Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 6:30

Διότι λέει, αναφέρει ο Σολομών, ότι: «Εάν κάνεις το καλό, να προσέχεις σε ποιον το κάνεις». Απόκριση: Έτσι διαστρεβλώνουν και τις υπόλοιπες Γραφές όσοι τις κατανοούν λανθασμένα· διότι ο Σολομών δεν το είπε αυτό για τον φτωχό άνθρωπο, αλλά το «πρόσεχε σε ποιον το κάνεις», σημαίνει ότι το κάνεις στον Θεό. Διότι, εάν το λέει αυτό με σκοπό να ανακρίνουμε όσους ζητούν, πώς ο Κύριος λέει: «Σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις»; Ερώτηση πστ΄. Άραγε, το να προσφέρει κανείς στις εκκλησίες είναι πιο πολύτιμο ενώπιον του Θεού, από το να μοιράζει σε αυτούς που έχουν ανάγκη;

Γι' αυτό ο Κύριος τα υπέμεινε όλα· για να διδάξει να αντιτάσσεται η ανδρεία απέναντι στη δειλία, η ανεξικακία στην ύβρη, η πραότητα στον θυμό, και σε κάθε περίπτωση η αρετή απέναντι στην κακία. Και πρώτα δίδασκε να στρέφει κανείς και την άλλη σιαγόνα σε εκείνον που τον ραπίζει· και: «Μη φοβάστε εκείνους που σκοτώνουν το σώμα»· και: «Από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς»· και: «Να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν». Για να μη θεωρηθεί όμως η εντολή από κάποιους ως ακατόρθωτη, γι' αυτό ο Κύριος τα υπέδειξε όλα μέσα από το δικό του παράδειγμα, και με όσα έπαθε, έπεισε τους πάντες, όταν υβρίζονται, να μην ανταποδίδουν τις ύβρεις, όταν χτυπιούνται, να μην ανταποδίδουν τα χτυπήματα, όταν χλευάζονται, να μην οργίζονται, και από εκείνον που παίρνει τα δικά μας να μην τα απαιτούμε πίσω· και γενικότερα να μη φοβούνται τον θάνατο· αλλά και να τον καταφρονούν, έχοντας την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών. Διότι έτσι καθίσταται πιο εύκολη η νίκη κατά του διαβόλου και κάθε αμαρτίας, παρά όταν αμυνόμαστε.

Αν πάλι κάποιοι, υπερνικώντας την ορμή των βιωτικών περισπασμών, μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν κατάματα τον πόλεμο του πονηρού, εντούτοις δεν έφεραν εις πέρας τέτοιους αγώνες, αλλά αγώνες που υπολείπονται κατά πολύ και με άπειρη διαφορά από το μέτρο των ασκητικών. Διότι ο μεν φρόντισε να υπερασπίζεται τα δίκαιά του και αγωνίζεται με φιλόνικη διάθεση στις αμφισβητήσεις για τα παρόντα πράγματα, ο δε παραχωρεί ακόμη και τα δίκαιά του σε εκείνους που τα αμφισβητούν, εκπληρώνοντας το λόγιο: «Από εκείνον που αφαιρεί τα δικά σου, μην τα απαιτείς». Ο μεν, όταν χτυπηθεί, ανταποδίδει το χτύπημα, και όταν αδικηθεί, ανταποδίδει την αδικία, νομίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο αποκαθιστά το δίκαιο· ο δε επιδεικνύει καρτερία μέχρι τέτοιου σημείου, ώστε να προκαλέσει κορεσμό σε εκείνον που τον αδικεί ή και τον χτυπά. Και ο μεν (ασκητής) αγωνίστηκε εντατικά να κυριαρχήσει επί όλων των σωματικών ηδονών, ενώ ο δε (κοσμικός) διάγει τον βίο του μέσα στον κορεσμό των ηδονών. Πώς λοιπόν θα μπορούσε ο βιωτικός άνθρωπος να θεωρηθεί αγωνιστής, όταν συγκρίνεται με τον ασκητή;

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. ΛΟΥΚΑΣ. Στον καθένα που σου ζητά, να δίνεις. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Άστοργους, ανελεήμονες, οι οποίοι, έχοντας επιγνώσει το δικαίωμα του Θεού, ότι όσοι πράττουν τέτοια είναι άξιοι θανάτου. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Αʹ. Να είναι ευμετάδοτοι, κοινωνικοί.

