Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 3:4

Αυτό πάλι ο ίδιος ο προφήτης Ησαΐας μας δίδαξε, λέγοντας κάπου αλλού: «Η οδός των ευσεβών έγινε ευθεία, και είναι προετοιμασμένη η οδός των ευσεβών.» Διότι η οδός του Κυρίου είναι κρίση. Εισήγαγε δε και τον θεσπέσιο Βαπτιστή να βοά και να λέει: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και οι τραχείς δρόμοι λείοι.» Το ότι λοιπόν, χωρίς κανέναν απολύτως κόπο, για όσους προθυμοποιούνται να πορευθούν προς τη μητέρα Σιών, η άφιξή τους θα γίνει μέσω της πίστεως, αυτό θα μπορούσε να υποδηλωθεί με το ότι οι γιοι της, καθώς και οι θυγατέρες της, θα λαμβάνονται στην αγκαλιά και θα σηκώνονται στους ώμους. Και το ότι θα είναι γεμάτοι από την ύψιστη τιμή, τη δόξα και την ευημερία, το προσθέτει λέγοντας ότι οι βασιλείς θα γίνουν οι τροφοί τους και οι άρχουσες οι παραμάνες τους. Διότι είναι δυνατόν, πράγματι, να δει κανείς, χάρη στην ευσέβεια των αρχόντων, όσους πίστεψαν στον Χριστό να περιποιούνται με τιμές και να αξιώνονται κάθε φροντίδας, ώστε οι άρχοντες να φαίνονται ότι είναι μάλλον τροφοί τους και τίποτα άλλο.

Στο Λουκ. 9, 41. 〈Άπιστη γενεά〉 αποκαλούσε εύλογα εκείνον βεβαίως και τους ομοϊδεάτες του 〈και διεστραμμένη〉, και που με κανέναν τρόπο δεν γνώριζε να βαδίζει ορθά. Για τέτοιους ανθρώπους λέει το ιερό γράμμα: 〈Των οποίων οι δρόμοι είναι σκολιοί και καμπύλες οι τροχιές τους.〉 Αποφεύγει τη νόσο ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: 〈Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη〉, δηλαδή που δεν μπορεί να βαδίσει σε ευθύ δρόμο. Σε αυτούς ο μακάριος Βαπτιστής απευθύνθηκε λέγοντας: 〈Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του.〉 Επομένως ο άπιστος θα είναι οπωσδήποτε και διεστραμμένος. Με αυτούς που έχουν τέτοια νοοτροπία και έπεσαν σε τέτοια ανοσιότητα δεν καταδέχεται να συνυπάρχει ο Χριστός, αλλά—αν πρέπει να πούμε κάτι με ανθρώπινους όρους—δυσανασχετεί και αποστρέφεται, σαν να βαρύνεται εξαιτίας της κακίας τους τη συναναστροφή μαζί τους. Και αυτό το διδάσκει λέγοντας: Έως πότε θα είμαι 〈μαζί σας και θα σας ανέχομαι;〉 Διότι εκείνος που λέει ότι αδυνάτησαν ως προς την ενέργεια ενάντια στα πονηρά πνεύματα αυτοί που μέσω των δικών του προσταγμάτων έλαβαν την εξουσία να τα εκβάλλουν, μάλλον κατηγορεί τη χάρη και όχι αυτούς που την έλαβαν. Διότι το ότι ο Χριστός ήταν αυτός που ενεργούσε μέσα τους, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το δουν όσοι το επιθυμούν. Και πράγματι, θεραπεύτηκε βέβαια ο χωλός στην 〈Ωραία πύλη〉, αλλά ο Πέτρος απέδιδε το παράδοξο θαύμα στον Χριστό μιλώντας στους Ιουδαίους, όπως έχει γραφτεί στις Πράξεις.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'. <Όπως είναι γραμμένο στο βιβλίο των λόγων του προφήτη Ησαΐα.> (A. f. 49, H f. 145 b) Δεν αγνόησε ο μακάριος Ησαΐας τον σκοπό των κηρυγμάτων του Ιωάννη, αλλά, δίνοντας μαρτυρία από παλιά και πριν από πολύ χρόνο, αποκάλεσε τον μεν Χριστό Κύριο και Θεό, τον δε Ιωάννη ονόμαζε διάκονο και υπηρέτη Του. Και ότι ήταν λύχνος, που προπορεύτηκε του αληθινού φωτός, αυγερινός προάγγελος του ήλιου, που φανέρωνε την άφιξη της ημέρας η οποία επρόκειτο να ανατείλει σε εμάς. Και ότι ήταν φωνή, όχι ο Λόγος, αλλά προέτρεχε του Ιησού, ως φωνή του Λόγου. <Ετοιμάστε τις οδούς του Κυρίου, κάντε ευθείες τις οδούς του.> (A f. 49, E f 143 b, F f 776, H f. 145 b) Εκλεκτός για την αποστολή και τέλος των αγίων προφητών ήταν ο Ιωάννης. Επομένως, καθώς ο Κύριος δεν ήταν ακόμη παρών, λέει: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου»· δηλαδή, ετοιμαστείτε για την αποδοχή όσων θα ήθελε να νομοθετήσει ο Χριστός· απομακρύνετε τις καρδιές σας από τη σκιά του νόμου· εγκαταλείψτε τους τύπους· πάψτε να φρονείτε τα διεστραμμένα. Τον υπέδειξε δε και ως παρόντα, λέγοντας: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου.» — (A f. 49, E f. 143 b, F f. 776, H f. 145 b.) Τι θέλει να πει το: «Κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας;»; Ευθεία είναι κάθε ομαλή και εύκολη τρίβος που οδηγεί στο αγαθό· διεστραμμένη, όμως, είναι η άλλη, δηλαδή εκείνη που παρασύρει στη φαυλότητα αυτούς που πορεύονται μέσα από αυτήν.

