Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 2:7

Και για ποιον λόγο ο Χριστός, ο οποίος τόσο εδόξασε τα πρόσωπα όλων αυτών, δεν έδειξε στους ανθρώπους στον εαυτό του μια τέτοια μορφή, ώστε να βεβαιωθεί ότι είναι αληθινά Θεός και ότι γι’ αυτό έχει μορφή ανώτερη από την υλική, τη γήινη και τη φθαρτή, αλλά ταπείνωσε και εκένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας εκουσίως μορφή δούλου — και μάλιστα, ακόμη και μέσα σε αυτήν την ταπείνωση, ταπείνωσε τον εαυτό του ακόμη περισσότερο; Διότι δεν έγινε γιος επίγειου βασιλιά, ούτε γιος αρχιερέα, ούτε γιος άρχοντα, ούτε γεννήθηκε από μητέρα βασίλισσα, αλλά από φτωχούς γονείς, από την ταπεινή κώμη της Ναζαρέτ, όχι από κάποια μητρόπολη, ούτε από την Ιερουσαλήμ, αλλά από φτωχό τόπο· ο Ιωσήφ ήταν φτωχός, ταπεινό και το επάγγελμά του, φτωχική και η ζωή τους. Γι’ αυτό και στη Βηθλεέμ δεν υπήρχε τόπος γι’ αυτούς στο κατάλυμα, ούτε βέβαια πλήθος από δούλους, ζώα και ημιόνους. Γι’ αυτό και όλη η επίγεια διαμονή του Χριστού έγινε μέσα σε φτώχεια και οδοιπορία πεζή· ο Κύριος του ουρανού και της γης ζούσε πεζός και αδιακόνητος, περνώντας από σπίτι σε σπίτι, φιλοξενούμενος και τρεφόμενος από τις γυναίκες που τον ακολουθούσαν, Αυτός που χαρίζει σε όλους τη ζωή και την τροφή.

Το ότι δε ο τόπος όπου η Παρθένος γέννησε τον Κύριο προδιέγραψε τον τύπο της Εκκλησίας, το άκουσες μόλις προηγουμένως από τον ευαγγελιστή Λουκά να λέει: «Και συνέβη, ενώ βρίσκονταν εκεί, να συμπληρωθούν οι ημέρες για να γεννήσει τον υιό της τον πρωτότοκο· και τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα.» Ω, τι παράδοξα γεγονότα! Ω του θαύματος, πόσο μικρά είναι τα λόγια, και πόσο μεγάλα τα μυστήρια! «Συνέβη, ενώ βρίσκονταν εκεί, να συμπληρωθούν οι ημέρες για να γεννήσει.» Ω, τι παράδοξα γεγονότα, ο Δημιουργός των χρόνων περίμενε ορισμένο χρόνο! Ο Οριοθέτης των χρόνων ανέμενε να παρέλθει η προθεσμία των μηνών, ώστε κανείς να μην θεωρήσει ότι επρόκειτο για φαντασία ή ψευδαίσθηση. «Συνέβη, ενώ βρίσκονταν εκεί, να συμπληρωθούν οι ημέρες για να γεννήσει τον υιό της τον πρωτότοκο· και τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε στη φάτνη.» Δες τη μυστική γέννηση από την Παρθένο· αυτή τον γέννησε, αυτή τον σπαργάνωσε.

Στις κοσμικές γυναίκες, άλλη γεννά και άλλη φασκιώνει· στην περίπτωση όμως της Παρθένου δεν συνέβη έτσι· αυτή γέννησε και αυτή φασκίωσε. Και αυτή, ως άκοπη μητέρα και αδίδακτη μαία, δεν επέτρεψε να αγγίξει κανείς με ακάθαρτα χέρια τον άχραντο τόκο· αυτή η ίδια περιποιήθηκε Εκείνον που προήλθε από αυτήν, που υπήρχε πριν από αυτήν και που είναι υπεράνω αυτής: «Και τον φασκίωσε, και τον ανέκλινε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα». Είδες, ω φίλε, πώς το ευτελές κατάλυμα, όπου γέννησε η Παρθένος, προεικόνισε τον τύπο της Εκκλησίας; Αυτή που κυοφόρησε μία μόνο φορά, που δεν γέννησε δεύτερη, και που δεν υπέμεινε κανένα ίχνος ύβρεως· αν και κάποιοι παραφρονώντας, εξαιτίας του ότι άκουσαν τον ευαγγελιστή Λουκά να λέει: «Και έτεκε τον υιό της τον πρωτότοκο», εδογμάτισαν και δεύτερη σύλληψη για την Παρθένο, μετατρέποντας την αφθαρσία σε φθορά, ισχυριζόμενοι στα δικά τους δόγματα το εξής: Δεν θα μπορούσε να ονομαστεί πρωτότοκος, εάν δεν είχε ακολουθήσει δεύτερος.