Κεφάλαιο Αʹ. Λουκάς: Σε εκείνον που σε χτυπά στη δεξιά σιαγόνα πρόσφερε και την άλλη· και από εκείνον που σου παίρνει το ιμάτιο μην εμποδίσεις να πάρει και τον χιτώνα. Σε καθέναν δε που σου ζητά να δίνεις· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, μην τα απαιτείς πίσω. Προς Κορινθίους Αʹ: Τολμά κάποιος, όταν έχει διαφορά με τον άλλον, να δικάζεται ενώπιον των αδίκων, και όχι ενώπιον των αγίων; Και μετά από λίγα: Ήδη, λοιπόν, αποτελεί απόλυτη ήττα για εσάς το ότι έχετε δικαστικές διαφορές μεταξύ σας. Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αδικείστε; Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αποστερείστε;

Αλλά η δύναμη του βίου σύμφωνα με τον Νόμο δεν ήταν απόλυτα αρεστή στον Θεό· λειτούργησε όμως για τους παλαιότερους ως παιδαγωγός που λίγο-λίγο τους συνήθιζε σε μια σύμμετρη δικαιοσύνη, και τους ανέβαζε με κατάλληλο τρόπο προς το τέλειο αγαθό· διότι είναι γραμμένο: «Αρχή αγαθής οδού είναι το να πράττει κανείς τα δίκαια». Κάθε τελειότητα λοιπόν βρίσκεται στον Χριστό και στα δικά Του προστάγματα· «Διότι σε αυτόν που σε χτυπά», λέει, «στο ένα μάγουλο, στρέψε και το άλλο». Μέσα από αυτά υποδεικνύεται σε εμάς ο δρόμος της απόλυτης ανεξικακίας. Θέλει δε, επιπλέον, να είναι κανείς καταφρονητής των χρημάτων, ώστε, ακόμη κι αν έχει μόνο το πανωφόρι του, να μη θεωρεί ανυπόφορο το να χάσει μαζί με αυτό ίσως και τον χιτώνα του. Αυτό αποτελεί αρετή μιας ψυχής που έχει αποστραφεί ολοκληρωτικά το πάθος της φιλοπλουτίας· «Διότι μην απαιτείς», λέει, «από εκείνον που παίρνει κάτι από τα δικά σου· αλλά και σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις»· πράγμα το οποίο αποτελεί τεκμήριο αγάπης και φιλοπτωχείας. Αυτός που είναι ελεήμων πρέπει οπωσδήποτε να είναι και αμνησίκακος· ώστε να φέρεται στους εχθρούς όπως στους φίλους. <Όπως θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς παρομοίως.> (A f. 106, B f. 66, C f. 119, G f. 15 b) Αλλά ήταν φυσικό να σκεφτούν οι άγιοι απόστολοι ότι ίσως αυτά να είναι δυσκατόρθωτα. Εκείνος λοιπόν, που γνωρίζει τα πάντα, καθιστά τον νόμο της φιλαυτίας που υπάρχει μέσα μας ως ρυθμιστή εκείνων που θα επιθυμούσε κανείς να λάβει από τον άλλο.

Και τι πρόκειται να κατορθώσει, το διασαφηνίζει πάλι ο ίδιος. Διότι, λέει, έχω έρθει για να εξαγγείλω το πρόσταγμα του Κυρίου. Και ποιο είναι αυτό; Διότι επιθυμεί ο φιλάρετος Δεσπότης μας να απέχουμε από κάθε γήινο και πρόσκαιρο πράγμα, να μη φιλονικούμε με τους αδελφούς μας, αλλά μάλλον να υποχωρούμε σε αυτούς, ακόμη κι αν θέλουν να μας εκμεταλλεύονται. «Διότι από αυτόν που παίρνει τα δικά σου», λέει, «μην τα απαιτείς πίσω»· αλλά μάλλον να αναζητούμε όλα όσα είναι χρήσιμα και αναγκαία για τη σωτηρία της ψυχής. Σε αυτούς που έχουν συνηθίσει να ζουν έτσι, ο Χριστός ορίζει νόμους, σύμφωνα με τους οποίους θα γίνουν λαμπροί και αξιοθαύμαστοι· είπε λοιπόν: «Μην αποκτήσετε άργυρο, ούτε χρυσό, ούτε δύο χιτώνες, ούτε σακίδιο, ούτε χαλκό στις ζώνες σας». Και πάλι: «Φτιάξτε για τους εαυτούς σας πουγκιά που δεν παλιώνουν, θησαυρό ανεξάντλητο στους ουρανούς». Και πάλι, επειδή κάποιος νεαρός που τον πλησίασε τον ρώτησε: «Τι να κάνω για να κληρονομήσω την αιώνια ζωή;», «Πήγαινε», λέει, «πούλησε τα υπάρχοντά σου, και δώσε τα στους φτωχούς». Επομένως, σε αυτούς μεν που υποτάσσουν ευπειθώς σε Αυτόν τον αυχένα της διάνοιάς τους, και διατάζει, και νομοθετεί, και μοιράζει την ουράνια κληρονομιά, και διανέμει τις πνευματικές ευλογίες· σε αυτούς όμως που φρονούν μόνο τα επίγεια, δικαιολογημένα θα πει: «Ποιος με κατέστησε άρχοντα ή μεριστή πάνω σας;» Αποδιώχνει, λοιπόν, εκείνον ως ενοχλητικό, και ως κάποιον που δεν ήθελε να μάθει τίποτα από όσα θα έπρεπε να γνωρίζει.

