράφει, λοιπόν, ο Λουκάς, εξιστορώντας με αυτόν τον τρόπο: «Εκείνες δε τις ημέρες εκδόθηκε διάταγμα από τον Καίσαρα Αύγουστο να απογραφεί όλη η οικουμένη. Αυτή η πρώτη απογραφή έγινε όταν ηγεμόνευε στη Συρία ο Κυρήνιος. Και πήγαιναν όλοι να απογραφούν, ο καθένας στη δική του πόλη. Ανέβηκε δε και ο Ιωσήφ από τη Γαλιλαία, από την πόλη Ναζαρέτ, στην Ιουδαία, στην πόλη του Δαβίδ που ονομάζεται Βηθλεέμ, επειδή καταγόταν από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ, για να απογραφεί μαζί με τη Μαρία, τη μνηστή του, η οποία ήταν έγκυος. Και ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο. Τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε σε μια φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα. Και στην ίδια περιοχή υπήρχαν ποιμένες που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλαγαν σκοπιές τη νύχτα για το ποίμνιό τους. Και άγγελος Κυρίου παρουσιάστηκε μπροστά τους και δόξα Θεού τους περιέλαμψε, και κυριεύτηκαν από μεγάλο φόβο. Και τους είπε ο άγγελος: "Μη φοβάστε· διότι, ιδού, σας φέρνω το χαρμόσυνο άγγελμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλο τον λαό, ότι δηλαδή γεννήθηκε σήμερα για εσάς σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός και Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι το σημάδι για εσάς: θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο και ξαπλωμένο σε μια φάτνη"».

Επειδή λοιπόν εκπληρώθηκε το μυστήριο της θείας δυνάμεως, η οποία εισήλθε στο διπλό της ανθρώπινης φύσεως και εναπέθεσε μέσω του καθενός τη ζωοποιό ενέργεια στο συγγενικό του μέρος, μέσω μεν της σαρκός στο σώμα, μέσω δε της ψυχής στην ψυχή (στη νοερή εννοώ και όχι στην άλογη· διότι το άλογο είναι κτηνώδες και όχι ανθρώπινο), τότε η θεότητα, η οποία από την αρχή είχε ενωθεί με το σώμα και την ψυχή και παρέμεινε μαζί τους παντοτινά, εγείρεται κατά την ανάσταση εκείνου που κειτόταν νεκρός, και έτσι λέγεται ότι ο Χριστός έχει εγερθεί εκ νεκρών, ο Ίδιος που και ήταν Χριστός και έγινε· όντας μεν (Χριστός) κατά την προαιώνια βασιλεία, έχοντας δε γίνει (Χριστός) όταν οι άγγελοι ευαγγελίζονταν στους ποιμένες τη μεγάλη χαρά που επρόκειτο να συμβεί σε όλο τον λαό για τη γέννηση του Σωτήρα, ο οποίος είναι, όπως λέγει, Χριστός Κύριος, λαμβάνοντας κατάλληλα αυτό το όνομα σύμφωνα με τον λόγο του Γαβριήλ που είπε ότι Πνεύμα Άγιο θα επέλθει στην Παρθένο και δύναμη Υψίστου θα επισκιάσει. Εκείνος, λοιπόν, που γεννήθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο, δικαιολογημένα ονομάζεται και Χριστός και Κύριος· Κύριος μεν εξαιτίας της δυνάμεως του Υψίστου, Χριστός δε εξαιτίας του Πνεύματος της χρίσεως. Διότι δεν χρίεται τότε ο προαιώνιος, αλλά εκείνος για τον οποίο λέγει: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα». Διότι το «σήμερα» αποτελεί το μέσο των δύο τμημάτων του χρόνου, του παρελθόντος και του μέλλοντος. Ο δε Δημιουργός των αιώνων πώς γεννιέται και χρίεται μέσα σε ένα μέρος του χρόνου;

