Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 9:62

«Διότι εκείνος που αγαπά τον κόσμο, δεν αγαπά τον Κύριο που τον αγάπησε». Εκείνος όμως που μίσησε αυτόν τον κόσμο και τα σκάνδαλα που υπάρχουν σε αυτόν, και αγάπησε το θέλημα του Θεού, παραμένει εις τον αιώνα. Διότι ο Δεσπότης, θέλοντας να μας χωρίσει από την προσήλωση και τη διαβίωση στον κόσμο, έλεγε: «Κανένας που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Ο δε Απόστολος λέει: «Κανένας στρατευόμενος δεν εμπλέκεται στις βιοτικές μέριμνες». Και πάλι ο Κύριος λέει: «Εκείνος που είναι στον αγρό, ας μην επιστρέψει στα πίσω», δηλαδή να μην αναπολεί πάλι ούτε να ποθεί εκείνον τον τρόπο ζωής, τον οποίο, για χάρη του Θεού και της εντολής Του, μίσησε και εγκατέλειψε.

Φυλάξου, λοιπόν, μήπως τυχόν επιθυμήσεις να αναλάβεις πάλι αυτά που απέρριψες κατά την αποταγή σου. Διότι, σύμφωνα με την απόφαση του Δεσπότη, «Όποιος βάλει το χέρι του στο άροτρο και στραφεί προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών»· και εκείνος που κατεβαίνει από την υψηλή πολιτεία προς τα ταπεινά και γήινα πράγματα αυτού του κόσμου, ενεργεί και πάλι ενάντια στην εντολή του Χριστού, κατεβαίνοντας από το δώμα και επιχειρώντας να πάρει κάτι από το σπίτι.

Τότε λέει: «Κανείς δεν βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω». Ανέδειξε εβδομήντα μαθητές και τους στέλνει ανά δύο, προτρέποντάς τους να μην πάρουν τίποτα μαζί τους. Ονειδίζει τις πόλεις. Τότε λέει: «Εκείνος που ακούει εσάς, ακούει εμένα». Έπειτα λέει: «Έβλεπα τον Σατανά να πέφτει σαν αστραπή»· και δίνει στους μαθητές εξουσία εναντίον του, και τους προτρέπει να μη χαίρονται για αυτό. Έπειτα δοξολογεί τον Πατέρα, και λέει στους μαθητές: «Μακάρια τα μάτια που βλέπουν αυτά που βλέπετε. Διότι πολλοί προφήτες επιθύμησαν να δουν αυτά που βλέπετε». Ο νομικός τον πειράζει, και λέγεται η παραβολή εκείνου που κατέβαινε στην Ιεριχώ.

Επομένως, αφού έχουμε αρχίσει και έχουμε ήδη εισέλθει στην οδό της αρετής, ας εντείνουμε την προσπάθειά μας περισσότερο, για να φθάσουμε σε όσα βρίσκονται μπροστά μας. Και κανένας ας μην στρέφεται προς τα πίσω, όπως η γυναίκα του Λωτ, προπάντων διότι ο Κύριος έχει πει: «Κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Το να στραφεί δε κανείς προς τα πίσω δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να μετανιώσει και να φρονεί και πάλι τα κοσμικά. Μη φοβάστε λοιπόν ακούγοντας για την αρετή, ούτε να σας ξενίζει το όνομά της. Διότι δεν βρίσκεται μακριά από εμάς ούτε συγκροτείται έξω από εμάς, αλλά το έργο βρίσκεται μέσα μας και η υπόθεση είναι εύκολη, αρκεί μόνο να το θελήσουμε. Οι μεν Έλληνες ξενιτεύονται και περνούν τη θάλασσα για να μάθουν γράμματα· εμείς όμως δεν έχουμε καμία ανάγκη να ξενιτευτούμε για τη βασιλεία των ουρανών, ούτε να διαπλεύσουμε τη θάλασσα για την αρετή. Διότι ο Κύριος πρόλαβε και είπε: «Η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα σας». Επομένως, η αρετή έχει ανάγκη μόνο από τη θέλησή μας, εφόσον βρίσκεται μέσα μας και συγκροτείται από εμάς. Διότι η αρετή συγκροτείται όταν το νοερό μέρος της ψυχής διατηρείται στη φυσική του κατάσταση.