Τι εννοώ, δηλαδή; Επιτρέψτε μου να αναπτύξω τον λόγο μου και μέσα από παραδείγματα. Κάποτε, οι αρχηγοί των ιουδαϊκών ταγμάτων διέταξαν τους αγίους αποστόλους να μην μιλούν σε κανέναν στο όνομα του Χριστού. Αυτοί όμως, χωρίς να δώσουν καμία απολύτως σημασία σε εκείνους που έλεγαν αυτές τις ανοησίες, αν και επικρέμονταν πάνω τους οι έσχατοι κίνδυνοι, όταν συναντούσαν πάλι τα πλήθη τα δίδασκαν, έχοντας διαγνώσει ορθά ότι έπρεπε να βοηθήσουν αυτούς που βρίσκονταν σε πλάνη, και αδιαφορώντας εντελώς για την επιβουλή που προερχόταν από εκεί. Διότι δεν ζητούσαν το δικό τους συμφέρον, αλλά των άλλων, χωρίς να ξεφεύγουν από το θεοφιλές όριο της αγάπης. Αλλά κι αν το προκείμενο θέμα απαιτεί από εμάς κάποια τέτοια θεωρητική προσέγγιση, ωστόσο για χάρη εκείνων που έχουν συνηθίσει να κατανοούν τα πράγματα πιο απλά, ας το στρέψουμε πάλι πίσω και ας το προσαρμόσουμε στους λόγους του Σωτήρα. Ανυψώνοντάς μας, λοιπόν, στην ύψιστη πραότητα και φιλαδελφία, και αποκόπτοντας από την ψυχή μας, σαν αγκάθι, την εριστικότητα και τη φιλονικία, καθώς και την επιθυμία για όσα δεν μας ανήκουν καθόλου, λέει: «Σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, να μην τα ζητάς πίσω». Ακούς πώς προστάζει να αποστρεφόμαστε το ξένο; Ακόμη κι αν κάποιος μας αφαιρέσει κάτι από όσα δικαιωματικά μας ανήκουν, δεν θέλει να αντισταθούμε· αλλά μάλλον να φαινόμαστε ανώτεροι και από τους εκνευρισμούς που προκαλεί η ζημία, δηλαδή να μην έχουμε την τάση να αναφλεγόμαστε από άσχημο θυμό, υποφέροντας ίσως υπερβολικά για όσα μας αφαιρεί κάποιος.

Παρατήρησε δε πώς με πολύ τεχνικό και ιδιαίτερα χαριτωμένο τρόπο μας απομακρύνει από τις χειρότερες συνήθειες και μας πείθει να απορρίψουμε τη σκληροκαρδία, ενώ μας οδηγεί στα καλύτερα και μας καθοδηγεί στους τρόπους της φιλαλληλίας. Διότι προτρέπει, εάν τυχόν έχουν ανάγκη κάτι, να δανείζουμε στους αδελφούς, όμως αποτρέπει από τους τόκους και προστάζει να αποδιώχνουμε την πλεονεξία. Και αφού επιτάσσει επιπλέον ότι δεν πρέπει να γινόμαστε φορτικοί, ούτε να πιέζουμε αυτούς που χρωστούν, παραγγέλλει να κάνουμε άφεση των χρεών. Γράφει δε ως εξής: «Δεν θα δανείζεις με τόκο στον αδελφό σου, ούτε με τόκο χρημάτων, ούτε με τόκο τροφίμων, ούτε με τόκο για κανένα πράγμα από όσα τυχόν δανείζεις. Στον ξένο (τοκίζεις), δεν θα τοκίζεις (όμως στον αδελφό)· για να σε ευλογήσει ο Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έργα σου πάνω στη γη, στην οποία εισέρχεσαι για να την κληρονομήσεις». Διότι, όσον αφορά τουλάχιστον το θέλημα του νομοθέτη, θα προσφερόταν άφθονα, τόσο στον ξένο όσο και στους αδελφούς, η αγαθή και φιλότιμη προσφορά της μεγάλης περιουσίας. «Διότι σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις», λέει ο Χριστός, «και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, να μην τα ζητάς πίσω».

