Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 24:1

Ο τόπος της ταφής ήταν κήπος, και άμπελος αυτή που φυτεύτηκε· και έχει πει: «εγώ είμαι η άμπελος». Φυτεύτηκε, λοιπόν, στη γη, για να ξεριζωθεί η κατάρα που επήλθε εξαιτίας του Αδάμ. Η γη καταδικάστηκε σε αγκάθια και τριβόλους. Ανέτειλε από τη γη η αληθινή άμπελος, για να εκπληρωθεί το ρηθέν: «η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό». Και τι πρόκειται να πει αυτός που θάβεται στον κήπο; «Τρύγησα τη σμύρνα μου μαζί με τα αρώματά μου». Και πάλι: «σμύρνα και αλόη μαζί με όλα τα κορυφαία αρώματα». Αυτά δε είναι τα σύμβολα του ενταφιασμού. Και στα Ευαγγέλια αναφέρεται: «ήλθαν οι γυναίκες στο μνήμα φέρνοντας τα αρώματα που ετοίμασαν, και ο Νικόδημος φέρνοντας μίγμα από σμύρνα και αλόη».

ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΠΡΩΙΝΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ 21ος. Η επιγραφή του ψαλμού τοποθετεί ολόκληρη την υπόθεση των όσων αναφέρονται σε αυτόν στον καιρό της εκ νεκρών αναστάσεως του Σωτήρος μας. Γι' αυτό επιγράφει: «Περί της πρωινής αντιλήψεως». Το ποια ήταν δε τα γεγονότα της πρωινής αντιλήψεως, θα τα παρουσιάσουν στη συνέχεια οι ευαγγελιστές· ο μεν Λουκάς γράφοντας τα εξής: «Κατά την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, πολύ νωρίς τον όρθρο, ήλθαν γυναίκες στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει».

γ΄. Ότι ο Λουκάς αναφέρει πως την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, βαθιά τα χαράματα, έφεραν αρώματα δύο γυναίκες που τον είχαν ακολουθήσει, οι οποίες είχαν έλθει μαζί του ακολουθώντας τον από τη Γαλιλαία, ερχόμενες στο μνήμα όταν τον έθαβαν· αυτές είδαν δύο αγγέλους, οι οποίοι και είπαν: «Τι ζητείτε τον ζώντα μεταξύ των νεκρών; Δεν είναι εδώ, αλλά αναστήθηκε· θυμηθείτε πώς σας μίλησε όταν ήταν ακόμη μαζί σας, λέγοντας ότι πρέπει να πάθει ο Υιός του ανθρώπου», και τα εξής.

Ας δούμε, λοιπόν, σε συνέχεια αυτών, πώς θα αναφερθούν στο πρόσωπό του όσα δηλώνονται μέσα από τον ψαλμό. Και πρώτα ας εξετάσουμε την επιγραφή που λέει «εις το τέλος» (ή κατά τον Ακύλα «στον νικοποιό», ή κατά τον Σύμμαχο «επινίκιος») «υπέρ της αντιλήψεως». Αυτό μας οδηγεί στη σκέψη ότι το σωτήριο πάθος, όπως το παρουσίασαν τα λόγια των ευαγγελιστών, αφού απλώθηκε σκοτάδι από την έκτη έως την ενάτη ώρα, συντελέστηκε γύρω στην ενάτη ώρα, όταν και άφησε τη μεγάλη φωνή, λέγοντας όσα είχαν δηλωθεί λίγο πιο πριν, ώστε να ομολογείται σαφώς ότι το πάθος του συνέβη γύρω στο απόγευμα, καθώς πλησίαζε η νύχτα. Τα γεγονότα όμως της εκ νεκρών αναστάσεως, η οποία ήταν η «αντίληψη», καθώς ο Πατέρας τον βοηθούσε, τον έλκυε προς τον εαυτό του από τους τόπους του θανάτου και τον αναλάμβανε, συνέβησαν γύρω στην αυγή, όπως πάλι αποδεικνύεται από τη μαρτυρία των ευαγγελιστών. Ο Λουκάς, λοιπόν, λέει: «Την πρώτη μέρα της εβδομάδας, βαθιά χαράματα, ήρθαν στο μνημείο φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει», προφανώς οι γυναίκες και κάποιες άλλες μαζί τους, «και βρήκαν τον λίθο αποκυλισμένο από το μνημείο, αλλά όταν εισήλθαν δεν βρήκαν το σώμα», διότι ο Σωτήρας μας είχε ήδη εγερθεί εκ νεκρών.