Έχοντας λοιπόν αυτή τη διάθεση και ζώντας κατ' αυτόν τον τρόπο καθημερινά, ούτε θα αμαρτήσουμε, ούτε θα επιθυμήσουμε τίποτα, ούτε θα οργιστούμε με κανέναν, ούτε θα συγκεντρώσουμε θησαυρούς επί της γης, αλλά, προσδοκώντας κάθε μέρα τον θάνατο, θα είμαστε ακτήμονες και θα τα συγχωρούμε όλα σε όλους. Επιθυμία για γυναίκα ή για οποιαδήποτε άλλη ρυπαρή ηδονή δεν θα αφήσουμε καθόλου να μας κυριεύσει, αλλά θα την αποστραφούμε ως κάτι το παροδικό, αγωνιώντας πάντοτε και έχοντας προ των οφθαλμών μας την ημέρα της κρίσεως. Διότι πάντοτε ο μεγαλύτερος φόβος και η αγωνία των βασάνων διαλύουν τα θέλγητρα της ηδονής και ανορθώνουν την ψυχή που ρέπει προς την πτώση. Επομένως, αφού έχουμε ξεκινήσει και ήδη βαδίζουμε στην οδό της αρετής, ας τείνουμε τους εαυτούς μας ακόμη περισσότερο προς τα εμπρός για να φτάσουμε στον στόχο μας. Και κανείς ας μην κοιτάζει πίσω, όπως η γυναίκα του Λωτ, κυρίως διότι ο Κύριος έχει πει: «Κανένας που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφει το βλέμμα του πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Το να στραφεί κανείς προς τα πίσω δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να μεταμεληθεί και να αποκτήσει και πάλι κοσμικά φρονήματα. Μην τρομάζετε όμως ακούγοντας περί αρετής, ούτε να σας παραξενεύει το όνομά της. Διότι δεν βρίσκεται μακριά μας ούτε υφίσταται έξω από εμάς, αλλά το έργο βρίσκεται μέσα μας και το εγχείρημα είναι εύκολο, αρκεί μόνο να το θελήσουμε. Οι Έλληνες, λοιπόν, ταξιδεύουν σε ξένους τόπους και διασχίζουν θάλασσες για να μάθουν γράμματα, εμείς όμως δεν έχουμε ανάγκη ούτε να αποδημήσουμε για τη βασιλεία των ουρανών, ούτε να διασχίσουμε θάλασσα για να αποκτήσουμε την αρετή.

Διότι αυτό και μόνο ενθαρρύνει την αδυναμία μου. Απόκριση του Βαρσανουφίου: Τέκνο μου, το ότι ο καιρός είναι πονηρός είναι φανερό, και αυτός που μπορεί να ξεφύγει, σώζεται όπως ο Λωτ από τα Σόδομα. Διότι «ο κόσμος κείται εν τω πονηρώ», σύμφωνα με το γεγραμμένο, και όσους βρίσκονται σε αυτόν εξάπαντος τους μεταβάλλει σύμφωνα με αυτόν. Διότι, όταν εμπλέκονται στα γήινα, γίνονται γήινοι, ενώ εκείνοι που τα απαρνούνται (αποτάσσονται) έχουν ανέλθει από τη γη, επομένως είναι φανερό ότι γίνονται και ουράνιοι. Και δεν κατανοούμε οι άθλιοι ότι, έστω κι αν δεν θέλουμε για χάρη του Θεού να αναχωρήσουμε από αυτά, θα πρέπει να αναχωρήσουμε την ώρα του θανάτου μας παρά τη θέλησή μας. Τέκνο μου, η επιταγή του Θεού είναι να αποκοπεί ο άνθρωπος αμέσως από όλα. Διότι στον άνθρωπο που Τον πλησίασε ζητώντας και λέγοντας: «Θα σε ακολουθήσω όπου κι αν πας, Κύριε, αλλά επίτρεψέ μου πρώτα να αποχαιρετήσω αυτούς που βρίσκονται στο σπίτι μου», Εκείνος είπε: «Κανένας που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφει το βλέμμα του πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Και πάλι σε άλλον είπε: «Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς». Και πάλι: «Εκείνος που αγαπά πατέρα ή μητέρα περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιός μου», και τα εξής. Και πάλι: «Αν κάποιος έρχεται προς εμένα και δεν μισεί πατέρα και μητέρα», και τα εξής. Γιατί όμως είπε ότι πρέπει να μισήσει και την ίδια του την ψυχή; Και πώς μισεί κανείς την ίδια του την ψυχή, παρά μόνο με την αποκοπή του ιδίου του θελήματος για χάρη του Κυρίου σε όλα, λέγοντας: «Όχι όπως θέλω εγώ, αλλά όπως Εσύ;»