Ερώτηση 29. «Και τον ανέκλινε στη φάτνη». Γιατί ανακλίθηκε στη φάτνη; Απόκριση. Για να μας ελευθερώσει από την αλογία, μεταβάλλοντας τον κτηνώδη βίο μας, και να μας παράσχει τη σύνεση που αρμόζει στους ανθρώπους. Ερώτηση 30. «Ένας άνθρωπος κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ, και έπεσε σε ληστές». Ποιος είναι ο άνθρωπος, ποια η Ιερουσαλήμ, ποια η Ιεριχώ, και ποιοι οι ληστές;

Ο Χριστός, η απαρχή των πάντων, ο δεύτερος Αδάμ σύμφωνα με τις Γραφές, γεννήθηκε από το Πνεύμα, για να μεταβιβάσει και σε εμάς τη χάρη· διότι επρόκειτο και εμείς να μην ονομαζόμαστε πλέον τέκνα ανθρώπων, αλλά μάλλον Θεού, λαμβάνοντας την μέσω του Πνεύματος αναγέννηση πρωτίστως στο πρόσωπο του Χριστού, ώστε να γίνει ο ίδιος πρωτεύων στα πάντα, όπως λέγει ο πάνσοφος Παύλος. Με άκρως οικονομικό τρόπο ο καιρός της απογραφής έστειλε στη Βηθλεέμ την αγία Παρθένο, για να δούμε και μια άλλη προφητεία να εκπληρώνεται· διότι είναι γραμμένο όπως είπαμε: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι μεταξύ των χιλιάδων του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου εκείνος που θα είναι άρχοντας στον Ισραήλ». Προς εκείνους δε που λέγουν ότι, εάν η Παρθένος γέννησε σαρκικά, έχει φθαρεί· και εάν δεν έχει φθαρεί, τότε γέννησε κατά φαντασία, απαντούμε: Ο προφήτης λέγει ότι ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ εισήλθε και εξήλθε και η πύλη παραμένει κλειστή. Και εάν ο Λόγος έγινε σάρκα ασυγχύτως, αφού συνελήφθη αναντίρρητα χωρίς σπορά, γεννήθηκε και χωρίς φθορά. «Και έτεκε τον Υιό αυτής τον πρωτότοκο.» Ποιον άραγε πρωτότοκο;

Επομένως, ο αίτιος των δεύτερων υιών θα μπορούσε δικαίως να ονομαστεί πρωτότοκος, όχι επειδή υπήρξε πρώτος από εκείνους, αλλά επειδή έγινε γι' αυτούς ο πρώτος αίτιος της ονομασίας του υιού. Και όπως το γεγονός ότι ο Πατέρας ονομάζεται πρώτος: «Διότι εγώ», λέει, «είμαι πρώτος, και εγώ έρχομαι μετά από αυτά», δεν θα μας αναγκάσει καθόλου να τον θεωρήσουμε συγγενή με όσους υπάρχουν μετά από αυτόν, έτσι και αν ο Υιός ονομάζεται πρώτος της κτίσεως, είτε δηλαδή πρωτότοκος πριν από κάθε κτίση, δεν θα είναι βεβαίως ένα από τα δημιουργήματα. Αλλά όπως ο Πατέρας, αποδεικνύοντας τον εαυτό του αρχή των πάντων έλεγε: «Εγώ είμαι πρώτος», έτσι και ο Υιός ονομάζεται πρώτος της κτίσεως· διότι δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και αυτός είναι η αρχή όλων των κτισμάτων, ως Κτίστης και Δημιουργός. <Και τον ανέκλινε στη φάτνη.> (A f. 29, E f. 78 b, F f. 763, H f. 81 b) Βρήκε τον άνθρωπο να έχει ξεπέσει σε κτηνώδη κατάσταση· γι' αυτό τοποθετείται στη φάτνη σε θέση τροφής, ώστε, μεταβάλλοντας τον κτηνώδη βίο, να επανέλθουμε στη σύνεση που αρμόζει στον άνθρωπο· και όσοι είμαστε κτηνώδεις στην ψυχή, προσερχόμενοι στην οικεία τράπεζα, τη φάτνη, να μην βρούμε πλέον χόρτο, αλλά τον άρτο από τον ουρανό, το σώμα της ζωής. <Και υπήρχαν ποιμένες στην ίδια χώρα που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο.> (B f. 23 b.)

Ο δε Ματθαίος έκανε την αφήγησή του αρχίζοντας από τον χρόνο των τριάντα ετών πριν από τα γεγονότα στον Ιορδάνη και το βάπτισμα· ο δε Λουκάς προσδιόριζε τον χρόνο ξεκινώντας έξι μήνες πριν από την εν γαστρί σύλληψη του Σωτήρος, και έπειτα εννέα μήνες και λίγες ημέρες από τη σύλληψη του Κυρίου, έτσι ώστε ο συνολικός χρόνος να είναι τριάντα ένα έτη και κάτι περισσότερο. Διηγείται επίσης και τη θεοπτία των ποιμένων δια των αγγέλων που έφεραν το χαρμόσυνο άγγελμα, και πώς γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, σπαργανώθηκε στη φάτνη και περιετμήθη την όγδοη ημέρα, και πώς στις σαράντα ημέρες τελούσαν για αυτόν την προσφορά σύμφωνα με τον νόμο, και πώς ο Συμεών τον δέχθηκε στις αγκάλες του και πώς η Άννα, η θυγατέρα του Φανουήλ, ανθωμολογείτο, και πώς αναχώρησε για τη Ναζαρέτ και πώς κάθε χρόνο ανέβαινε στην Ιερουσαλήμ μαζί με τους γονείς του που τελούσαν για αυτόν τα όσα όριζε ο νόμος· από όλα αυτά τίποτα δεν έχει εξιστορηθεί από τον Ματθαίο ούτε από τον Μάρκο, ούτε καν από τον Ιωάννη. 8. Εξαιτίας αυτού, και κάποιοι άλλοι από τους Έλληνες φιλοσόφους, εννοώ δηλαδή τον Πορφύριο, τον Κέλσο και τον Φιλοσαββάτιο, τον φοβερό και απατεώνα όφι που προέρχεται από τους Ιουδαίους, προβαίνοντας σε ανατροπή της ευαγγελικής πραγματείας κατηγορούν τους αγίους ευαγγελιστές, επειδή είναι ψυχικοί και σαρκικοί άνθρωποι, που στρατεύονται κατά σάρκα, αδυνατούν να ευαρεστήσουν τον Θεό και δεν έχουν κατανοήσει τα όσα έχουν ειπωθεί δια του Πνεύματος.