Εάν μελετήσω προσεκτικά τη γέννησή του, εκπλήσσομαι, διότι, προτού ακόμη το παιδί εξέλθει κατά τους νόμους της φύσεως, επιτελεί θαυμαστά σημεία. Διότι δεν είναι άραγε το μέγιστο σημείο το να παραμείνει η παρθένος, και μετά τη γέννηση, παρθένος, και ο ουρανός, ενώ σιωπά, να ομιλεί μέσω του αστέρα; Και σε όσους διψούν να δουν τον τεχθέντα, αποστέλλει έναν αστέρα ως συνοδοιπόρο και τους υποδεικνύει το ποθούμενο βρέφος. Και ο μεν Ματθαίος μνημονεύει μάγους που ήλθαν από την ανατολή, ενώ ο Λουκάς κάνει μνεία σε άγγελο· διότι αναφέρει: Και υπήρχαν ποιμένες που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλασσαν σκοπιές της νυκτός για το ποίμνιό τους. Και άγγελος Κυρίου εμφανίσθηκε σε αυτούς, και δόξα Κυρίου τους περιέλαμψε, και κυριεύθηκαν από μέγα φόβο. Και τους είπε ο άγγελος: Μη φοβάσθε· διότι, ιδού, σας φέρνω το χαρμόσυνο άγγελμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα αφορά ολόκληρο τον λαό, ότι γεννήθηκε για εμάς σήμερα Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και ξαφνικά εμφανίσθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.

Διότι, εάν τα παρόντα είναι γεμάτα αισχύνη και ονειδισμούς, τα μέλλοντα όμως δεν είναι τέτοια· το δε Ευαγγέλιο αναφέρεται στα μέλλοντα, όχι στα παρόντα. Πώς λοιπόν λέει ο άγγελος: «Ιδού, σας ευαγγελίζομαι ότι γεννήθηκε για εσάς Σωτήρας»; Διότι, αφού γεννήθηκε, επρόκειτο να γίνει αυτό· επειδή δεν πραγματοποιούσε τα σημεία αμέσως μόλις γεννήθηκε. «Σύμφωνα με το Ευαγγέλιο», λέει, «της δόξης του μακάριου Θεού». «Της δόξης»· είτε εννοεί τη λατρεία του Θεού, είτε ότι, εάν όλα τα παρόντα είναι γεμάτα από τη δόξα Του, πολύ περισσότερο θα είναι τα μέλλοντα· όταν τεθούν, λέει, κάτω από τα πόδια Του οι εχθροί Του· όταν δεν θα υπάρχει κανένας αντίπαλος, όταν οι δίκαιοι θα δουν όλα εκείνα τα μακάρια αγαθά, τα οποία «ούτε μάτι είδε ούτε αυτί άκουσε ούτε σε καρδιά ανθρώπου ανέβηκαν». «Διότι θέλω», λέει, «όπου είμαι εγώ, να είναι και αυτοί, για να θεωρούν τη δόξα τη δική μου, την οποία μου έδωσες».