Αυτά λοιπόν επιμαρτυρεί ο ευαγγελιστής, λέγοντας: «όπως είναι γεγραμμένο στο βιβλίο των λόγων του προφήτη Ησαΐα: Φωνή βοώντος στην έρημο, ετοιμάστε την οδό του Κυρίου», και τα εξής. Τι λοιπόν φώναζε δυνατά η φωνή που κήρυττε μέσω του Ιωάννη στην έρημο, παρά έλεγε προς «τα πλήθη που έρχονταν να βαπτιστούν από αυτόν», εφόσον συμπεριφέρονταν ως ερπετά της ερήμου, το ταιριαστό: «γεννήματα εχιδνών, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από τη μέλλουσα οργή;»; Και πάλι, μεταβάλλοντας τις σκολιές ψυχές «σε ευθείες» και τις τραχιές «σε ομαλούς δρόμους», έλεγε προς τους ίδιους: «Κάντε λοιπόν καρπούς άξιους της μετάνοιας». Και αυτά συντελούνταν καθώς ο Ιωάννης προετοίμαζε εκείνους που επρόκειτο να δουν τη «δόξα» του Κυρίου, και το ονομαζόμενο «σωτήριο του Θεού», που δεν είναι άλλος από τον Χριστό, όπως μαρτυρούσε λέγοντας: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό· έρχεται όμως πίσω μου ο ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάσω τα υποδήματα· αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ». Ο ίδιος, όταν είδε τον Ιησού να έρχεται, αναφώνησε: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου. Αυτός είναι εκείνος για τον οποίο εγώ είπα, πίσω μου έρχεται άνδρας, ο οποίος υπήρχε πριν από εμένα».

Για την Ελισάβετ συμπληρώθηκε ο χρόνος για να γεννήσει, και γέννησε υιό. Και άκουσαν οι περίοικοι και οι συγγενείς της ότι ο Κύριος μεγάλυνε το έλεός Του σε αυτήν, και χαίρονταν μαζί της. Και συνέβη κατά την όγδοη ημέρα, όταν ήλθαν να περιτέμνουν το παιδί και πήγαν να το ονομάσουν με το όνομα του πατέρα του, Ζαχαρία, η μητέρα του πήρε τον λόγο και είπε: «Ιωάννης θα ονομαστεί». Έκαναν τότε νοήματα και στον πατέρα του για το πώς θα ήθελε να ονομαστεί. Και εκείνος, αφού ζήτησε μια πινακίδα, έγραψε σε αυτήν τα εξής: «Ιωάννης είναι το όνομά του». Και θαύμασαν όλοι. Διότι άνοιξε αμέσως το στόμα του και λύθηκε ο δεσμός της γλώσσας του, και μιλούσε καθαρά, δοξολογώντας τον Θεό. Πράγματι, το βρέφος γεννιέται και η φωνή του πατέρα επανέρχεται· διότι έτσι αποδεικνύεται ότι η φωνή του Ιωάννη βοά, επειδή και το ίδιο το όνομά του φανερώθηκε ως ενέργεια φωνής. «Διότι εγώ», λέει, «είμαι φωνή κάποιου που βοά στην έρημο· ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ίσιους τους δρόμους Του». Αφού λοιπόν ο Ιωάννης δέχθηκε την έλλαμψη του Αγίου Πνεύματος, υπεδείκνυε τον Ποιητή στα δημιουργήματά Του και έδειχνε τον Πλάστη σε όλους, φωνάζοντας μεγαλόφωνα: «Ίδε ο Αμνός του Θεού, ο οποίος σηκώνει την αμαρτία του κόσμου».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΜΖʹ Τι είναι η «φωνή αυτού που βοά στην έρημο» και τα εξής; Ποια είναι η έρημος, ποια είναι εδώ η οδός του Κυρίου, και ποια η προετοιμασία της; Ποιες είναι οι τρίβοι του, και τι σημαίνει το να γίνουν αυτές ευθείες; Ποιες είναι οι φάραγγες, και τι σημαίνει το «κάθε φάραγγα θα γεμίσει»; Ποια είναι τα όρη και οι λόφοι, και ποια είναι η ταπείνωσή τους; Τι είναι τα σκολιά, και πώς θα γίνουν ευθεία; Ποιες είναι οι τραχιές, και πώς θα γίνουν οδοί λείες; Και τι σημαίνει αυτό που έπεται όλων αυτών, το «και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού»;