Γι' αυτό τον λόγο δεν τους ονόμασαν καν αγγέλους αυτοί, επειδή δεν μνημόνευσαν ούτε τις εμφανίσεις του Σωτήρα, παραχωρώντας στον Ματθαίο και τον Ιωάννη, που ήταν ανώτεροί τους, να καταγράψουν και να εξιστορήσουν τα ανώτερα γεγονότα. Οι ίδιοι δε, διηγούμενοι τα δευτερεύοντα, και όσα συνέβησαν χρονικά αργότερα, μετά τα όσα κατέγραψαν οι πρώτοι, παρέλειπαν αφενός όσα είχαν ειπωθεί από τους αυτόπτες μάρτυρες, αναπλήρωναν αφετέρου όσα είχαν αποσιωπηθεί από εκείνους· τα οποία βεβαίως ήταν δευτερεύοντα και υπολείπονταν κατά πολύ από την εξιστόρηση των προηγουμένων. Έτσι το Άγιο Πνεύμα διένειμε στον καθένα τις πρέπουσες και κατάλληλες διηγήσεις. {ΣΤ'} Οι γυναίκες, επομένως, που αναφέρει ο Λουκάς ότι ήλθαν στο μνήμα τα βαθιά χαράματα φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει, θα πρέπει να είναι διαφορετικές από αυτές που αναφέρουν ο Ματθαίος και ο Ιωάννης. Διότι δεν θα είχε λογική οι Μαρίες, που είχαν δει από πριν τόσα πολλά, να φέρνουν μόλις τώρα για πρώτη φορά αρώματα, σαν να μην είχαν ήδη πληροφορηθεί εκ των προτέρων την ανάσταση.

Ζ΄. Επειδή οι Ευαγγελιστές είναι τέσσερις, ισάριθμες με αυτούς φαίνονται να είναι και οι οπτασίες που έχουν καταγραφεί από αυτούς· και οι χρόνοι είναι τέσσερις, και αυτοί που εμφανίστηκαν σε κάθε χρόνο είναι ξεχωριστοί· ομοίως δε και αυτές που τις είδαν είναι διαφορετικές· και τα λόγια εκείνων που τους εμφανίστηκαν, διαφέρουν. Διότι ο πρώτος χρόνος ήταν αυτός που αναφέρεται από τον Ματθαίο ως «οψέ Σαββάτων»· τέταρτος δε και τελευταίος είναι αυτός που ιστορείται από τον Μάρκο, «όταν ανέτειλε ο ήλιος»· ενδιάμεσοι είναι οι χρόνοι που αναφέρονται στον Ιωάννη και στον Λουκά· γι' αυτό και όσοι εμφανίστηκαν στον κάθε χρόνο ήταν ξεχωριστοί. Διότι, «οψέ Σαββάτων» εμφανίστηκε ένας άγγελος έξω από το μνήμα· μετά τον οποίο εμφανίστηκε και ο ίδιος ο Σωτήρας. Ενώ το πρωί, «όταν ήταν ακόμη σκοτάδι», εμφανίστηκαν δύο άγγελοι μέσα στο μνήμα· μετά τους οποίους εμφανίστηκε πάλι ο ίδιος ο Σωτήρας. Τον βαθύ όρθρο, σύμφωνα με τον Λουκά, εμφανίστηκαν άλλοι δύο, οι οποίοι ονομάζονται άνδρες, και δεν εθεάθησαν μέσα στο μνήμα. Έπειτα, ύστερα από όλους, εμφανίστηκε ο νεανίσκος, τον οποίο είδαν αυτές που έφτασαν «όταν ανέτειλε ο ήλιος». Εάν λοιπόν όλοι είχαν αναφέρει έναν χρόνο και είχαν καταγράψει τον ίδιο τόπο, αλλά δεν δήλωναν τις ίδιες εμφανίσεις, τότε ευλόγως θα μπορούσε κάποιος να τους κατακρίνει. Εάν όμως διαχώρισαν τους χρόνους, και απέδωσαν σε κάθε χρόνο και ξεχωριστό τόπο, είναι ακόλουθο που κατέγραψαν και διαφορετικές οπτασίες.

