Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 6:26

Ερώτηση του ίδιου προς τον ίδιο: Συμβαίνει όμως κάποιος, όντας αμαρτωλός, να πει την αλήθεια με ταπεινοφροσύνη και όχι από κενοδοξία. Άραγε ούτε αυτός οφείλει να αποκριθεί; Απόκριση του Ιωάννη: Ούτε αυτός οφείλει να αποκριθεί, διότι, έστω κι αν αυτός προς στιγμήν ταπεινοφρονεί, εκείνος που τον ακούει τον θεωρεί ταπεινόφρονα, και αυτό του γίνεται βάρος. Διότι ο Κύριος είπε: «Αλίμονο σε εσάς, όταν οι άνθρωποι μιλήσουν καλά για εσάς». Μιλάει για τους αμαρτωλούς που επαινούνται χωρίς να έχουν έργα.

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Διότι από την καρδιά εξέρχονται πονηροί διαλογισμοί, φόνοι, μοιχείες, πορνείες, κλοπές, ψευδομαρτυρίες, βλασφημίες. Αυτά είναι που μολύνουν τον άνθρωπο ... Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του. Διότι πείνασα, και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν μου δώσατε να πιω· ξένος ήμουν, και δεν με φιλοξενήσατε· γυμνός, και δεν με ντύσατε· ασθενής, και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε. ΛΟΥΚΑΣ. Αλίμονο σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγοριά σας· αλίμονο σε εσάς τους χορτασμένους, διότι θα πεινάσετε· αλίμονο σε εσάς που γελάτε τώρα, διότι θα πενθήσετε και θα κλάψετε· αλίμονο όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι. Προσέχετε δε τους εαυτούς σας, μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, και τη μέθη, και τις βιοτικές μέριμνες, και έλθει ξαφνικά επάνω σας η ημέρα εκείνη. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Και καθώς δεν αποδέχθηκαν να έχουν επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, για να πράττουν τα μη πρέποντα, γεμάτοι από κάθε αδικία, πορνεία, πλεονεξία, κακία, και τα εξής. Διότι το «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις», και αν υπάρχει κάποια άλλη εντολή, και τα εξής. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Αʹ.

Γι' αυτό και παραγγέλλει: προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους· ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Δηλαδή, το να μην επιζητούμε και να μην κυνηγούμε έπαινο και δόξα από τους ανθρώπους για τα καλά μας έργα, αλλά μόνο από τον Θεό, του οποίου η δόξα είναι αληθινή και αιώνια, και του οποίου η ατιμία είναι αιώνια. Αυτό σημαίνει και το «αλίμονο, όταν σας πουν καλά λόγια οι άνθρωποι»· δηλαδή, όταν θέλετε να ακούτε καλά λόγια από τους ανθρώπους και να χαίρεστε με τις δόξες και τους επαίνους που προέρχονται από αυτούς. Επειδή, πώς θα ήταν δυνατόν αυτοί που κάνουν αγαθοεργίες να μην είναι φανεροί σε όλους, από τη στιγμή που ο ίδιος ο Κύριος έλεγε: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς».