Οδός, λοιπόν, του Κυρίου είναι η αρετή, ενώ ευθεία ατραπός είναι ο ορθός και άδολος τρόπος ζωής σύμφωνα με την αρετή. «Κάθε φάραγγα θα γεμίσει», εκείνων δηλαδή που προετοίμασαν καλά την οδό του Κυρίου και έκαναν ευθείες τις ατραπούς του· διότι δεν αναφέρεται απλώς σε κάθε φάραγγα, ούτε σε όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων· διότι δεν θα γεμίσει η φάραγγα εκείνων που δεν προετοίμασαν την οδό του Κυρίου και δεν έκαναν ευθείες τις ατραπούς του. Φάραγγα δε είναι η σάρκα του καθενός, η οποία έχει ανασκαφεί από το μεγάλο ρεύμα των παθών και έχει διαρρήξει την πνευματική συνέχεια και συνάφεια προς την ψυχή, σύμφωνα με τον νόμο του Θεού που τις συνέδεσε. Είναι όμως δυνατόν να νοηθεί ως φάραγγα και η ψυχή, η οποία βαθούλωσε από τον βαρύ χειμώνα της άγνοιας και απέβαλε, εξαιτίας της κακίας, το κάλλος της αγαθής ομαλότητας εν Πνεύματι. Κάθε φάραγγα, λοιπόν, δηλαδή η σάρκα και η ψυχή εκείνων που προετοίμασαν την οδό του Κυρίου και έκαναν ευθείες τις ατραπούς του, θα γεμίσει διά της αποβολής των παθών, τα οποία προκαλούν σε αυτές ανωμαλία παρόμοια με των φαραγγιών, και, με την επαναφορά των αρετών, θα ανακτήσει τη φυσική της επιφάνεια, έχοντας εξομαλυνθεί από το Πνεύμα.

Μέσω ενός μέρους, δηλαδή της σάρκας, ο γραφικός λόγος συνήθως υποδηλώνει ολόκληρο τον άνθρωπο, σαν να αναφωνεί ότι «και θα δει κάθε <άνθρωπος> το σωτήριο του Θεού», δηλαδή κάθε άνθρωπος που άκουσε τη φωνή που βοά στην έρημο και, σύμφωνα με τον θεωρητικό λόγο που έχει αποδοθεί, ετοίμασε την οδό του Κυρίου και έκανε ευθείες τις ατραπούς Του. Αυτός που, μέσω της καθαίρεσης των νοητών και πονηρών ορέων και βουνών, γέμισε τη φάραγγα της ψυχής, η οποία με το δικό της κοίλωμα, κατά την παράβαση της θείας εντολής, είχε προσφέρει στα προαναφερθέντα πονηρά όρη και βουνά το ύψος και το ανάστημά τους, και εργάστηκε για την αναπλήρωσή της, επιφέροντας την ταπείνωση των πονηρών δυνάμεων. Και αυτός που ίσιωσε τα στρεβλά των εκούσιων παθών, δηλαδή τις κινήσεις της ηδονής, μέσω της εγκράτειας, και εξομάλυνε τις τραχιές συμφορές των ακούσιων πειρασμών, δηλαδή τους τρόπους της οδύνης, μέσω της υπομονής, μετατρέποντάς τους σε ομαλούς δρόμους· ένας τέτοιος άνθρωπος ευλόγως θα δει το σωτήριο του Θεού, αφού έγινε καθαρός στην καρδιά. Μέσω αυτής της καθαρής καρδιάς, δια των αρετών και των ευσεβών θεωρημάτων, βλέπει τον Θεό στο τέλος των πνευματικών αγώνων, σύμφωνα με το «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», λαμβάνοντας ως ανταπόδοση για τους κόπους υπέρ της αρετής τη χάρη της απάθειας, από την οποία τίποτα δεν φανερώνει περισσότερο τον Θεό σε όσους την κατέχουν.