Διότι δεν ήταν καθόλου απίθανο, και τώρα πάλι, να βρισκόταν εκεί η Μαγδαληνή, έχοντας φτάσει από πριν και έχοντας παραμείνει καρτερικά δίπλα στο μνήμα, όταν πολλές γυναίκες που είχαν έρθει μαζί από τη Γαλιλαία έφτασαν στον τάφο φέρνοντας τα αρώματα, έτσι ώστε να δει και αυτή μαζί με τις υπόλοιπες τους δύο άνδρες και να ακούσει τα λόγια τους· έπειτα να επέστρεψε μαζί με το πλήθος των γυναικών και να τα διηγήθηκε στους ένδεκα. Μπορεί όμως η διήγηση να εννοηθεί και διαφορετικά: τα μεν πρώτα γεγονότα να αποδοθούν στις γυναίκες από τη Γαλιλαία, εννοώ δηλαδή την άφιξη στο μνήμα, τη μεταφορά των αρωμάτων, την εμφάνιση των δύο ανδρών σε αυτές και τα λόγια τους προς εκείνες· ενώ η αναγγελία προς τους ένδεκα να μην έγινε πλέον μόνο από αυτές, αλλά από όλες μαζί, καθώς καθεμία διηγούνταν όσα είχε δει· ανάμεσα σε αυτές βρισκόταν πάλι η Μαγδαληνή μαζί με τις υπόλοιπες, αναγγέλλοντας και η ίδια στους μαθητές όσα αποκλειστικά μόνη αυτή είχε δει.

Ότι οι δύο ευαγγελιστές κατέγραψαν την ίδια οπτασία, η οποία συνέβη κατά την ίδια ακριβώς ώρα και ημέρα, πρέπει να αποδειχθεί πρώτα· και αυτό θα γίνει φανερό σε εσένα, εάν μελετήσεις με ακρίβεια τη Γραφή. Διότι ο μεν Ιωάννης, αφού προανέφερε: «Τη δε μία των Σαββάτων έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή αναγγέλλοντας στους μαθητές ότι είδε τον Κύριο και ότι της είπε αυτά», στη συνέχεια προσθέτει λέγοντας: «Όταν βράδιασε εκείνη την ημέρα, και ενώ οι μαθητές ήταν συγκεντρωμένοι, ήλθε ο Ιησούς, στάθηκε στο μέσο και είπε: Ειρήνη υμίν». Ώστε, είναι σαφές από αυτά ότι κατά την ίδια την Κυριακή, την ημέρα της αναστάσεως, το βράδυ διαδραματίστηκαν αυτά που αναφέρει ο Ιωάννης. Και κατά τον Λουκά θα διαπιστωθεί ότι πρόκειται για την ίδια ημέρα και ώρα. Λέει λοιπόν και αυτός: «Τη δε μία των Σαββάτων, βαθύ όρθρο, ήλθαν οι γυναίκες στο μνήμα». Έπειτα, στη συνέχεια, [αναφέρει] ότι αφού είδαν αγγέλους, επέστρεψαν και ανήγγειλαν στους μαθητές όσα είχαν δει. Ο Πέτρος δε, σπεύδοντας στο μνήμα, φτάνει εκεί και βλέπει τα οθόνια· και αυτά μεν έγιναν βαθύ όρθρο, κατά την αναστάσιμη ημέρα. Λέει δε στη συνέχεια η Γραφή, συνδέοντας τα γεγονότα: «Και ιδού, δύο από αυτούς την ίδια ημέρα πορεύονταν σε ένα χωριό». Αυτοί δε ήταν ο Κλεόπας και ο συνοδοιπόρος του· μαζί με τους οποίους, αφού εισήλθε στην Εμμαούς, έλαβε άρτο, τον ευλόγησε, και δίνοντάς τον σε αυτούς, έγινε άφαντος. Έπειτα προσθέτει: «Και αφού σηκώθηκαν, επέστρεψαν την ίδια ώρα στην Ιερουσαλήμ, και βρήκαν συγκεντρωμένους τους ένδεκα».