Παραγγέλλει σε αυτόν που ακολουθεί τις εντολές του Θεού, καθετί που πράττει να το πράττει αποβλέποντας προς Εκείνον και να είναι αρεστός μόνο σε Αυτόν, χωρίς να κυνηγά καμία δόξα από τους ανθρώπους· αλλά, αφενός να αποφεύγει τους επαίνους αυτών και την επίδειξη, αφετέρου δε να γίνεται γνωστός σε όλους μέσα από τον βίο και τα έργα του, ώστε όσοι γίνουν θεατές αυτών, δεν είπε «να θαυμάσουν αυτόν που επιδεικνύεται», αλλά «να δοξάσουν τον πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς». Διότι προς Εκείνον παραγγέλλει να αναφέρεται κάθε δόξα και σύμφωνα με το δικό Του θέλημα να ολοκληρώνεται κάθε πράξη, κοντά στον Οποίο αποταμιεύεται και ο μισθός των έργων της αρετής. Σε εσένα δε παραγγέλλει να αποφεύγεις και να αποστρέφεσαι την ευφημία των γλωσσών και της γης· όποιος όμως την αναζητά και προς αυτήν κατευθύνει τον βίο του, όχι μόνο στερείται την αιώνια δόξα, αλλά ας προσδοκά από τώρα και τιμωρία· διότι λέει: «Αλίμονο, όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι». Απόφευγε λοιπόν κάθε ανθρώπινη τιμή, της οποίας το τέλος είναι αισχύνη και αιώνια ατιμία, και να επιθυμείς τους επουράνιους επαίνους, λέγοντας τα λόγια του Δαβίδ: «Από Εσένα προέρχεται ο έπαινός μου»· και «Στον Κύριο θα επαινεθεί η ψυχή μου». Ο δε μακάριος Απόστολος παραγγέλλει ακόμη και αυτός που τρώει να μην απολαμβάνει την προσφερόμενη τροφή με ραθυμία, αλλά να αποδίδει προηγουμένως δόξα σε Εκείνον που του χάρισε τα εφόδια της ζωής· έτσι, συνιστά πάντοτε να περιφρονούμε τις δόξες που προέρχονται από τους ανθρώπους, και να επιζητούμε εκείνη που προέρχεται από τον μόνο Θεό.

Διότι όλα αυτά ξεκάθαρα Εκείνος στα Ευαγγέλια τα κατακρίνει λέγοντας: ουαί στους πλουσίους, ουαί σε όσους γελούν, ουαί στους χορτασμένους, ουαί όταν όλοι οι άνθρωποι πουν καλά λόγια για εσάς.

Γι' αυτό και ο ίδιος, κοιτάζοντας προς τους μαθητές του, έλεγε: μακάριοι οι πτωχοί, διότι δική σας είναι η βασιλεία των ουρανών· μακάριοι όσοι πενθούν· μακάριοι οι ελεήμονες· μακάριοι οι διωγμένοι ένεκα της δικαιοσύνης· και αλίμονο σε όσους πλουτούν, αλίμονο σε όσους γελούν, αλίμονο στους χορτασμένους, αλίμονο όταν όλοι οι άνθρωποι μιλήσουν καλά για εσάς.

Ας φροντίζουμε για τους ανθρώπους μόνο μέχρι του σημείου να μην τους δίνουμε και να μην τους παρέχουμε αφορμή. Αν όμως, ενώ εμείς δεν δίνουμε αφορμή, εκείνοι θέλουν να μας κατηγορούν ασυλλόγιστα και χωρίς λόγο, ας γελάμε και ας μην κλαίμε. Εσύ να προνοείς για τα καλά ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων· εάν, ενώ εσύ πράττεις το καλό, εκείνος χλευάζει, μην νοιάζεσαι πλέον. Έχεις τα παραδείγματα στις Γραφές. Διότι «τώρα ανθρώπους προσπαθώ να πείσω ή τον Θεό;» λέει· και πάλι, «Ανθρώπους προσπαθούμε να πείσουμε, ενώ στον Θεό είμαστε φανεροί». Και ο Χριστός με αυτόν τον τρόπο έλεγε για όσους σκανδαλίζονταν: «Αφήστε τους, είναι τυφλοί οδηγοί τυφλών»· και πάλι, «Αλίμονο σε εσάς, όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι»· και πάλι: «Ας λάμψουν τα έργα σας, ώστε να τα δουν οι άνθρωποι και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς». Εάν όμως αλλού λέει: «Όποιος σκανδαλίσει έναν από αυτούς τους μικρούς, τον συμφέρει να κρεμαστεί γύρω από τον λαιμό του μια βαριά μυλόπετρα και να καταποντιστεί στο πέλαγος της θάλασσας»· μην απορείς· διότι αυτά δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, αλλά συμφωνούν απολύτως. Διότι, όταν η αιτία προέρχεται από εμάς, αλίμονό μας· όταν όμως δεν προέρχεται από εμάς, δεν ισχύει πλέον αυτό. Και πάλι: «Αλίμονο σε εσάς, εξαιτίας των οποίων βλασφημείται το όνομα του Θεού».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Χριστός, διδάσκοντάς μας να μην επιζητούμε με απληστία τους επαίνους των ανθρώπων, μετά από πολλά άλλα πρόσθεσε στο τέλος και τούτο, λέγοντας: «Αλίμονό σας, όταν όλοι οι άνθρωποι πουν καλά λόγια για εσάς».