Διότι ο μεν Λουκάς αναφέρει ότι το βρέφος σπαργανώθηκε αμέσως μετά τη γέννησή του και τοποθετήθηκε σε φάτνη και σε σπήλαιο, επειδή δεν υπήρχε τόπος στο κατάλυμα. Επειδή τότε γινόταν απογραφή, και όσοι είχαν διασκορπιστεί από την εποχή των πολέμων που συνέβησαν επί των Μακκαβαίων είχαν διασπαρεί σε κάθε σημείο της γης, και ελάχιστοι είχαν απομείνει ως μόνιμοι κάτοικοι στη Βηθλεέμ· γι' αυτό σε κάποιο από τα αντίγραφα των ευαγγελιστών ονομάζεται πόλη του Δαβίδ, ενώ σε άλλο την αναφέρει ως κώμη, επειδή είχε περιοριστεί σε μικρή έκταση γης. Όταν όμως εκδόθηκε το πρόσταγμα του βασιλιά Αυγούστου και αναγκάστηκαν οι διασκορπισμένοι να έλθουν σύμφωνα με τα γένη τους στον τόπο καταγωγής τους για να απογραφούν, τα πλήθη που συνέρρεαν γέμισαν τον τόπο και δεν υπήρχε χώρος στο κατάλυμα λόγω του συνωστισμού. Έπειτα λοιπόν, μετά την απογραφή, ο καθένας απήλθε εκεί όπου βρισκόταν η μόνιμη κατοικία του· γι' αυτό και προέκυψε ευρυχωρία στον τόπο. Ερχόμενοι δε, τρόπον τινά προς ανάμνηση των όσων είχαν συμβεί εκεί, αφού ολοκληρώθηκε το πρώτο έτος και συμπληρώθηκε το δεύτερο, ήλθαν οι γονείς εκεί από τη Ναζαρέτ ως σε πανήγυρη. Γι' αυτό και η έλευση των μάγων συνέβη κατά την ίδια αυτή συγκυρία, ίσως όχι πλέον κατά τη διαμονή της Μαρίας και του Ιωσήφ που έλαβε χώρα τότε εξαιτίας της παρουσίας τους για την απογραφή, όπως αναφέρεται από τον Λουκά.

Μήπως το ότι βαστάχθηκε στην αγκαλιά της Μαρίας; Τα αγγίγματα της πόρνης; Οι τρίχες της γυναίκας που άγγιξαν τα πόδια του; Ή τα δάκρυα; Ή η τοποθέτησή του στο μνήμα; Διότι το σάβανο που τύλιξε το σώμα του δεν υπερίσχυσε εκείνης της αμιγούς και μέγιστης δύναμής του. Επειδή και ο Ιωάννης, ενώ βρισκόταν ακόμη στην κοιλιά, σκίρτησε χαίροντας για την έλευση του Δεσπότη του προς αυτόν μέσω της εγκυμοσύνης της αγίας Παρθένου. Και όταν γεννήθηκε και βρισκόταν στη φάτνη, δεν διέλαθε της προσοχής των αγγελικών χορών. Αντιθέτως, στρατιές αγγέλων αποστέλλονταν για να δορυφορήσουν την έλευση του Βασιλιά των αιώνων, νικητήριοι ύμνοι ψάλλονταν, και ειρήνη κηρυσσόταν στους ποιμένες. Αλλά τι αμαύρωσε τη δύναμή του; Διότι, ενώ ήταν ακόμη βρέφος και τον βαστούσαν στην αγκαλιά, εμφανίστηκε το σημείο του αστέρα από την ανατολή, η παρουσία των μάγων, η προσκύνηση και η προσφορά δώρων, η αναζήτηση των γραμματέων από τον βασιλιά, η απάντηση και η ομολογία γι' αυτόν. Και όλα τα άλλα, όσα περιέχει η συνέχεια της διήγησης, τι πλήγμα επέφεραν στη θεότητά του; Ποια συγκάλυψη προκάλεσε, όπως συμβαίνει σε εμάς, η πρόσληψη της σάρκας; Επιτιμά την τρικυμία, τους ανέμους και τη θάλασσα, και η δύναμη της θεότητάς του δεν εμποδίζεται από τη σάρκα, αλλά επιτελεί αυτά που είναι σύμφωνα με τη φύση της θεότητας. Αλλά, μολονότι η σάρκα έχει όγκο και βάρος, δεν περιορίζεται από το βάρος. Διότι περπατά πάνω στα ύδατα σαν να βρίσκεται σε ξηρά, ως άτρεπτος Θεός, ο οποίος βέβαια υπάρχει εν σαρκί, αλλά δεν αλλοιώνεται από τη σάρκα.