Αφού ετοίμασαν, λοιπόν, τα μύρα και τα αρώματα, το μεν Σάββατο ησύχασαν σύμφωνα με την εντολή· διότι δεν είχαν κατανοήσει ακόμη τα αληθινά σάββατα, ούτε είχαν επιγνώσει εκείνο το υπερευλογημένο Σάββατο, το οποίο μεταφέρει τη φύση μας από τα βάθη του άδη στο ολόφωτο και θείο και ουράνιο ύψος· «την δε πρώτη ημέρα της εβδομάδος, βαθύ όρθρο», όπως λέει ο Λουκάς, «ήλθαν στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει», ο δε Ματθαίος λέει «αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν δύο αυτές που προσήλθαν, ο δε Ιωάννης λέει «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι» και ότι μία ήταν αυτή που προσήλθε, η Μαρία η Μαγδαληνή, ο δε Μάρκος λέει «πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν τρεις αυτές που προσήλθαν. Όλοι λοιπόν οι ευαγγελιστές ονομάζουν «μία των σαββάτων» την Κυριακή· και το «αργά το Σάββατο» και το «βαθύ όρθρο» και το «πολύ πρωί» και το «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», υποδηλώνουν τον χρόνο γύρω από τον όρθρο που είναι ανάμεικτος από φως και σκοτάδι· αυτός δε είναι η στιγμή που το ανατολικό μέρος του ορίζοντα αρχίζει να φωτίζεται, προαναγγέλλοντας την ημέρα. Μπορεί κανείς να το δει αυτό από μακριά βλέποντας προς τα εκεί να αρχίζει να χρωματίζεται με φως περίπου την ένατη ώρα της νύχτας, ώστε να απομένουν τρεις ώρες μέχρι την πλήρη ημέρα.

Απορία. Για ποιο λόγο ο μεν Ματθαίος ιστορεί την ανάσταση αργά το Σάββατο, ο δε Μάρκος πολύ πρωί, όταν ανέτελλε ο ήλιος, ο Λουκάς βαθιά χαράματα, και ο Ιωάννης ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι; Και πώς ο μεν Ιωάννης λέγει ότι στο Δεσποτικό μνήμα ήλθε μία γυναίκα, οι δε Λουκάς και Μάρκος τρεις, και ο Ματθαίος δύο; Ακόμη και τα ονόματα τα εξέθεσαν διαφορετικά.

Εκείνος δε προανήγγειλε και τον καιρό κατά τον οποίο πρόκειται να οικονομήσει τούτο: «Διότι θα εγερθώ», λέει, «τον όρθρο». Με αυτήν ακριβώς τη λέξη εξέφρασε εκείνο που έχει ιστορηθεί από τον Λουκά σχετικά με την ανάσταση: «Όρθρου βαθέος ήλθαν γυναίκες στο μνήμα, φέρνοντας αρώματα που είχαν ετοιμάσει»· στα οποία πρόσθεσε και τα υπόλοιπα γεγονότα της αναστάσεως του Σωτήρος. «Διότι είναι μέγα πάνω από τους ουρανούς». Το μυστήριο της οικονομίας του Χριστού είναι έλεος και αλήθεια· γι' αυτό ο ίδιος Προφήτης λέει αλλού: «Έλεος και αλήθεια συναντήθηκαν». Διότι η θεότητα και η ανθρωπότητα του Χριστού ενώθηκαν σε ένα με τη σάρκωση του Λόγου. Αλλά το μεν έλεος αρμόζει στη θεότητα του σαρκωθέντος Λόγου (διότι αυτή ελέησε το δικό της πλάσμα), η δε αλήθεια αρμόζει στη σάρκα. (Διότι ο Θεός Λόγος δεν σαρκώθηκε κατά φαντασία, όπως νομίζουν μερικοί από τους αιρετικούς, αλλά κατά αλήθεια). Διότι προς ερμηνεία και επιβεβαίωση αυτού έλεγε πάλι ο Δαβίδ: «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», εννοώντας την ανθρωπότητα του Κυρίου· αυτήν που ανέτειλε από τη δική μας γη, δηλαδή την ανθρώπινη φύση. Μέγα λοιπόν πάνω από τους ουρανούς είναι η θεότητα του Χριστού εξαιτίας της δόξας, με την οποία δοξαζόταν από τις δικές της δυνάμεις· διότι πάνω στη γη αγνοούνταν, και επισκιαζόταν από τη σάρκα. «Υψώσου πάνω από τους ουρανούς, ο Θεός». Βλέπεις ότι ο Δαβίδ, προφητεύοντας την ανάληψη του Χριστού, μνημόνευσε προηγουμένως τα νέφη;