Αυτοί λοιπόν και οι παρόμοιοι μάχονται κατά των εχθρών, οι οποίοι και θριαμβεύουν κατά των παθών. Τέτοιος ήταν και ο θαυμάσιος και θεσπέσιος Ραφαήλ, ο οποίος μέσω της ανατομής ενός ιχθύος θεράπευσε μια δαιμονισμένη κόρη, και επινόησε τον τρόπο για να δώσει το φως σε έναν τυφλό γέροντα. Αλλά δεν είναι άξιοι να αποσιωπηθούν ούτε εκείνοι που διακόνησαν στην Καινή Διαθήκη, μεγάλο μέρος των οποίων αποτελεί ο αρχάγγελος Γαβριήλ, αυτός που έφερε το θείο άγγελμα στον Ζαχαρία και τιμώρησε με σιωπή την απιστία του, επειδή δεν πίστεψε ότι η στείρα θα εγκυμονούσε χάριν της μελλοντικής θείας οικονομίας· αυτός που ευαγγελίστηκε στη σεμνή Μαριάμ τις ανύμφευτες ωδίνες· αυτός που οδήγησε τους ποιμένες στο σπήλαιο, και τους ανήγγειλε τον Αχώρητο μέσα σε φάτνη, τον Απερίγραπτο στα σπάργανα, αναπέμποντας μαζί τους σύμφωνη ωδή δοξολογίας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Άλλος εμποδίζει τους μάγους να επιστρέψουν στον τύραννο· άλλοι δε διακονούσαν επί της γης τον Κτίστη· άλλος νουθετεί τον μνήστορα της Παρθένου να μην αποπέμψει την άφθορη ως διεφθαρμένη· άλλος του υποδεικνύει τη φυγή και την επάνοδο εξαιτίας της βρεφοκτονίας του Ηρώδη. Αν και έβλεπαν τον Άκτιστο εν σαρκί, τον διακονούσαν ωσάν ταπεινοί δούλοι. Διότι θαύμασαν την ισχύ του, μέσω της οποίας κατέπεσε ο πειράζων, και σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ, «αφού τον σήκωσαν στα χέρια τους», τον μετέφεραν έξω από την εμβέλεια των λίθων. Επειδή σήκωσαν, αναφέρει η Γραφή, οι Ιουδαίοι λίθους για να τους ρίξουν επάνω του.

Και ήλθε σε αυτούς ένας άγγελος διακηρύσσοντας μεγάλα πράγματα: «Σας ευαγγελίζομαι σήμερα μεγάλη χαρά, ότι γεννήθηκε Σωτήρας για τον κόσμο στην πόλη του Δαβίδ»· και ενώ ο ένας άγγελος μιλούσε, άνοιξαν οι ουρανοί, και εμφανίστηκε ένα αρμονικό πλήθος που υμνούσε και έλεγε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Διότι τα πάντα πρόκειται να συνενωθούν, ο ουρανός και η γη να έλθουν σε ενότητα, ώστε τα κάτω να γίνουν άνω, για να υπάρξει ειρήνη σε εκείνους που βρίσκονται μακριά και σε εκείνους που βρίσκονται κοντά. Σε ποιμένες, λοιπόν, δίνεται το χαρμόσυνο άγγελμα· γιατί όμως σε ποιμένες; Επειδή ήμασταν πλανημένοι σαν πρόβατα, ήλθε στον κόσμο ως Ποιμένας ο Χριστός Ιησούς, ο Σωτήρας της οικουμένης, γι' αυτό και οι ποιμένες λαμβάνουν το χαρμόσυνο άγγελμα χάρη στον Ποιμένα, καθώς και το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ». Διότι οι άνθρωποι επρόκειτο να δοξάσουν και να ευχαριστήσουν Εκείνον που έστειλε την ειρήνη πάνω στη γη, καθώς απαλλάσσονταν από την έχθρα τους προς τον Θεό. «Εν ανθρώποις ευδοκία»· διότι τα έργα της ευσέβειας επρόκειτο πλέον να γίνουν ευάρεστα στους ανθρώπους.