Γράφει, λοιπόν, ο Λουκάς, εξιστορώντας με αυτόν τον τρόπο: «Εκείνες δε τις ημέρες εκδόθηκε διάταγμα από τον Καίσαρα Αύγουστο να απογραφεί όλη η οικουμένη. Αυτή η πρώτη απογραφή έγινε όταν ηγεμόνευε στη Συρία ο Κυρήνιος. Και πήγαιναν όλοι να απογραφούν, ο καθένας στη δική του πόλη. Ανέβηκε δε και ο Ιωσήφ από τη Γαλιλαία, από την πόλη Ναζαρέτ, στην Ιουδαία, στην πόλη του Δαβίδ που ονομάζεται Βηθλεέμ, επειδή καταγόταν από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ, για να απογραφεί μαζί με τη Μαρία, τη μνηστή του, η οποία ήταν έγκυος. Και ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο. Τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε σε μια φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα. Και στην ίδια περιοχή υπήρχαν ποιμένες που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλαγαν σκοπιές τη νύχτα για το ποίμνιό τους. Και άγγελος Κυρίου παρουσιάστηκε μπροστά τους και δόξα Θεού τους περιέλαμψε, και κυριεύτηκαν από μεγάλο φόβο. Και τους είπε ο άγγελος: "Μη φοβάστε· διότι, ιδού, σας φέρνω το χαρμόσυνο άγγελμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλο τον λαό, ότι δηλαδή γεννήθηκε σήμερα για εσάς σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός και Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι το σημάδι για εσάς: θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο και ξαπλωμένο σε μια φάτνη"».

ΙΣΤ΄. Πώς από τη Βηθλεέμ ο μεν Ματθαίος εξιστορεί ότι ο Ιησούς μεταφέρεται από τους γονείς του στην Αίγυπτο, ενώ ο Λουκάς στην Ιερουσαλήμ, και από εκεί στη Ναζαρέτ. Α΄. Ο μεν Λουκάς, εξιστορώντας τον χρόνο της γεννήσεως του Σωτήρος μας, μνημονεύει τη βασιλεία του Αυγούστου και την απογραφή που έγινε επί των ημερών του· και αναφέρει ότι δεν βρήκαν καν κατάλυμα στη Βηθλεέμ, καθώς είχε συγκεντρωθεί, όπως ήταν φυσικό, πλήθος ανθρώπων στη Βηθλεέμ από το γένος του Δαβίδ εξαιτίας της απογραφής· γι' αυτό και ο Ιωσήφ δεν βρήκε διαθέσιμο οίκημα· εξού και αναφέρει ότι η Μαρία, αφού γέννησε, σπαργάνωσε το βρέφος και το απέθεσε σε φάτνη, επειδή δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα· και ήταν εύλογο, εφόσον είχαν συγκεντρωθεί πάρα πολλοί λόγω της απογραφής, να μη βρίσκουν κατάλυμα. Αλλά και λέει: «Όταν συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να περιτμηθεί (και τούτο πρέπει να γίνεται την όγδοη ημέρα μετά τον τοκετό), ανέβασαν το παιδί στα Ιεροσόλυμα, και αφού τέλεσαν γι' αυτό τα νενομισμένα, αναχώρησαν για τη Ναζαρέτ». Ενώ αυτά καταγράφονται από τον Λουκά, ο Ματθαίος δεν μνημόνευσε κανένα από αυτά, αλλά παραχωρώντας στον Λουκά τα προειρημένα, ο ίδιος διηγείται άλλα· και ποια ήταν αυτά, παρά η άφιξη των Μάγων από την Ανατολή;

Γ΄. Το ότι δε ο χρόνος δεν ήταν ο ίδιος και στους δύο ευαγγελιστές, μπορεί κανείς να το συμπεράνει και με άλλον τρόπο. Ο Λουκάς αναφέρει ότι αυτοί δεν μπόρεσαν να βρουν κατάλυμα στη Βηθλεέμ· γι' αυτό, αφού γέννησε, ανέκλινε το παιδίον σε φάτνη, επειδή δεν υπήρχε τόπος στο κατάλυμα, καθώς, όπως ήταν φυσικό, εξαιτίας της απογραφής όλοι όσοι κατάγονταν από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ συνέρρεαν από παντού στην εν λόγω πόλη, και λόγω του πλήθους των φιλοξενουμένων εκεί δεν έβρισκαν κατάλυμα. Ο δε Ματθαίος λέει: «Αφού οι Μάγοι άκουσαν τον βασιλιά Ηρώδη, πορεύθηκαν στη Βηθλεέμ· και ιδού, το άστρο που είδαν στην Ανατολή προπορευόταν από αυτούς, μέχρι εκεί όπου βρισκόταν το παιδίον με τη Μαρία τη μητέρα του· και πέφτοντας το προσκύνησαν». Αλλά αυτοί δεν βρίσκουν το παιδίον να κείτεται σε φάτνη παρομοίως με τους ποιμένες, αλλά το βλέπουν μέσα σε οικία μαζί με τη μητέρα του· αν και ο Λουκάς ανέφερε ότι δεν υπήρχε τόπος για αυτούς στο κατάλυμα· πώς λοιπόν ο Ματθαίος ορίζει οικία γι' αυτούς;

Και το πώς καταγόταν από νομιζόμενο πατέρα, σας παραγγέλλω να το εξετάσετε. Όταν η απογραφή του αυτοκράτορα Αυγούστου κατέγραφε τους πάντες, άλλοι μεν απογράφονταν σε διάφορες πατρογονικές πόλεις, εκείνοι όμως έφτασαν γρήγορα στην προσφιλή γη του Δαβίδ, τη Βηθλεέμ, η οποία υποδέχθηκε στους κόλπους της τον μέγα Χριστό, και οι δύο, η αγαπημένη μνηστή και ο σεβαστός Ιωσήφ, προκειμένου να απογραφούν. Διότι ανήκαν στην ίδια γενιά. Έτσι, μέσα σε μία φάτνη, η Παρθένος Μητέρα γέννησε τον Βασιλέα ολόκληρου του κόσμου.