Διότι το ζώο είναι πράγματι πράο και μάλιστα καρποφόρο. Τέτοιοι είναι και όλοι οι ακριβείς εργάτες του ευαγγελικού τρόπου ζωής, στους οποίους απηύθυνε τον λόγο και ο ίδιος ο Χριστός: «Σε καθέναν που σου ζητά, δίνε, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που σε χτυπά στη σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη». Γράφει δε και ο Παύλος: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδάσκοντας με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται». Και το ότι πρέπει, μετά τα όσα ήδη αναφέρθηκαν, να ακολουθήσει και η προσφορά της κατσίκας, δεν φανερώνει τίποτε άλλο, νομίζω, εκτός από εκείνο που μόλις προηγουμένως ανέφερα, δηλαδή ότι όλοι έχουν ανάγκη, έστω κι αν μερικοί είναι αγαθοί ως προς τον χαρακτήρα, από τον καθαρισμό μέσω της μετάνοιας και τη συγχώρηση των παραπτωμάτων.

Οι άνθρωποι του κόσμου, όμως, δεν παύουν να δικάζονται, αν δεν πάρουν πίσω ενίοτε με κάποια προσαύξηση τα διεκδικούμενα, ιδίως όταν προ του κεφαλαίου εισπράττουν τους τόκους, ώστε το δίκαιό τους να γίνεται συχνά αρχή μεγάλης αδικίας. {ξδ΄.} Δεν πρέπει, λένε (καθώς άκουσα κάποιους ευλαβείς να ισχυρίζονται), να επιτρέπουμε στον πρώτο τυχόντα να διαρπάζει αυτά που έχουμε για τη δική μας συντήρηση ή και για την ανακούφιση των φτωχών, μάλιστα αν το υφιστάμεθα αυτό από Χριστιανούς, για να μη γίνουμε πρόξενοι αμαρτίας σε όσους μας αδικούν, επειδή ανεχόμαστε το κακό. Αυτό όμως δεν είναι τίποτε άλλο από το να αγαπά κανείς τα υπάρχοντά του περισσότερο από τον εαυτό του με μια παράλογη δικαιολογία. Διότι, εάν εγκαταλείψω την προσευχή και την προσοχή στην καρδιά μου και αρχίσω σιγά-σιγά να διεξάγω δικαστικούς αγώνες εναντίον εκείνων που θέλουν να με βλάψουν, και να περιμένω στους προθαλάμους των δικαστηρίων, είναι φανερό ότι θεωρώ τα διεκδικούμενα πράγματα ανώτερα από τη δική μου σωτηρία, για να μην πω ανώτερα και από αυτήν την ίδια τη σωτήρια εντολή. Διότι πώς αλλιώς θα ακολουθήσω το ευαγγελικό πρόσταγμα που με διατάζει: «Και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα ζητάς πίσω», εάν δεν υπομείνω με χαρά, σύμφωνα με το αποστολικό λόγιο, τη διαρπαγή των υπαρχόντων μου, εφόσον, ακόμα και αν κάποιος δικαστεί και πάρει πίσω όσα ήθελε, δεν απαλλάσσει τον πλεονέκτη από την αμαρτία;

Και πάλι ο ίδιος σε άλλο σημείο είπε: Αν θέλεις να σπείρεις στους φτωχούς, σπείρε από τα δικά σου· αν όμως θελήσεις να σπείρεις από τα ξένα, να ξέρεις ότι αυτό είναι πιο πικρό από τα ζιζάνια. Εγώ όμως λέω ότι, εάν ο ελεήμων δεν σταθεί υπεράνω της δικαιοσύνης του, δεν είναι ελεήμων, δηλαδή δεν είναι μόνο αυτός που ελεεί τους ανθρώπους από τα δικά του, αλλά και αυτός που υπομένει με χαρά την αδικία από τους άλλους και τους ελεεί. Όταν όμως νικήσει τη δικαιοσύνη με την ελεημοσύνη, τότε στεφανώνεται, όχι με τα στεφάνια των δικαίων που ορίζει ο νόμος, αλλά με εκείνα των τελείων, που βρίσκονται στο Ευαγγέλιο. Διότι το να δίνει κανείς στους φτωχούς από τα δικά του και να ντύνει τον γυμνό και να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του και να μην αδικεί ούτε να ψεύδεται, αυτά τα είχε ορίσει και ο παλαιός νόμος, όμως η τελειότητα της οικονομίας του Ευαγγελίου προστάζει έτσι: «σε αυτόν που παίρνει τα δικά σου μην τα ζητάς πίσω, και σε καθέναν που σου ζητά, δίνε».