Αλλά τηρήστε σιγή και ακούστε με προσοχή. Διότι, εάν στο θέατρο, όταν τραγουδούν σατανικοί χοροί, επικρατεί πολλή ησυχία ώστε να δεχθούν τα ολέθρια εκείνα μέλη· και αυτά συμβαίνουν ενώ ο μεν χορός συγκροτείται από άνδρες μίμους και χορευτές, και χοροστατεί σε αυτούς κάποιος βέβηλος και κιθαρωδός, το δε μέλος τυγχάνει σατανικό και ολέθριο, και αυτός που υμνείται είναι ένας μιαρός και πονηρός δαίμονας· εδώ, όπου ο μεν χορός αποτελείται από αγίους άνδρες, ο δε χοροστάτης είναι ο Προφήτης, το δε μέλος δεν προέρχεται από σατανική ενέργεια, αλλά από πνευματική χάρη, και αυτός που υμνείται δεν είναι δαίμονας, αλλά ο Θεός· πώς δεν πρέπει να τηρούμε πολλή ησυχία και να ακούμε με ιερό δέος; Διότι έχουμε γίνει συγχορευτές των άνω δυνάμεων. Επειδή και οι άνω χοροί, και τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ, αυτό το έργο έχουν, το να υμνούν ακατάπαυστα τον Θεό. Από αυτούς τους χορούς εμφανίστηκαν και επί της γης, ψάλλοντας μαζί με τους ποιμένες που αγρυπνούσαν στο ύπαιθρο. Ας ακούσουμε, λοιπόν, και αυτήν την ωδή. Εκείνοι, λοιπόν, που υμνούν τον επίγειο βασιλιά, του μιλούν για την εξουσία του, για τα τρόπαιά του, για τις νίκες του, και αναφέρουν τα έθνη που νικήθηκαν, αποκαλώντας τους πορθητές, και νικητές βαρβάρων, και όλα τα παρόμοια.

Μεγάλη δε χαρά ευαγγελίζεται ο άγγελος στους ποιμένες, η οποία προορίζεται για όλον τον λαό, ότι γεννήθηκε για εμάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ, ο ποιμένας των ποιμένων και ποιμενάρχης και αγελάρχης και βασιλιάς και κυβερνήτης, ο οποίος, αφού συγκροτήσει λογικά ποίμνια, θα εγκαταστήσει δικούς του ποιμένες, σοφούς και αληθινούς, οι οποίοι θα θέσουν καλώς τη ζωή τους υπέρ των προβάτων, όπως ακριβώς ο αρχιποιμένας Χριστός την έδωσε υπέρ πάντων, και θα κατευθύνουν το ποίμνιο προς τους νοητούς λειμώνες της βασιλείας των ουρανών, απωθώντας και αποδιώχνοντας τους λύκους από τη μάνδρα με τη σιδερένια ράβδο, συντρίβοντάς τους με το σταυρικό όπλο, με την οποία ράβδο ο Χριστός προσείλκυσε ως κληρονομιά τα έθνη και τα πέρατα της γης.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά και άγγελοι, κατεβαίνοντας από τον ουρανό, αναφωνούσαν μελωδικά προς τον εν υψίστοις Θεό και ειρηνάρχη επί της γης για τη συμφιλίωση του Θεού με τους ανθρώπους μέσω της πατρικής ευδοκίας, και του απέδιδαν την οφειλόμενη δόξα ως στον δικό τους βασιλιά, και αποκάλυπταν ξεκάθαρα τον μέχρι τότε κρυμμένο βασιλιά, και τον ανήγγειλαν με βεβαιότητα στους γειτονικούς ποιμένες ως τον «μέγα ποιμένα των προβάτων». «Διότι γεννήθηκε», λέει, «για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι το σημάδι για εσάς: θα βρείτε ένα βρέφος φασκιωμένο και ξαπλωμένο στη φάτνη». Ακούγοντάς το αυτό «οι ποιμένες είπαν μεταξύ τους: Ας πάμε, λοιπόν, μέχρι τη Βηθλεέμ και ας δούμε αυτό το γεγονός που μας έκανε γνωστό ο Κύριος. Και ήλθαν βιαστικά και βρήκαν τη Μαρία και τον Ιωσήφ και το βρέφος να είναι ξαπλωμένο στη φάτνη, και αφού το είδαν, το έκαναν γνωστό» στον λαό, «και επέστρεψαν δοξάζοντας τον Θεό για όλα όσα άκουσαν και είδαν, ακριβώς όπως τους είχε ειπωθεί».