Γι' αυτό και όταν γεννήθηκε, όλοι θαύμαζαν και έλεγαν: «Τι άραγε θα γίνει αυτό το παιδί;» Κανείς όμως δεν γνώριζε ότι αυτός είναι άγγελος και «φωνή βοώντος εν τη ερήμω». Διότι, βλέποντας μια ηλικιωμένη γυναίκα να γεννά, και μαραμένους μαστούς να αναβλύζουν γάλα και να θηλάζουν βρέφος, και την ίδια να αναγγέλλει ξεκάθαρα το όνομα του παιδιού και να λέει: «Ιωάννης θα είναι το όνομά του», θαύμαζαν έκπληκτοι και έλεγαν: «Από πού άραγε το έμαθες αυτό, γερόντισσα Ελισάβετ, ότι το παιδί έχει ονομαστεί Ιωάννης; Διότι δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι το έμαθες από τον σύζυγό σου, επειδή εκείνος, μέσα στον ναό, πριν από τη σύλληψη του παιδιού, δέχθηκε την ποινή της σιωπής από τον θείο Γαβριήλ. Και από πού γνωρίζεις ότι Ιωάννης είναι το όνομά του;» Όπως, λέει, όχι μόνο στον Αβραάμ αλλά και στη Σάρρα, πριν από τη σύλληψη, φανέρωσε ο Θεός το όνομα του Ισαάκ, και όπως ο Μανωέ και η σύζυγός του έμαθαν πριν από τη σύλληψη ότι θα αποκτήσουν ως τέκνο τον μέγα Σαμψών ως ναζηραίο του Θεού, έτσι ακριβώς έπρεπε να μάθω κι εγώ μαζί με τον ιερό Ζαχαρία ότι «Ιωάννης θα είναι το όνομά του». Και όπως πάλι δεν έπρεπε να το γνωρίζουν μόνο ο Αβραάμ και ο Μανωέ, και να το αγνοούν οι σύζυγοι που επρόκειτο να συλλάβουν, έτσι δεν έπρεπε να το γνωρίζει μόνο ο ιερός Ζαχαρίας, και εγώ να αγνοώ ότι «Ιωάννης θα είναι το όνομά του».

Στην έρημο δε δόθηκε ο λόγος του Θεού προς τον Ιωάννη· διότι, επειδή επρόκειτο τα τέκνα της ερήμου, δηλαδή της Εκκλησίας των εθνών, να γίνουν περισσότερα από τα τέκνα αυτής που έχει τον άνδρα, δηλαδή της ιουδαϊκής συναγωγής, εύλογα ο λόγος και η προσταγή του Θεού απευθύνθηκε στον Ιωάννη ενώ βρισκόταν στην έρημο. Κήρυττε δε βάπτισμα μετανοίας στους λαούς, δηλαδή εξομολογήσεως. Αυτό δε το βάπτισμα συνεργούσε γι' αυτούς στην άφεση των αμαρτιών, η οποία δινόταν διά του βαπτίσματος του Χριστού. Διότι βέβαια το βάπτισμα του Ιωάννη δεν παρείχε άφεση αμαρτιών, αλλά συνέβαλλε στην άφεση, δηλαδή, προετοίμαζε τους ανθρώπους ώστε να δεχθούν το βάπτισμα του Χριστού, το οποίο έχει την άφεση των αμαρτιών. «Όπως είναι γραμμένο στο βιβλίο των λόγων του προφήτη Ησαΐα, που λέει: Φωνή βοώντος στην έρημο, ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του. Κάθε φάραγξ θα πληρωθεί, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και οι τραχείς δρόμοι λείοι, και κάθε σάρκα θα δει τη σωτηρία του Θεού.» Οδός μεν είναι η κατά Χριστόν πολιτεία, την οποία προστάζει να ετοιμαστεί.