Επομένως, εκείνος που ευεργετεί ακόμη και όσους φαίνονται να στερούνται ευλάβειας, θα συναντήσει και τους ευλαβείς· ενώ εκείνος που αναζητά τους θεωρούμενους ευλαβείς, πολλές φορές θα πέσει πάνω σε ανθρώπους χωρίς ευλάβεια. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας τα πράττουμε όλα με απλότητα. Διότι, ας υποθέσουμε ότι αυτός που μας πλησιάζει είναι απατεώνας· δεν έλαβες την εντολή να τα εξετάζεις αυτά με περιέργεια. Διότι λέει, «σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις»· και, «μη διστάσεις να εξαγοράσεις αυτόν που θανατώνεται»· αν και οι περισσότεροι από όσους θανατώνονται υφίστανται αυτό το πάθημα επειδή έχουν συλληφθεί για εγκλήματα, εντούτοις λέει, «Μη διστάσεις». Διότι έτσι θα γίνουμε όμοιοι με τον Θεό, έτσι θα θαυμαστούμε, και θα επιτύχουμε τα αθάνατα αγαθά· τα οποία είθε όλοι μας να αξιωθούμε να επιτύχουμε, και τα εξής.

Και αυτά ο Μωυσής, αναγκασμένος, τα είπε αργότερα, λέγοντας τα εξής: «Μήπως εγώ τους συνέλαβα στην κοιλιά μου, ώστε μου λες: Σήκωσέ τους, όπως θα σήκωνε η παραμάνα το βρέφος που θηλάζει στον κόρφο της;» Αυτά συμβαίνουν και στα σπίτια· και πολλές φορές ο πατέρας επιπλήττει ιδιαιτέρως τον παιδαγωγό που φέρθηκε σκληρά στο παιδί, λέγοντας: «Μην είσαι τραχύς, ούτε σκληρός»· στον νέο όμως λέει τα αντίθετα: «Ακόμη κι αν σε επιπλήττει άδικα, κάνε υπομονή»· αποκομίζοντας μέσα από τα αντίθετα ένα χρήσιμο αποτέλεσμα. Έτσι και ο Παύλος, σε αυτούς που ήταν υγιείς και ζητιάνευαν έλεγε: «Αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ούτε να τρώει», για να τους ωθήσει στην εργασία· ενώ σε εκείνους που μπορούσαν να δείξουν έλεος: «Εσείς όμως, κάνοντας το καλό, μην αποκάμνετε», για να τους οδηγήσει στην ελεημοσύνη. Έτσι, και όταν συμβούλευε εκείνους που προέρχονταν από τα έθνη, στην προς Ρωμαίους Επιστολή, να μην υπερηφανεύονται έναντι των Ιουδαίων, και έφερε ως παράδειγμα την αγριελιά, φαίνεται να λέει άλλα σε αυτούς και άλλα σε εκείνους. Ας μην ξεπέσουμε λοιπόν στη σκληρότητα, αλλά ας ακούσουμε τον Παύλο που λέει: «Κάνοντας το καλό, μην αποκάμνετε»· ας ακούσουμε τον Δεσπότη που λέει: «Σε καθέναν που σου ζητάει, δίνε»· και, «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Μολονότι είπε πολλά, πουθενά δεν έθεσε αυτό το μέτρο σύγκρισης, παρά μόνο στην περίπτωση της ευσπλαχνίας.

Επομένως, ο καθένας, είτε δίκαια είτε άδικα επιτιμηθεί, ονειδιστεί ή υβριστεί, ας θεωρεί υπαίτιο τον εαυτό του και όχι τον αδελφό του. Και εκείνος που δεν υπομένει τώρα, τότε θα θλιβεί, επειδή δεν υπέμεινε, αλλά απώλεσε τον μισθό του. Διότι, λέγει ο Κύριος, ποια χάρις σας ανήκει εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν; Αλλά να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται, να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν, να ευλογείτε και να μην καταριέστε. Και από εκείνον που παίρνει τα υπάρχοντά σου, μην τα απαιτείς πίσω.