Πώς, λοιπόν, συντηρεί τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αν δεν μπορεί να σώσει; Πώς θα δέσει τον ισχυρό και θα διαρπάσει τα σκεύη του; Ποιος είναι «ο μακάριος και μόνος δυνάστης»; Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός, παρά εκείνος για τον οποίο ο άγγελος μαζί με τους ποιμένες μάς φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα: «Ότι γεννήθηκε σήμερα για εσάς Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ»; Διότι ούτε πρέσβης ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε, ο οποίος και γνωρίζει και θέλει και δύναται να μας σώσει. Αυτά, λοιπόν, ας ομολογούνται και ας γίνονται πιστευτά από εμάς, και ας ευχηθούμε να επικρατούν για πάντα. Πώς, λοιπόν, για να αφήσουμε τα πολλά λόγια και να μην παρασυρθούμε πέρα από το μέτρο, εκείνοι που στέκονται απέναντι στην ορθότητα των ιερών δογμάτων και κεντρίζονται από τον οίστρο της προσκόλλησης στα εγκόσμια, εκτράπηκαν προς την τραχειά και απότομη οδό της ασέβειας; Διότι αυτές είναι οι οδοί εκείνων που διαπράττουν τα άνομα, επειδή είναι γραμμένο: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτοί, επειδή δεν πίστεψαν, δεν κατανόησαν τη δύναμη του μυστηρίου του Χριστού, και ότι «Το ρήμα της πίστεως είναι κοντά σου, στο στόμα σου και στην καρδιά σου» δεν το θέλησαν, αλλά «Ο Θεός τούς έδωσε πνεύμα αναισθησίας, μάτια για να μη βλέπουν και αυτιά για να μην ακούν». Γι' αυτό δεν αναγνώρισαν ότι χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό.

Διότι είναι φως αληθινό εκ φωτός αληθινού, που γεννήθηκε αιώνια και αδιαίρετα, το οποίο ανέτειλε σε εμάς διπλά μέσα από τη γέννηση και την έγερση, και μας δώρισε διπλές τις σωτήριες ακτίνες του. Επειδή καθεμία από αυτές είναι γεμάτη από σωτήρια χαρά, γι' αυτό χαρμόσυνες και εόρτιες φωνές λαμπρύνουν τις παρούσες περιστάσεις μας και προτρέπουν τους πιστούς να εορτάζουν διπλά. Διότι κατά την πρώτη, η Παρθένος που κυοφόρησε πληροφορείται από τον άγγελο, ο οποίος πολύ δίκαια της λέει: «Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου», καθώς η κατάρα που είχε δοθεί στην Εύα έλαβε λύση. Αλλά και οι ποιμένες που έμεναν τότε στο ύπαιθρο και έκαναν τις νυχτερινές βάρδιες, άκουσαν τον άγγελο να τους αναγγέλλει τα εξής: «Ιδού, σας ευαγγελίζομαι μεγάλη χαρά, η οποία θα αφορά όλο τον λαό, διότι γεννήθηκε για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ»· μέσω του οποίου και σωθήκαμε και, αποτινάσσοντας τον ζυγό της δουλείας, δεχθήκαμε τη δωρεά της υιοθεσίας. Κατά δε τη δεύτερη, οι λαμπρότατες γυναίκες, οι μαθήτριες του Χριστού του Σωτήρα, ακούνε τον ίδιο τον Χριστό να αναφωνεί «Χαίρετε», αυτόν που είναι ο αίτιος της χαράς για τα πάντα, διότι ο θάνατος έχει πεθάνει και το φοβερό κατάκριμα της καταδίκης μας έχει καμφθεί, και επειδή η νομική κατάρα έχει καταλυθεί και το επιτίμιο της Εύας έχει σβηστεί και επειδή το κράτος του θανάτου έχει καθαιρεθεί και η ανάσταση των νεκρών έχει ανθίσει, έχοντας αφήσει τη φθορά του θανάτου να φθείρει τον ίδιο της τον εαυτό.