Παρατήρησε πώς διά του «Ουαί», μας φανέρωσε τι είδους τιμωρία επιφυλάσσεται σε τέτοιους ανθρώπους. Διότι αυτό το «ουαί» είναι θρηνητικό επιφώνημα· αφού σχεδόν οικτίροντάς τους, λέει: «Ουαί σε εσάς, όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι». Και πρόσεξε την ακρίβεια του ρητού.

Γι' αυτό λέει: Αλίμονο σε εσάς, όταν σας επαινέσουν όλοι οι άνθρωποι. Πώς, λοιπόν, να μην είναι άξιο θαυμασμού και έκπληξης για αυτόν τον δίκαιο το γεγονός ότι, εκείνα που δίδαξε ο Χριστός με την έλευσή Του, αυτός, έχοντας διδαχθεί από τον νόμο που είναι εμφυτευμένος στην ανθρώπινη φύση, τα εφήρμοζε από πριν σε πολύ μεγάλο βαθμό και, απορρίπτοντας τον έπαινο των ανθρώπων, αγωνιζόταν να βρει χάρη ενώπιον του Θεού μέσω του ενάρετου βίου του; Διότι, λέει η Γραφή, ο Νώε βρήκε χάρη ενώπιον Κυρίου του Θεού. Όμως, το ότι βρήκε χάρη ενώπιον Κυρίου του Θεού εξαιτίας της αρετής που διέθετε, μας το εξιστόρησε αυτός ο θαυμάσιος προφήτης, εμπνεόμενος από το Άγιο Πνεύμα· είναι ωστόσο αναγκαίο να μελετήσουμε διεξοδικά και όσα αναφέρονται στη συνέχεια, για να δούμε και την κρίση που εξέφερε ο ίδιος ο Θεός γι' αυτόν.

Διότι και αν για λίγη ώρα σε θαυμάσουν, όταν περάσει ο καιρός, τα έχουν ξεχάσει όλα· έτσι, και το στεφάνι που σου δόθηκε από τον Θεό το άρπαξαν, και το δικό τους δεν μπόρεσαν να σου το διατηρήσουν. Και όμως, ακόμη και αν αυτό παρέμενε, θα ήταν δείγμα μεγάλης αθλιότητας να ανταλλάξει κανείς εκείνο με τούτο. Όταν όμως και τούτο φθείρεται, ποια απολογία θα έχουμε, προδίδοντας εκείνο που παραμένει για χάρη εκείνου που δεν παραμένει, και χάνοντας τόσα αγαθά για τον έπαινο λίγων; Ακόμη και αν αυτοί που επαινούν ήταν πολλοί, και πάλι είναι άξιοι οίκτου, και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο περισσότεροι είναι αυτοί που το πράττουν. Εάν πάλι απορείς με αυτό που ειπώθηκε, άκουσε τον Χριστό που αποφαίνεται τα εξής: «Ουαί σε εσάς», λέει, «όταν όλοι οι άνθρωποι μιλήσουν καλά για εσάς». Και απολύτως δικαιολογημένα.