Οι Πατέρες ορίζουν την πρακτική ζωή συνολικά σε δύο γενικότατες αρετές, και δικαίως. Διότι η μεν πρώτη συνίσταται στην αναίρεση των ηδονών, η δε ταπεινοφροσύνη διασφαλίζει αυτήν την αναίρεση. Γι' αυτό το πένθος είναι διπλό, καθώς αφενός αναιρεί την αμαρτία και αφετέρου γεννά την ταπεινοφροσύνη. Το να δίνει κανείς σε καθέναν που του ζητά είναι ίδιον των ευσεβών, ενώ το να δίνει και σε αυτόν που δεν του ζητά είναι γνώρισμα των ευσεβεστέρων. Το να μην απαιτεί όμως κανείς από εκείνον που του τα παίρνει, αν και έχει τη δυνατότητα, αυτό ίσως αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα μόνον των απαθών.

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Εάν ο Κύριος λέγει στον άνθρωπο μέσα στα Ευαγγέλια, «σε καθέναν που σου ζητά, δίνε ελεημοσύνη», πολύ περισσότερο ο ίδιος ο Κύριος θα δώσει σε κάθε δεόμενο πλούσια τα ελέη, και την άφεση των αμαρτιών, και την απαλλαγή από τις θλίψεις, και τα αναρίθμητα αγαθά.

Μετά την πάροδο κάποιου χρόνου, προσήλθαν στον μέγα αυτοί που εκτελούσαν τη διανομή στους έχοντες ανάγκη και είπαν ότι και κάποιες νεαρές γυναίκες, που φορούσαν κοσμήματα και περιδέραια, προσέρχονταν μαζί με τους αναξιοπαθούντες για να λάβουν, ρωτώντας αν άραγε πρέπει να παρέχουν ελεημοσύνη και σε αυτές. Εκείνος δε απάντησε: «Ναι, πρέπει να υπακούμε στο θείο πρόσταγμα που παραγγέλλει: Να δίνεις σε καθέναν που σου ζητά. Διότι», είπε, «αν αυτά που δίνονται ήταν δικά μας, ούτε τότε θα έπρεπε να τα τσιγκουνευόμαστε, ούτε να εξετάζουμε τον βίο αυτών που τα λαμβάνουν. Εφόσον όμως όλα τα υπάρχοντα ανήκουν στον Θεό, πρέπει να υπακούμε στο δικό Του πρόσταγμα και να δίνουμε σε όσους ζητούν. Αν πάλι, από λογισμό απιστίας, φοβάστε μήπως τα έσοδα της Εκκλησίας δεν επαρκούν για το πλήθος, εγώ τουλάχιστον είμαι πεπεισμένος ότι, ακόμη κι αν όλος ο κόσμος μαζευτεί στην Αλεξάνδρεια για να λάβει ελεημοσύνη, δεν πρόκειται να ελαττώσει τους θησαυρούς του Θεού». Αφού λοιπόν τους απηύθυνε αυτές και άλλες παρόμοιες νουθεσίες, και αφού μετέτρεψε την ολιγοπιστία τους σε ευελπιστία, τους απέλυσε.

Διότι, ακούγοντας τον Χριστό να προστάζει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, να ευλογούμε εκείνους που μας καταριούνται, να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κακομεταχειρίζονται, να κάνουμε το καλό σε εκείνους που μας μισούν, να έχουμε μάτια απλά και απαλλαγμένα από την περιέργεια, να μη βαραίνουμε την καρδιά μας με κραιπάλη και μέθη, να μην υποδουλωνόμαστε στις βιοτικές μέριμνες, να μη θησαυρίζουμε πάνω στη γη, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό άνθρωπο, σε αυτόν που μας χτυπά στη μία σιαγόνα να στρέφουμε και την άλλη, σε αυτόν που μας αγγαρεύει να τον ακολουθούμε πρόθυμα, να έχουμε ταπεινή καρδιά, να μην κάνουμε κανένα έργο με σκοπό να δοξαστούμε από τους ανθρώπους, να περιφρονούμε τα επίγεια, να προσκολλώμαστε στα επουράνια, να σηκώνουμε τον σταυρό και να Τον ακολουθούμε, να θησαυρίζουμε στον ουρανό, να είμαστε έτοιμοι επειδή δεν γνωρίζουμε πότε έρχεται ο θάνατος σαν κλέφτης, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο, και πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου και έπειτα με αυτόν τον τρόπο πρόσφερε το δώρο σου, και σε αυτόν που σου ζητά να δίνεις και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς, και καθένας που δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του δεν είναι άξιός μου ούτε μπορεί να είναι μαθητής μου· ακούγοντας, λοιπόν, εμείς αυτές και όσες τέτοιες άγιες εντολές, νομίζουμε ίσως ότι ακούμε εκείνον τον γεωργό που προστάζει σκληρά να σπέρνουμε σε κάθε αυλάκι άλλο και διαφορετικό σπόρο, να ποτίζουμε σε ακατάλληλη ώρα, να θερίζουμε εκτός εποχής, να μετράμε τον καρπό μέσα στο ψύχος, και όλα όσα γενικώς φανέρωσε μέσα από τη ρηθείσα παραβολή εκείνος ο θείος άγγελος.