Μάρτυρας είναι αυτός ο λίθος, ο οποίος αποκυλίστηκε και κατακύλισε όλα τα είδωλα των δαιμόνων, και όχι μόνο τα κατακύλισε, αλλά και τα συνέτριψε και τα έκανε σκόνη και τα λίχνισε με το φτυάρι του σταυρού και τα φύσηξε μακριά από τη γη «σαν σκόνη από αλώνι και σαν ατμό από καπνοδόχο» με την ορμή και τη βοή του πνεύματος. Μάρτυρες είναι αυτές οι γυναίκες, οι οποίες, αντί των γυναικών του παρελθόντος, κάθε μέρα και νύχτα προσφέρουν αισθητά και νοητά μύρα στον νυμφίο. Μάρτυρας είναι ο λευκοντυμένος ιερέας, ο άγγελος της εκκλησίας, που φωνάζει προς αυτές: «Μη φοβάστε· διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον Ναζωραίο, τον εσταυρωμένο». Αλλά αναζητάς την ώρα; Διότι λέγει: «σαν έτοιμο όρθρο θα τον βρούμε». Ο Λουκάς θα μπορέσει να σου αναγγείλει και αυτό: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδας, πολύ πρωί, ήρθαν στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει. Βρήκαν δε τον λίθο αποκυλισμένο από τη θύρα του μνημείου· και όταν εισήλθαν, δεν βρήκαν το σώμα του Κυρίου Ιησού. Και ενώ βρίσκονταν σε απορία για αυτό, ιδού, δύο άνδρες στάθηκαν μπροστά τους με αστραφτερά ενδύματα. Επειδή δε κυριεύτηκαν από φόβο και έκλιναν τα πρόσωπά τους στη γη, εκείνοι τους είπαν: 'Τι ζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς;' Τι σκέφτεστε για τη ζωή πράγματα ξένα προς τη ζωή;

Οι Δ' Κανόνες του εν αγίοις Πατρός ημών Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας και ομολογητού, ερμηνευόμενοι, στους οποίους διαιρείται η προς τον Επίσκοπο Βασιλείδη Κανονική του Επιστολή. ΚΑΝΩΝ Α'. Μου έστειλες επιστολή, πιστότατε και λογιότατε υιέ μου, ρωτώντας ποια ώρα πρέπει να καταλύεται η νηστεία την ημέρα του Πάσχα. Διότι, όπως λες, μερικοί από τους αδελφούς ισχυρίζονται ότι αυτό πρέπει να γίνεται με το λάλημα του πετεινού, ενώ άλλοι ότι πρέπει να γίνεται από το εσπέρας. Επειδή οι αδελφοί στη Ρώμη, όπως λένε, περιμένουν τον πετεινό, ενώ για τους εδώ έλεγες ότι καταλύουν νωρίτερα, και αναζητάς να θέσεις ακριβή όρο και μια ώρα απολύτως καθορισμένη, πράγμα το οποίο είναι και δύσκολο και επισφαλές. Διότι το ότι πρέπει να αρχίζουμε την εορτή και την ευφροσύνη μετά τον χρόνο της Αναστάσεως του Κυρίου μας, ταπεινώνοντας μέχρι τότε τις ψυχές με τις νηστείες, θα ομολογηθεί από όλους ομοίως. Και απέδειξες μέσα από όσα μου έγραψες πολύ ορθά, έχοντας αντιληφθεί και από τους θείους Ευαγγελιστές, ότι δεν φαίνεται σε αυτούς τίποτα με απόλυτη ακρίβεια σχετικά με την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε. Διότι οι Ευαγγελιστές κατέγραψαν με διαφορετικό τρόπο αυτούς που ήλθαν στο μνημείο σε διαφορετικούς χρόνους, και όλοι ανέφεραν ότι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο. «Και αργά το Σάββατο, όπως είπε ο Ματθαίος, Και πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, όπως γράφει ο Ιωάννης, Και βαθύ όρθρο, όπως ο Λουκάς, Και λίαν πρωί όταν ανέτειλε ο ήλιος, όπως ο Μάρκος».