Γι' αυτό τον λόγο ο Θεός, που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, προβάλλεται σήμερα πάνω στη γη ως βρέφος. Εκείνος που είναι αθέατος στα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, τα οποία δεν μπορούν να ατενίσουν σταθερά όχι απλώς τη φύση του, αλλά ούτε καν την αίγλη της δόξας του, γι' αυτό και σκιάζουν τα πρόσωπά τους με τις φτερούγες τους, τώρα γίνεται αντιληπτός από τις αισθήσεις και υποπίπτει στα σαρκικά μάτια, έχοντας γίνει σάρκα. Αυτός που ορίζει τα πάντα και δεν ορίζεται από κανέναν, περικλείεται σε μια αυτοσχέδια και μικρή φάτνη. Αυτός που συγκρατεί και σφίγγει το σύμπαν στη χούφτα του, τυλίγεται με μικρά σπάργανα και δεσμεύεται με ταπεινά δεσμά. Αυτός που κατέχει τον πλούτο των ανεξάντλητων θησαυρών, υπομένει θεληματικά τόση φτώχεια, ώστε να μην έχει καν χώρο στο κατάλυμα. Γι' αυτό και καταφεύγει σε σπήλαιο, γεννώμενος Εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό άχρονα, απαθώς και άναρχα. Και (ω του θαύματος!)

«Εσύ, λοιπόν, σε καμία περίπτωση μην αμφιβάλεις για τα μυστήρια που ακολουθούν, μην αμφιβάλεις καθώς γεννάς σε σπήλαιο τον δημιουργό όλης της κτίσεως, μην αμφιβάλεις καθώς τοποθετείς στη φάτνη Εκείνον που κάθεται πάνω στα νώτα των Χερουβίμ, ενώ δεν έχεις τόπο στο κατάλυμα και παρότι τυγχάνεις μητέρα του βασιλέως των επουρανίων και των επιγείων.» Διότι με τη θέλησή Του γίνεται φτωχός προερχόμενος από εσένα, για να χαλιναγωγήσει και τους πλουσίους, και να γίνει στους φτωχούς παράδειγμα υπομονής και δάσκαλος ευχαριστίας. Με τη θέλησή Του τοποθετείται στη φάτνη, ώστε όσοι έχουν κτηνώδη συμπεριφορά να προστρέξουν και να βρουν τον Λόγο να κάθεται στη φάτνη, ώστε να λάβουν από Αυτόν το λογικό αξίωμα, ώστε να βρουν σιτάρι, ενώ περίμεναν άχυρα, ώστε να προστρέξουν σαν κτήνη νομίζοντας ότι θα βρουν δέματα κριθαριού στη φάτνη και να φάνε τον αληθινό άρτο, την τροφή της ζωής, το δείπνο του φωτός, τη βρώση της χαράς, το γλύκασμα της αφθαρσίας, από το οποίο πηγάζει η γνώση της βασιλείας, ο αρραβώνας της υιοθεσίας, η κληρονομιά των ουρανών, η κοινωνία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι πολλά σου διαφεύγουν: η παρθενία της Μαρίας, ο παράδοξος τοκετός, το ποιος είναι αυτός που βρίσκεται μέσα στο σώμα, ο αστέρας που καθοδήγησε εκείνους στην ανατολή, τους μάγους που έφεραν τα δώρα, ο ασπασμός του αρχαγγέλου προς την παρθένο, η παράδοξη σύλληψη της μνηστευμένης παρθένου, η κήρυξη του προδρόμου παιδιού για εκείνον που προήλθε από την παρθένο και το σκίρτημα στην κοιλιά εξαιτίας εκείνου που προέβλεπε, οι ύμνοι των αγγέλων για τον τεχθέντα, το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες, ο φόβος του Ηρώδη για την αφαίρεση της βασιλείας του, το νηπιοκτόνο πρόσταγμα, η μετανάστευση στην Αίγυπτο, η επάνοδος από εκεί σε αυτά τα μέρη, τα παιδικά σπάργανα, η ανθρώπινη απογραφή, η γαλακτοτροφία, το όνομα του πατέρα που δεν τον έσπειρε, η φάτνη λόγω του ότι δεν υπήρχε τόπος, η απουσία κάθε ανθρώπινης προετοιμασίας, η προκοπή της ανάπτυξης, τα ανθρώπινα λόγια, η πείνα, η δίψα, η οδοιπορία, ο κόπος, οι προσφορές των θυσιών, επειδή υπήρξε και περιτομή, το βάπτισμα, η φωνή του Θεού για τον βαπτιζόμενο, για το ποιος είναι και από πού προέρχεται, η μαρτυρία του πνεύματος και του Θεού από ψηλά, η φωνή του προφήτη Ιωάννη που υποδηλώνει το πάθος μέσω της προσωνυμίας του αμνού, οι ενέργειες διαφόρων θαυμάτων, οι ποικίλες ιάσεις, η δεσποτική επιτίμηση που προστάζει τη θάλασσα και τους ανέμους, τα πονηρά πνεύματα που φυγαδεύονται, ο ίδιος ο εαυτός σου που στρεβλώνεται, που βασανίζεται από τη δύναμη εκείνου που φανερώνεται, χωρίς να έχεις τι να κάνεις. Βλέποντας αυτά σε πιάνει ίλιγγος, και αγνοούσες ότι αυτή που γέννησε ήταν παρθένος· αλλά σε εξέπληττε η υμνολογία των αγγέλων, η προσκύνηση των μάγων, η ανατολή του αστέρα.