Ποια είναι δε η πίστη που απαιτείται από εμάς από τον Θεό και τι είδους πίστη οφείλουμε να έχουμε προς αυτόν, ο ίδιος το φανέρωσε μέσω των Ευαγγελίων, λέγοντας τα εξής: «Όποιος θέλει να έλθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του και ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθεί· διότι όποιος έρχεται προς εμένα και δεν μισεί τον πατέρα του και τη μητέρα και τους αδελφούς και τις αδελφές, ακόμη δε και την ίδια του τη ζωή, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου.» Και πάλι: «Εκείνος που βρήκε τη ζωή του», στα προαναφερθέντα δηλαδή, «θα την χάσει· ενώ όποιος χάσει τη ζωή του εξαιτίας μου και εξαιτίας του Ευαγγελίου μου», δηλαδή της εκπληρώσεως των εντολών μου, «θα τη βρει εις ζωήν αιώνιον». Ακούσατε τα γνωρίσματα της πίστεως; Αρκείσθε στα όσα ελέχθησαν ή έχετε ακόμη ανάγκη να υπενθυμίσουμε και τα επόμενα; Εάν λοιπόν θέλετε να μάθετε ότι τέτοια πίστη απαιτεί από εμάς ο Θεός, ώστε πιστεύοντας σε αυτόν να μην φροντίζουμε απολύτως καθόλου για την παρούσα ζωή, μάθετέ το με ακρίβεια από τον ίδιο τον Κύριο που διακηρύττει ρητώς: «Μη μεριμνήσετε για το αύριο, τι θα φάτε ή τι θα πιείτε ή τι θα ντυθείτε.» Και ανεβάζοντάς μας σιγά σιγά προς τα τελειότερα, λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα απαιτείς πίσω.»

Σε καμία περίπτωση· και αυτό το δηλώνει μέσα από τα όσα λέει στη συνέχεια· διότι λέει: «Ιδού, σας αποστέλλω σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους», και πάλι: «Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα απαιτείς πίσω.» Αυτός, λοιπόν, που απέστειλε τους μαθητές του σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους και νομοθέτησε σε αυτούς και μέσω αυτών σε εμάς να στρέφουμε και την άλλη σιαγόνα σε εκείνον που μας χτυπά στη δεξιά, και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί και να πάρει τον χιτώνα μας να του αφήνουμε και το ιμάτιο και να μην απαιτούμε την επιστροφή των αγαθών μας από εκείνον που τα παίρνει, πώς ήταν δυνατόν να προστάξει αυτόν που πρόκειται να ποιμάνει τα πρόβατά του να ενδιαφέρεται για την εκδίκηση οποιουδήποτε εντελώς γήινου πράγματος, ή να καταπιάνεται έστω και στο ελάχιστο με βιωτικές μέριμνες, ή να εμπλέκει τα πρόβατα σε τέτοιες φροντίδες και εγχειρήματα, από τα οποία ο ίδιος ο ποιμένας διατάχθηκε πρώτος να απέχει; Σε καμία περίπτωση. Και αυτό το επιβεβαίωσαν οι απόστολοι με τα ίδια τους τα έργα μετά την ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς. Διότι όχι μόνο δεν φρόντισαν καθόλου για τις υλικές ανάγκες τόσο τις δικές τους όσο και εκείνων που μαθήτευαν κοντά τους, αλλά ούτε καν τα χρήματα που προσφέρονταν από εκείνους που πίστευαν στον Κύριό μας Ιησού Χριστό και καταθέτονταν στα πόδια τους δεν δέχτηκαν να τα διαχειριστούν οι ίδιοι και να αναλάβουν την πρόνοια των αδελφών για την τροφή και την ένδυσή τους.