Διότι δεν μακαρίζει βέβαια μόνο εκείνους που κακολογούνται για τον Θεό, αλλά ταλανίζει και εκείνους που επαινούνται από όλους· διότι λέει: «Αλίμονο σε εσάς, όταν όλοι οι άνθρωποι πουν καλά λόγια για εσάς». Αν και για τους αποστόλους έλεγαν καλά λόγια, όμως δεν τα έλεγαν όλοι. Γι' αυτό δεν είπε: «Όταν πουν καλά λόγια για εσάς οι άνθρωποι», αλλά: «Όταν όλοι». Επειδή δεν είναι δυνατόν αυτοί που ζουν ενάρετα να επαινούνται από όλους. Και πάλι λέει: «Όταν αποβάλουν το όνομά σας ως κακό, να χαίρεστε και να σκιρτάτε από χαρά».

Και πρόσεξε πώς δεν υπονοεί απλώς τον κατήγορο, αλλά εκείνον που επιτελεί αυτό το έργο με δόλο και επιμέλεια. Διότι λέει: «Καθισμένος κακολογούσες τον αδελφό σου». Και ο μεν Κάιν, επειδή σκότωσε τον αδελφό του, έναν μόνο άνθρωπο απομάκρυνε από την παρούσα ζωή· αυτοί όμως, μέσω των κακών που λένε, καταβάλλουν αναρίθμητους, και πρώτα από όλους τους ίδιους τους εαυτούς τους. Διότι δεν βλάπτουν μόνο τον κατηγορούμενο, αλλά και άλλους· μάλλον δε, βλάπτουν μόνο εκείνους που αποδέχονται τις κατηγορίες. Επειδή εκείνος που κακολογείται ψευδώς, όχι μόνο δεν αδικείται, αλλά λαμβάνει και μέγιστο μισθό. Διότι δεν είναι εκείνος που υφίσταται το κακό, αλλά εκείνος που το πράττει, αυτός που είναι άξιος τιμωρίας· έτσι ακριβώς άξιος τιμωρίας είναι και εκείνος που κακολογεί, και όχι εκείνος που κακολογείται, αρκεί βέβαια ο τελευταίος να μην έχει δώσει εύλογες αφορμές για την κακολογία. Ας μην επιδιώκουμε λοιπόν αυτό, δηλαδή το να μην κακολογούμαστε (διότι αυτό είναι αδύνατον· άλλωστε υπάρχει και η απόφαση του Χριστού που λέει: «Αλίμονό σας, όταν όλοι οι άνθρωποι πουν καλά λόγια για εσάς»), αλλά το να μη δίνουμε εμείς αφορμές.

Στερήθηκες τα χρήματα; Να λες: «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα απέλθω.» Και να προσθέτεις τον αποστολικό λόγο: «Διότι τίποτα δεν φέραμε στον κόσμο· είναι φανερό ότι ούτε μπορούμε να πάρουμε κάτι μαζί μας.» Κακολογήθηκες και κάποιοι σε περιέλουσαν με αμέτρητες λοιδορίες; Θυμήσου εκείνη τη ρήση που λέει: «Αλίμονό σας, όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι» και «Να χαίρεστε και να σκιρτάτε, όταν βγάλουν εναντίον σας κακό όνομα».