Και συνέβη, ενώ βρίσκονταν εκεί, να συμπληρωθούν οι ημέρες για να γεννήσει· και γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο, και τον σπαργάνωσε και τον ανέκλινε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα. Από αυτό είναι φανερό ότι γεννήθηκε κατά την πρώτη απογραφή. Και όποιος το επιθυμεί μπορεί να το γνωρίζει με ακρίβεια, εάν ανατρέξει στους αρχαίους κώδικες που φυλάσσονται στα δημόσια αρχεία της Ρώμης και πληροφορηθεί τον χρόνο της απογραφής. «Τι σχέση έχουν λοιπόν αυτά με εμάς», θα πει κάποιος, «οι οποίοι ούτε ήμασταν εκεί ούτε παρευρεθήκαμε;»

Επειδή λοιπόν ο Ιωσήφ και η Μαρία, αν και ήταν πολίτες της Βηθλεέμ, την εγκατέλειψαν και εγκαταστάθηκαν στη Ναζαρέτ, και εκεί διέμεναν (όπως άλλωστε είναι φυσικό να συμβαίνει συχνά σε πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι εγκαταλείπουν τις πόλεις από τις οποίες κατάγονται, και διαμένουν σε άλλες, στις οποίες δεν γεννήθηκαν εξ αρχής), έπρεπε όμως ο Χριστός να γεννηθεί στη Βηθλεέμ· εκδόθηκε το διάταγμα, το οποίο τους ωθούσε, έστω και παρά τη θέλησή τους, προς εκείνη την πόλη, καθώς έτσι το οικονομούσε ο Θεός. Διότι ο νόμος, που πρόσταζε τον καθένα να απογραφεί στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τους ανάγκαζε να αναχωρήσουν από εκεί, δηλαδή από τη Ναζαρέτ, και να έλθουν στη Βηθλεέμ για να απογραφούν. Αυτό ακριβώς, άλλωστε, υπονοώντας και ο ευαγγελιστής, έλεγε: «Ανέβηκε δε και ο Ιωσήφ από τη Γαλιλαία, από την πόλη Ναζαρέτ, στην Ιουδαία, στην πόλη του Δαβίδ, η οποία ονομάζεται Βηθλεέμ, επειδή αυτός προερχόταν από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ, για να απογραφεί μαζί με τη Μαριάμ, τη μνηστευμένη του γυναίκα, η οποία ήταν έγκυος. Και συνέβη, ενώ βρίσκονταν εκεί, να συμπληρωθούν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον Υιό της τον πρωτότοκο».

Και συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον πρωτότοκο υιό της, τον οποίο δεν φύτεψε άνδρας· γέννησε τον υιό της, τον οποίο δεν βάσταξε πατέρας· γέννησε τον στάχυ, τον οποίο δεν έσπειρε σώμα· γέννησε τον Δημιουργό που έγινε άνθρωπος· γέννησε σε σπήλαιο, και στην Περσία φανερώθηκε. Διότι, όταν γεννήθηκε ο Χριστός στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, ιδού, μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων; Πού είναι αυτός που δεν σπάρθηκε αλλά γεννήθηκε; αυτός που έστειλε το δικό του αστέρι πριν από τον εαυτό του; πού είναι αυτός που μέσω μιας παράδοξης ακτίνας μας ελκύει προς ένα άγνωστο φως; πού είναι αυτός που με την αμέτρητη παλάμη του περιτειχίζει την οικουμένη; πού είναι αυτός που παντού βρίσκεται, και μέσα στη σάρκα κρύβεται; πού είναι αυτός που μας ελευθέρωσε από την πλάνη, και μας οδηγεί προς τη χάρη; πού είναι αυτός που φανερώθηκε κάτω από τη δρυ ως τριάδα αγγέλων; πού είναι αυτός που δεν κατέκαψε τη βάτο, και δεν έφθειρε τη μητέρα του; πού είναι αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα αόρατος, και από τη μητέρα του κρατιέται; πού είναι αυτός που ξέρανε την Ερυθρά Θάλασσα, και πίνει γάλα; πού είναι αυτός που πάταξε τον Φαραώ, και κρύβεται από τον Ηρώδη; πού είναι αυτός που βύθισε τον δράκοντα, και κείτεται μέσα σε σπάργανα; πού είναι αυτός που δεν είδαν αρχάγγελοι, και τον βλέπουν άνθρωποι;