Ο βαθύς όρθρος ίσως φανερώνει την πρωινή αυγή της πρώτης ημέρας της εβδομάδας που άρχιζε να διαφαίνεται, διότι είχε ήδη παρέλθει πλήρως ολόκληρο το Σάββατο μαζί με τη νύχτα που το ακολούθησε, και άρχιζε μια άλλη ημέρα, όταν ήλθαν φέρνοντας τα αρώματα και τα μύρα, από όπου είναι φανερό ότι είχε αναστηθεί προ πολλού. Με αυτό συμφωνεί και ο Μάρκος λέγοντας: «Αγόρασαν αρώματα, για να έλθουν να τον αλείψουν, και πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδας έρχονται στο μνημείο, αφού είχε ανατείλει ο ήλιος». Διότι και αυτός είπε «πολύ πρωί», το οποίο είναι ταυτόσημο με το «βαθύ όρθρο».

Το σε ποια ώρα αναστήθηκε, αυτό αποτελεί απορία, επειδή οι ιεροί Ευαγγελιστές ανέφεραν μόνο αυτούς που ήλθαν σε διαφορετικούς χρόνους στο μνημείο και είπαν ότι όλοι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο, αλλά δεν σημείωσαν με ακρίβεια την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε· διότι λέγουν, ο μεν Ματθαίος ότι οι γυναίκες ήλθαν αφού πέρασε το Σάββατο, ο δε Ιωάννης πολύ πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, ο δε Λουκάς τα βαθιά χαράματα, και ο Μάρκος πολύ πρωί· το ποια ώρα ακριβώς αναστήθηκε ο Κύριος, κανείς δεν το φανέρωσε. Το ότι, βέβαια, εκείνοι που ήλθαν στο μνημείο μετά το Σάββατο προς το ξημέρωμα της Κυριακής δεν βρήκαν τον Κύριο στον τάφο, αυτό το ομολογούν όλοι, και δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει καμία διαφωνία ή αντίφαση μεταξύ τους. Ωστόσο, παρόλο που το ζήτημα είναι ασήμαντο, αν δηλαδή οι θείοι Ευαγγελιστές, αν και συμφωνούν ότι την ίδια νύχτα της Κυριακής ανέτειλε από τον τάφο το Φως του Κόσμου, ο Κύριος, διαφέρουν μόνο ως προς την ώρα της Αναστάσεως· εμείς, λέγει ο άγιος, και αυτό το παραμικρό θα το ξεκαθαρίσουμε, δηλαδή θα βρούμε τους θείους Ευαγγελιστές σύμφωνους και ως προς την ώρα, εάν συμβιβάσουμε καλοπροαίρετα τα θεία ρητά μεταξύ τους.

Διότι εκείνο που λέγει ο ιερός Ματθαίος, «οψέ Σαββάτων», οι περισσότεροι θα νομίσουν, κατά την κοινή συνήθεια, ότι δηλώνει το βράδυ του Σαββάτου, ενώ όσοι το κατανοούν σοφότερα, θα πουν ότι δηλώνει τη βαθιά νύχτα. Διότι το «οψέ», κατά την κυριολεξία του, δηλώνει βραδύτητα και πολλή καθυστέρηση· δηλαδή, το χρονικό διάστημα μετά το Σάββατο, και για αυτόν τον λόγο αναφέρει ύστερα ο Ευαγγελιστής, «τη επιφωσκούση εις μίαν Σαββάτων». Το «οψέ» λοιπόν του Ματθαίου, και το «σκοτίας έτι ούσης» του Ιωάννη, και το «όρθρου βαθέως» του Λουκά, και το «λίαν πρωί» του Μάρκου, είναι ταυτόσημα. Διότι δηλώνουν ότι, αφού πέρασε το Σάββατο και όλη η νύχτα του Σαββάτου, και όταν άρχισε η αυγή της Κυριακής, ήλθαν οι γυναίκες και έφεραν τα αρώματα, και πριν να υπάγουν αυτές ήταν φανερό ότι ο Κύριος είχε ήδη αναστηθεί· διότι άρχισαν μεν την οδοιπορία πολύ πρωί, όπως είπε ο Μάρκος, αλλά επειδή δαπάνησαν χρόνο σε αυτήν, έφθασαν στο μνημείο όταν ανέτειλε ο ήλιος. Γι' αυτό προσθέτει ο ίδιος, «ανατείλαντος του ηλίου».