Σε αυτόν εγώ, παίρνοντας κατευθείαν τον επόμενο στίχο, απάντησα: Ας στραφούν αμέσως πίσω ντροπιασμένοι εκείνοι που μου λένε: Εύγε, εύγε. Όταν τον ρώτησα πώς η κενοδοξία είναι μητέρα της υπερηφανίας, μου αποκρίθηκε: Οι μεν έπαινοι εξυψώνουν και φουσκώνουν με έπαρση τον άνθρωπο· όταν δε εξυψωθεί η ψυχή, τότε την παραλαμβάνει η υπερηφάνεια και την ανεβάζει μέχρι τους ουρανούς, και την κατακρημνίζει μέχρι τις αβύσσους. Υπάρχει δόξα που προέρχεται από τον Κύριο, διότι λέει: «Εκείνους που με δοξάζουν, θα τους δοξάσω». Και υπάρχει και δόξα που ακολουθεί από διαβολική σκευωρία. Διότι λέει: «Αλίμονο, όταν όλοι οι άνθρωποι μιλήσουν καλά για εσάς». Θα αναγνωρίσεις σαφώς την πρώτη, όταν, θεωρώντας την ως βλάβη, την αποφεύγεις με κάθε μέσο. Και όπου και αν πηγαίνεις, να αποκρύπτεις τον πνευματικό σου βίο· ενώ τη δεύτερη, όταν κάνεις έστω και το ελάχιστο προκειμένου να φανείς στους ανθρώπους. Η μιαρή κενοδοξία μας υποβάλλει να προσποιούμαστε αρετή που δεν διαθέτουμε.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΗ΄. — Περί των εγκωμίων και εκείνων που χαίρονται με αυτά· και ότι δεν πρέπει να επαινεί κανείς κάποιον χωρίς προηγούμενη δοκιμασία. «Το ασήμι και το χρυσάφι δοκιμάζονται στη φωτιά· ο άνθρωπος όμως δοκιμάζεται από το στόμα εκείνων που τον εγκωμιάζουν.» «Το να επαινεί και να κατηγορεί κανείς το ίδιο πρόσωπο δεν είναι γνώρισμα αγαθού ανθρώπου.» «Πριν από τη λογική εξέταση μην επαινέσεις κανέναν άνθρωπο. Διότι αυτή είναι η δοκιμασία του ανθρώπου.» «Αλίμονο σε σας όταν μιλήσουν καλά για σας όλοι οι άνθρωποι. Διότι τα ίδια έκαναν στους ψευδοπροφήτες οι πατέρες τους.» «Ακόμη και αν είμαι ισχυρός κατά Θεόν, πρέπει περισσότερο να φοβάμαι και να προσέχω αυτούς που μάταια με γεμίζουν με υπερηφάνεια.

Και ο κοσμικός είπε: Τι συμβαίνει, λοιπόν; Επειδή είναι γραμμένα και αυτά που εγώ είπα, μήπως η Γραφή διαφωνεί με τον εαυτό της; Ο ασκητής απάντησε: Η Γραφή δεν είναι ασύμφωνη με τον εαυτό της, αλλά εμείς έχουμε θολή όραση ως προς την κατανόηση της αλήθειας. Επειδή, δηλαδή, δεν τυγχάνει να είμαστε όλοι οι άνθρωποι ασεβείς, ούτε όλοι ευσεβείς, για τον λόγο αυτό δεν οφείλουμε να αρέσουμε σε όλους, παρά μόνο στους αγαθούς, και παρομοίως ούτε να δυσαρεστούμε τους πάντες, παρά μόνο τους πονηρούς. Γι' αυτό και ο Κύριος, κάνοντάς το αυτό φανερό στα Ευαγγέλια, λέει: «Αλίμονο όταν όλοι οι άνθρωποι μιλήσουν καλά για εσάς». Και όχι μόνο σε αυτά, αλλά και στα ίδια τα φαινομενικά καλά έργα μάς εμποδίζει από την ανθρωπαρέσκεια, όταν δεν επιδεικνύουμε τα καλά στους ανθρώπους για έλεγχο και μίμηση, αλλά για έπαινο και κάποια ανταπόδοση. Και πολύ σωστά. Διότι, αν κάποιος θέλει να αρέσει στους ανθρώπους χάριν σωματικής ανταπόδοσης, δεν λαμβάνει κανένα πνευματικό χάρισμα από τον Θεό, ούτε τυγχάνει των εκείθεν ανταποδόσεων, έχοντας ήδη λάβει τον μισθό του, όπως ακριβώς φανέρωσε και ο Κύριος στα Ευαγγέλια όχι μία φορά, αλλά πάρα πολλές φορές· δίνοντας εντολές και για την προσευχή, και για τη νηστεία, και για την ελεημοσύνη, παράγγειλε να τα κρύβουμε αυτά από τους ανθρώπους.