Εισήλθε δε στην Αίγυπτο, συγκλονίζοντας τα χειροποίητα της Αιγύπτου όχι απλώς, αλλά επειδή απέκλεισε τις πύλες της Αιγύπτου με την απώλεια των πρωτοτόκων. Γι' αυτό σήμερα εισήλθε ως πρωτότοκος, για να διαλύσει το πένθος της παλαιάς σκυθρωπότητας. Και το ότι ο Χριστός ονομάζεται πρωτότοκος, το μαρτυρεί σήμερα ο ευαγγελιστής Λουκάς, λέγοντας: «Και εγέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο, και τον εσπαργάνωσε, και τον ανέκλινε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα». Εισήλθε λοιπόν στην Αίγυπτο, για να διαλύσει το πένθος της παλαιάς σκυθρωπότητας, φέρνοντας χαρά αντί για μάστιγες, και χαρίζοντας το φως της σωτηρίας αντί για νύχτα και σκοτάδι. Βέβηλο ήταν τότε το νερό του ποταμού από τη σφαγή των άωρων νηπίων. Εισήλθε λοιπόν στην Αίγυπτο Εκείνος που παλαιότερα είχε βάψει ερυθρό το νερό, και κατέστησε τα ρεύματα του ποταμού γεννητικά σωτηρίας, καθαρίζοντας το μιαρό και βέβηλο στοιχείο τους με τη δύναμη του Πνεύματος. Κακουχήθηκαν οι Αιγύπτιοι, και μέσα στη μανία τους αρνούνταν τον Θεό. Εισήλθε λοιπόν στην Αίγυπτο, και γέμισε θεοφιλείς ψυχές με τη γνώση του Θεού· και παρείχε στον ποταμό τη χάρη να τρέφει μάρτυρες πιο καρποφόρους και από τα στάχυα. Αλλά, λόγω της στενότητας του χρόνου, επιθυμώ να καταπαύσω εδώ τον λόγο. Και εδώ θα τον καταπαύσω, ολοκληρώνοντας τον λόγο στο πώς, ενώ ήταν απαθής Λόγος, έγινε σάρκα, παραμένοντας η φύση Του αμετάβλητη. Τι λοιπόν να πω, ή τι να λαλήσω;

Τι λέει, λοιπόν, ο Δαβίδ; «Ο Κύριος θα διηγηθεί κατά την απογραφή των λαών και των αρχόντων αυτών». Αυτά είναι τα λόγια του προφήτη, αυτά είναι τα γεγονότα του Ευαγγελίου. Αυτή είναι η πρώτη απογραφή. Και ανέβηκε, λέει, και ο Ιωσήφ από τη Γαλιλαία, από την πόλη Ναζαρέτ, στην Ιουδαία, στην πόλη του Δαβίδ, η οποία ονομάζεται Βηθλεέμ, επειδή καταγόταν από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ, για να απογραφεί μαζί με τη Μαριάμ, τη μνηστευμένη του γυναίκα, η οποία ήταν έγκυος. Διότι η σύλληψη έγινε ενώ υπήρχε μόνο η μνηστεία. Και ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον Υιό της τον πρωτότοκο, και τον σπαργάνωσε και τον έβαλε μέσα στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα.

Τίποτα δεν είναι πιο ταπεινό από αυτό το γεγονός, τίποτα πιο φτωχικό από τη γέννηση του Ιησού. Ο Ιησούς πτώχευσε για χάρη μας, αν και ήταν πλούσιος· η Μαριάμ τοποθέτησε τον Σωτήρα σε φάτνη· δεν υπήρχε τίποτα στρωμένο από κάτω του, ούτε τίποτα τον σκέπαζε από πάνω· διότι ο Σωτήρας δεν είχε ανάγκη από τέτοιου είδους περιποίηση, ούτε επιζητούσε εξωτερική φροντίδα, όπως ακριβώς δεν συνελήφθη σύμφωνα με τον νόμο της φύσης. Διότι αρκούσε η συνδρομή της Παρθένου· ενώ τα πάντα τα οικονομούσε ο ίδιος. Έτσι, λέγει, τον τοποθέτησε στη φάτνη, και υπήρχαν ποιμένες στην ίδια περιοχή που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο. Ο μεν Ματθαίος εξιστορεί ότι προσήλθαν μάγοι· ο δε Λουκάς, ότι υπήρχαν και ποιμένες στην περιοχή που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο· εκεί μάγοι, εδώ ποιμένες.

Α΄. Πώς, λοιπόν, αναφέρει ο Λουκάς ότι βρισκόταν ανακεκλιμένο στη φάτνη; Επειδή, μόλις το γέννησε, αμέσως το τοποθέτησε εκεί· διότι, καθώς συνέρρεαν πολλοί εξαιτίας της απογραφής, δεν ήταν δυνατόν να βρεθεί οικία. Αυτό ακριβώς επισημαίνει και ο Λουκάς λέγοντας ότι, επειδή δεν υπήρχε χώρος, το ανέκλινε εκεί. Μετά από αυτά, όμως, το σήκωσε και το κρατούσε στα γόνατά της. Διότι, με το που έφτασε στη Βηθλεέμ, ελευθερώθηκε από τις ωδίνες του τοκετού· για να κατανοήσεις και από αυτό όλη τη θεία Οικονομία, και ότι αυτά δεν συνέβαιναν απλώς ούτε τυχαία, αλλά όλα εκπληρώνονταν σύμφωνα με κάποια θεία πρόνοια και σε ακολουθία με τις προφητείες.

Αλλά αυτός ούτε καν σε κλίνη δεν κατακλίθηκε, παρά σε φάτνη, απλά και όπως έτυχε, και σε καλύβα, και όχι σε κατάλυμα. Τέτοια ήσαν τα προοίμια της εισόδου του, τόσο λαμπρά και περιφανή· όταν όμως ακούς για είσοδο, μη νομίζεις ότι πρόκειται για τοπική μετάβαση, αλλά για συγκατάβαση της θείας οικονομίας.