Λόγος 28ος. Αδελφοί και πατέρες, προσέχετε πώς ακούτε. Διότι λέγει ο Χριστός και Θεός: «Ερευνάτε τις Γραφές». Γιατί το λέει αυτό; Για να διδαχθούμε πρώτα την οδό που οδηγεί στη σωτηρία, και έπειτα, αφού βαδίσουμε αμετάστρεπτα μέσω της εφαρμογής των εντολών, να φτάσουμε στην ίδια τη σωτηρία των ψυχών μας. Ποια είναι λοιπόν η σωτηρία μας; Ο Ιησούς Χριστός, όπως ακριβώς έλεγε ο άγγελος που παρουσιάστηκε στους ποιμένες: «Ιδού σας ευαγγελίζομαι μεγάλη χαρά, η οποία θα είναι για όλο τον λαό, διότι γεννήθηκε για εσάς σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ». Ας σπεύσουμε λοιπόν ο καθένας μας, αγαπητοί, ας τρέξουμε με δύναμη, χωρίς να φέρουμε επάνω μας τίποτα το βαρύ ή κοσμικό ή δυσβάστακτο, ώστε, επειδή εξαιτίας αυτού θα αναγκαζόμαστε να βαδίζουμε πιο αργά, να μην μπορέσουμε να φτάσουμε και να εισέλθουμε στην πόλη του Δαβίδ. Σας παρακαλώ, μέσω της χάριτος που ενεργεί μέσα σας, να μην αμελήσετε τη σωτηρία σας, αλλά αφού σηκωθούμε σαν από ύπνο από την πονηρή έπαρση και αμέλεια, να μη σταθούμε ούτε να καθίσουμε, μέχρις ότου βρεθούμε έξω από τον κόσμο και, αφού βρούμε και αντικρίσουμε εκεί τον Σωτήρα και Θεό μας, να τον προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του, και ούτε μέχρι εκεί να σταθούμε, αλλά μέχρις ότου και Εκείνος μας πει: «Εσείς δεν είστε από τον κόσμο, αλλά εγώ σας εξέλεξα από τον κόσμο». Και πώς φτάνει κανείς στο να μην είναι από τον κόσμο;

Ονόμασε δε δικαιολογημένα τον Κύριο πρωτότοκο Υιό της Παρθένου, παρότι δεν γεννήθηκε κανένας δεύτερος· διότι πρωτότοκος ονομάζεται ο πρώτος που γεννιέται, ακόμη και αν δεν γεννήθηκε δεύτερος. Ανακλίνεται δε σε φάτνη, ίσως αφενός για να μας διδάξει εξ αρχής την ταπεινότητα, αφετέρου δε για να δείξει συμβολικά ότι ήλθε σε αυτόν τον κόσμο, ο οποίος είναι ο τόπος εμάς που έχουμε εξομοιωθεί με τα άλογα ζώα. Διότι όπως η φάτνη είναι ο οικείος τόπος των άλογων ζώων, έτσι και αυτός ο κόσμος είναι δικός μας· η φάτνη, λοιπόν, είναι ο κόσμος και εμείς τα άλογα ζώα. Και για να μας λυτρώσει από την αλογία, για τον λόγο αυτό ήλθε εδώ. «Και υπήρχαν στην ίδια περιοχή ποιμένες που διέμεναν στο ύπαιθρο και φύλαγαν σκοπιές τη νύχτα για το κοπάδι τους, και ιδού, άγγελος Κυρίου στάθηκε μπροστά τους· και δόξα Κυρίου τους περιέλαμψε, και κυριεύθηκαν από μεγάλο φόβο. Και ο άγγελος τους είπε: Μη φοβάστε· διότι, ιδού, σας φέρνω το χαρμόσυνο άγγελμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλον τον λαό, ότι γεννήθηκε σήμερα για εσάς Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι για εσάς το σημάδι: Θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο να κείτεται στη φάτνη. Και ξαφνικά βρέθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, οι οποίοι δοξολογούσαν τον Θεό και έλεγαν:»