Διότι πρόσεξε, το ότι «ήλθαν για να τον ακούσουν», αυτό αποτελεί τη θεραπεία των ψυχών, και το «να ιαθούν από τις ασθένειές τους», αυτό αποτελεί τη θεραπεία των σωμάτων· διότι εξήρχετο από αυτόν δύναμη και τους θεράπευε όλους. Διότι οι μεν προφήτες και οι άλλοι άγιοι δεν διέθεταν δύναμη που να εξέρχεται από τους ίδιους· επειδή δεν ήταν οι ίδιοι πηγές δυνάμεων. Ο Κύριος όμως είχε δύναμη που εξήρχετο από αυτόν· διότι ο ίδιος ήταν η πηγή της δυνάμεως. Ενώ βεβαίως οι προφήτες και οι άγιοι δέχονταν μάλλον άνωθεν τη δύναμη. «Και ο ίδιος, αφού σήκωσε τα μάτια του προς τους μαθητές του, έλεγε: Μακάριοι οι πτωχοί, διότι δική σας είναι η βασιλεία του Θεού. Μακάριοι όσοι κλαίτε τώρα, διότι θα γελάσετε. Μακάριοι είστε όταν σας μισήσουν οι άνθρωποι, και σας απομονώσουν, και σας ονειδίσουν, και αποβάλουν το όνομά σας ως κακό, εξαιτίας του Υιού του ανθρώπου. Να χαίρεστε εκείνη την ημέρα και να σκιρτήσετε. Διότι ιδού, ο μισθός σας είναι μεγάλος στους ουρανούς. Διότι τα ίδια έκαναν στους προφήτες οι πατέρες τους. Αλίμονο όμως σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγοριά σας. Αλίμονο σε εσάς που είστε χορτασμένοι τώρα, διότι θα πεινάσετε. Αλίμονο σε εσάς που γελάτε τώρα, διότι θα πενθήσετε και θα κλάψετε. Αλίμονο όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι. Διότι τα ίδια έκαναν στους ψευδοπροφήτες οι πατέρες τους.»

Προς τον επίσκοπο Πελαγονίας. Πληροφορήθηκα, τιμιότατε αδελφέ, ότι στις υποθέσεις μας συνέβη τώρα κάποια αλλαγή και ότι ο μεν πρώην στρατηγός παραμερίστηκε και αποστάλθηκε ως ελεγκτής των πεπραγμένων του ο κύρης Ευμάθιος, ενώ τώρα τοποθετήθηκε στρατηγός ο ευγενής και στην ψυχή και στην πατρική δόξα κύρης Μιχαήλ, ο γιος του κυρού Πολυεύκτου. Επειδή, λοιπόν, αυτά συνέβησαν έτσι, και επειδή οι Κριτόπουλοι είναι δικοί μου άνθρωποι, γράφω στην ιερότητά σου προκειμένου να καθοδηγηθούν και να προστατευθούν από εσένα, με όση δύναμη διαθέτεις, και μάλιστα ο Δημήτριος, ο οποίος έχει και περισσότερους εχθρούς, καθώς δραστηριοποιήθηκε στο προσκήνιο και δεν μπόρεσε να αρέσει σε όλους, όπως ακριβώς αποφάνθηκε και κάποιος από τους θύραθεν σοφούς, για να μην αναφέρω τον λόγο του Κυρίου ως κάτι ανώτερο από τα δικά μας: «ουαί υμίν», που είπε, «όταν μιλήσουν καλά για εσάς οι άνθρωποι». Συνέδραμε, λοιπόν, εάν συναντήσουν κάποια δυσκολία. Διότι, βεβαίως, τα ζητήματα του μεγαλεπιφανέστατου κυρού Ευμαθίου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά του, εφόσον διατηρείται εκείνη η αγάπη. Ας καθοδηγούνται επίσης από εσένα στα πάντα και οι επισκεπτίτες. Διότι γνωρίζεις άλλωστε την παλίρροια του βίου αυτού ή μάλλον, για να μιλήσω με τα λόγια της Γραφής, τη ματαιότητά του, και όπως είπε κάποιος από τους δικούς μας σοφούς: μην ταράζεις μια τεταραγμένη ψυχή.