Αλλά άκουσε πάλι τον ευαγγελιστή να λέει: Και συνέβη, ενώ βρίσκονταν εκεί, να συμπληρωθούν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο. Ω των παράδοξων πραγμάτων! Ο Δημιουργός των χρόνων περίμενε τον φυσικώς καθορισμένο χρόνο των εννέα μηνών, ώστε να μην εκλάβει κανείς τη θεία οικονομία ως φαινομενικό γεγονός ή φαντασία.

«Και συνέβη», αναφέρει, «ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο και τον σπαργάνωσε και τον ανέκλινε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα». Διότι ο τόπος ήταν έρημος, και η ώρα πλησίαζε προς το βράδυ, και δεν υπήρχε σε αυτόν παρά μόνο ένα πολύ μικρό σπήλαιο. Και τούτο βέβαια συνέβη κατά θεία ευδοκία· διότι ο Δεσπότης καταδέχθηκε να γεννηθεί σε ένα μικρό σπήλαιο, Αυτός που δεν χωράει πουθενά, που έχει ως θρόνο τον ουρανό και ως υποπόδιο τη γη, προκειμένου τον άνθρωπο, που είχε υποστεί μεγάλη πτώση και είχε μετατραπεί όντως σε σπήλαιο ληστών με την αλλοίωση της εικόνας του, να τον λαμπρύνει εκ νέου, με τη θεία συνέργεια, προς μια λαμπρότερη ευπρέπεια κάλλους. Και σπαργανώνεται με φτωχικό ύφασμα από την ίδια Του τη μητέρα Εκείνος που περιβάλλεται θεϊκά το φως ως ιμάτιο, για να λύσει τα δεσμά των σφιχτοδεμένων αμαρτιών μας.

Επειδή, λοιπόν, αυτός ο Θεάνθρωπος Λόγος επέλεξε άπαξ να γίνει κοινωνός της δικής μας σάρκας —διότι ο λόγος επανέρχεται στο σημείο από το οποίο παρεξέκλινε— και ο Ύψιστος υποβλήθηκε στην έσχατη ταπείνωση, επιλέγει ταυτόχρονα όλα τα ευτελή και όσα γνωρίζει ότι καταρρίπτουν την αλαζονεία και το υπεροπτικό φρόνημα· διότι δεν εκλέγει μόνο μια φτωχή μητέρα, ούτε γεννιέται απλώς σε ένα άσημο και μικρό σπήλαιο, αλλά χρησιμοποιεί και ξένο τόπο στο κατάλυμα, σπαργανώνεται με φτωχικά ράκη και έρχεται σε επαφή με οτιδήποτε άλλο πιο ταπεινό, δίνοντας με κάθε τρόπο στα δικά μας τον τύπο μέσα από τα δικά του.

Ακόμη αναζητάς το πώς; Ακόμη απορείς; Πόσο απέχεις από το να είσαι πιστός· ίσως δεν έχεις ακόμη κατηχηθεί το μυστήριο της πίστεως. Ή πες μου εσύ ο ίδιος, πώς γέννησε η Παρθένος; Πώς ο Λόγος έγινε σάρκα; Συνέβησαν όλα με φυσικό τρόπο; Δεν μπορείς να το πεις αυτό· διότι η φύση δεν γνωρίζει γέννηση χωρίς σπορά, ούτε Θεό να λαμβάνει υλικό σώμα. Μήπως τότε συνέβησαν όλα με τρόπο υπερφυσικό; Ούτε και αυτό· διότι η Παρθένος συνέλαβε αληθινά στη μήτρα της σύμφωνα με τον λόγο του Αγγέλου και γέννησε κατά τον νόμο της φύσεως· διότι συμπληρώθηκε ο χρόνος, όπως έχει λεχθεί, για να γεννήσει, και γέννησε τον Υιό της, ο οποίος ήταν εξαρχής ο Λόγος και ήταν Θεός σύμφωνα με τη θεολογία του Ιωάννη, και ο οποίος έγινε σάρκα από τα δικά της αίματα.

Εξάλλου, για εκείνους που είχαν κλίνει και παραπέσει στην αλογία, ήταν πιο ταιριαστό να απαλλαγούν από την αλογία μέσω του Λόγου. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε οικονομήθηκε να ανακλιθεί στη φάτνη των άλογων ζώων Εκείνος που επιβαίνει στα Χερουβίμ, και να ξαπλώσει σπαργανωμένος ανάμεσα σε άλογα ζώα ο Δημιουργός σύμπασας της κτίσεως.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βʹ. Περί της απογραφής. Περί του τοκετού της Μαρίας. Περί των ποιμένων. Περί του Συμεών. Περί της προφήτιδος Άννας. Περί του Ιησού που βρέθηκε ανάμεσα στους δασκάλους. «Εκείνες τις ημέρες, βγήκε διάταγμα από τον Καίσαρα Αύγουστο να απογραφεί όλη η οικουμένη. Αυτή η απογραφή ήταν η πρώτη που έγινε όταν ηγεμόνας της Συρίας ήταν ο Κυρήνιος. Και πήγαιναν όλοι να απογραφούν, ο καθένας στη δική του πόλη. Ανέβηκε λοιπόν και ο Ιωσήφ από τη Γαλιλαία, από την πόλη Ναζαρέτ, στην Ιουδαία, στην πόλη του Δαβίδ, η οποία ονομάζεται Βηθλεέμ, επειδή καταγόταν από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ, για να απογραφεί μαζί με τη Μαριάμ, τη μνηστευμένη του γυναίκα, η οποία ήταν έγκυος. Ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει. Και γέννησε τον Υιό της τον πρωτότοκο, και τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα.»