Προς Έγκλειστη. Ανέγνωσα το γράμμα της ευλάβειάς σου. Αλλά προς τι ο έπαινος που μας απηύθυνες, σε εμάς που είμαστε ξένοι προς κάθε αγαθό; Και προς τι η αναζήτηση διδακτικού λόγου από εμάς που δεν τον έχουμε οικειοποιηθεί ούτε οι ίδιοι, πόσο μάλλον για να ποτίσουμε με νάματα άλλους; Όμως, επειδή είναι γραμμένο να δίνεις σε καθέναν που σου ζητά, δέξου λίγα σύντομα λόγια από την πενιχρότητά μας. Ο οφθαλμός της διανοίας εκείνων που ζουν τον κοσμικό βίο δεν θα μπορούσε να έχει καθαρθεί τόσο ώστε να ατενίζει ανεμπόδιστα το κάλλος της δόξας του Θεού, εφόσον βλέπει θαμπά σαν από κάποια βλάβη εξαιτίας της προσκόλλησης στη σάρκα. Σε εμάς όμως, που πρέπει να τα απαρνηθούμε όλα και που έχουμε λάβει την εντολή να σηκώνουμε μόνο τον σταυρό του Χριστού, είναι ευχερής η θεοπτία, δηλαδή το να μην κατέχουμε και να μη σκεφτόμαστε τίποτε άλλο, παρά το πώς θα ευαρεστήσουμε τον Κύριο, λατρεύοντάς Τον με καθαρή καρδιά, αποκόπτοντας κάθε σαρκική σχέση. Ας είναι λοιπόν ο χώρος του εγκλεισμού σας μια πόλη του Θεού στολισμένη με χρυσά κατορθώματα, ένας εγκλεισμός όχι μόνο ως προς το σώμα, αλλά και ως προς το πνεύμα. Αρμόζει λοιπόν να αποφεύγετε εσείς να αντικρίζετε τους άνδρες, τις σχέσεις με τους εξ αίματος συγγενείς, τις φιλίες με όλο τον κόσμο, και να συναναστρέφεστε μόνο μεταξύ σας, έχοντας μια ψυχή και καρδιά, κατά μίμηση εκείνων που πίστεψαν εξ αρχής επί των αποστόλων.

Να ευλογείτε εκείνους που σας καταρώνται, και να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται. Σε αυτόν που σε χτυπά στη σιαγόνα, πρόσφερε και την άλλη, και από αυτόν που σου παίρνει το πανωφόρι, μην εμποδίσεις να πάρει και τον χιτώνα. Σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις. Και από αυτόν που παίρνει τα δικά σου, μην τα ζητάς πίσω. Και όπως θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς παρομοίως.

Εκείνος δε του είπε: Άνθρωπε, ποιος με όρισε δικαστή ή μεριστή σε εσάς; Και είπε προς αυτούς: «Προσέχετε και φυλαχθείτε από την πλεονεξία, διότι η ζωή του ανθρώπου δεν εξαρτάται από την περίσσεια των υπαρχόντων του.» Ο Κύριος, διδάσκοντάς μας πώς πρέπει να περιφρονούμε τα βιωτικά, και ότι δεν πρέπει να αποσπάται η προσοχή μας στα γήινα, αποπέμπει αυτόν που τον καλούσε για να μοιράσει την πατρική κληρονομιά. Γι' αυτό και λέει: Ποιος με όρισε δικαστή ή μεριστή σε εσάς; Επειδή, δηλαδή, εκείνος, εγκαταλείποντας το να ζητά τα ωφέλιμα και τα συμφέροντα για την ψυχική σωτηρία, του ζητούσε να γίνει μεριστής γήινων και πρόσκαιρων πραγμάτων, για τον λόγο αυτόν τον αποπέμπει ως οχληρό και ως κάποιον που δεν ήθελε να μάθει τίποτα από τα δέοντα, και το έπραξε αυτό με πραότητα και χωρίς να τον επιπλήξει. Με αυτόν τον τρόπο πείθει οπωσδήποτε όλους όσους άκουγαν τότε και ακούνε τώρα να αδιαφορούν για κάθε πρόσκαιρο και γήινο πράγμα, να μην φιλονικούν με τους αδελφούς τους, αλλά μάλλον να υποχωρούν σε αυτούς, ακόμη κι αν εκείνοι θέλουν να πλεονεκτούν. Διότι από αυτόν που παίρνει τα δικά σου, λέει, μην τα απαιτείς πίσω, επιζητώντας όσα είναι ωφέλιμα και αναγκαία για τη σωτηρία της ψυχής. Γι' αυτό και πρόσθεσε λέγοντας: Προσέχετε και φυλαχθείτε από την πλεονεξία, προτρέποντάς μας να την αποφεύγουμε σαν κάποιον διαβολικό λάκκο. Προς ποιους όμως είπε το: Προσέχετε και φυλαχθείτε από την πλεονεξία;