Κανόνας 89. Τις ημέρες του σωτηρίου Πάθους, τις οποίες διέρχονται με νηστεία, προσευχή και κατάνυξη καρδιάς, πρέπει οι πιστοί να καταλύουν τη νηστεία γύρω στα μέσα της νύχτας μετά το Μέγα Σάββατο, επειδή οι θείοι Ευαγγελιστές Ματθαίος και Λουκάς μας περιγράφουν το προχωρημένο της νύχτας, ο μεν με τη φράση «αργά το Σάββατο», ο δε με το «βαθύ όρθρο».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΗ'. Περί της αναστάσεως του Κυρίου. Περί των φυλάκων του τάφου, μαρτύρων της αναστάσεως. Περί της εμφανίσεως του Χριστού στους απο- Περί της εμφανίσεως του Χριστού στους αποστόλους και στις γυναίκες στη Γαλιλαία. «Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, κύλησε την πέτρα από τη θύρα και καθόταν επάνω της. Η όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν χιόνι. Από τον φόβο τους για αυτόν, αυτοί που φρουρούσαν σείστηκαν και έγιναν σαν νεκροί. Αποκρινόμενος ο άγγελος είπε στις γυναίκες: Μη φοβάστε εσείς. Διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον εσταυρωμένο· δεν είναι εδώ· διότι αναστήθηκε, καθώς είχε πει. Ελάτε, δείτε τον τόπο όπου βρισκόταν ο Κύριος· και αφού πορευθείτε γρήγορα, πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε από τους νεκρούς, και ιδού, σας προπορεύεται στη Γαλιλαία. Εκεί θα τον δείτε· ιδού, σας το είπα. Και αφού βγήκαν γρήγορα από το μνημείο με φόβο και χαρά μεγάλη, έτρεξαν να το αναγγείλουν στους μαθητές του.» Το «αργά το Σάββατο» είναι ταυτόσημο με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Λουκά, «βαθιά τα χαράματα», και με αυτό του Μάρκου, «πολύ πρωί, όταν ανέτειλε ο ήλιος».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΔ'. Περί των γυναικών που παρατηρούσαν τον τάφο. Περί του Πέτρου που έτρεξε προς τον τάφο. Περί του Κλεόπα. Περί της εμφανίσεως του Ιησού. Περί της αναβάσεως στους ουρανούς. «Την δε πρώτη ημέρα της εβδομάδας, πολύ πρωί, ήρθαν στο μνήμα φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει, και κάποιες άλλες μαζί τους. Βρήκαν δε την πέτρα κυλισμένη μακριά από το μνημείο· και όταν εισήλθαν, δεν βρήκαν το σώμα του Κυρίου Ιησού. Και ενώ αυτές βρίσκονταν σε μεγάλη απορία για το γεγονός αυτό, ιδού, δύο άνδρες στάθηκαν ξαφνικά μπροστά τους με αστραφτερά ενδύματα. Επειδή δε αυτές κυριεύθηκαν από φόβο και έκλιναν το πρόσωπό τους προς τη γη, εκείνοι είπαν προς αυτές: Τι ζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς; Δεν είναι εδώ, αλλά αναστήθηκε.

Έπειτα, το «προχωρημένης εσπέρας» και το «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», το οποίο ένας άλλος αναφέρει ως «βαθύ όρθρο», καταλήγουν στο ίδιο σημείο· ώστε όλοι αυτοί οι χρονικοί προσδιορισμοί να υποδηλώνουν τα μεσάνυχτα. Εάν δε ρωτάς, πώς, εφόσον οι φύλακες παρέμεναν εκεί, ο Ιωάννης και ο Πέτρος εισήλθαν στο μνημείο, καθώς και οι γυναίκες· η εξήγηση είναι απλή: ότι, αφού αναστήθηκε ο Κύριος, και καθώς ο άγγελος στάθηκε στον τάφο μαζί με τον σεισμό, οι φύλακες αποχώρησαν για να αναγγείλουν τα γεγονότα στους Φαρισαίους, και έτσι, όταν το μνήμα απαλλάχθηκε από τη στρατιωτική φρουρά, οι μαθητές βρήκαν την ελευθερία να πλησιάσουν. «Και αφού έσκυψε, βλέπει να κείτονται τα οθόνια· ωστόσο δεν εισήλθε. Έρχεται λοιπόν ο Σίμων Πέτρος ακολουθώντας τον, και εισήλθε στο μνημείο, και παρατηρεί τα οθόνια να κείτονται μόνα τους, και το σουδάριο, το οποίο βρισκόταν στο κεφάλι του, να μην κείτεται μαζί με τα οθόνια, αλλά χωριστά, τυλιγμένο σε ένα μέρος».