Επομένως, όποιος υπεξαιρεί κάτι από αυτά συγκαταλέγεται σε εκείνους που τολμούν να διαπράξουν ιεροσυλία. Έχοντας κατανοήσει, λοιπόν, την αφόρητη βλάβη της προσκόλλησης στους οικείους, ας αποφύγουμε τη μέριμνα γι' αυτούς, διότι αποτελεί διαβολικό όπλο. Διότι και ο ίδιος ο Κύριος απαγόρευσε τέτοιου είδους σχέση και οικειότητα, μην επιτρέποντας σε έναν μεν από τους μαθητές Του ούτε καν αυτό το ελάχιστο, να αποχαιρετήσει δηλαδή τους οικείους του, σε άλλον δε ούτε να ρίξει χώμα στο σώμα του νεκρού πατέρα του.

Διότι σε εκείνον που ήθελε να αποχαιρετήσει τους οικείους του, λέει: «Κανείς που έχει βάλει το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών»· και σε εκείνον που Τον παρακαλούσε να θάψει τον πατέρα του, λέει: «Ακολούθησέ με, και άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς». Αν και φαινόταν ότι και οι δύο έκαναν πολύ λογικές και δίκαιες παρακλήσεις· όμως ο Σωτήρας δεν συγκατένευσε, ούτε καν για μια στιγμή δεν άφησε εκείνους που ανατρέφονται για τη βασιλεία των ουρανών να αποχωριστούν από Αυτόν, ώστε να μην πράξουν ή σκεφτούν κάτι κατώτερο από το υψηλό και ουράνιο φρόνημα εξαιτίας της ροπής προς τις γήινες και σαρκικές διαθέσεις, εφόσον δεν επιτρέπεται σε αυτούς που έχουν ουράνιο φρόνημα να ασχολούνται με τα επίγεια, καθώς έχουν ήδη μεταστεί και έχουν γίνει υπερκόσμιοι στη διάνοια. Εάν όμως πει κάποιος: «Πώς λοιπόν ο νόμος προστάζει να φροντίζουμε τους οικείους μας, λέγοντας: Και δεν θα παραβλέψεις τους οικείους του σπέρματός σου; Παρομοίως δε και ο Απόστολος: Εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο», θα δώσουμε την εξής σύντομη απάντηση: ότι ο θείος Απόστολος το είπε αυτό προς τους ανθρώπους του κόσμου, προς αυτούς που κατέχουν υλικό πλούτο και μπορούν να ανακουφίσουν την ανέχεια των συγγενών τους.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΠΘ΄. Εάν πάλι μας παρακαλούν, θέλοντας να μας πάρουν στα σπίτια τους, πρέπει να ενδίδουμε σε αυτούς; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν μεν αυτό γίνεται για την οικοδομή της πίστεως, αυτός που δύναται να μεταβεί με αυτόν τον σκοπό, ας αποστέλλεται κατόπιν δοκιμασίας· εάν όμως πρόκειται για ανθρώπινο καθήκον, ας ακούσει τον Κύριο, ο οποίος λέει προς εκείνον που Του είπε: «Επίτρεψέ μου να αναχωρήσω και να αποχαιρετήσω αυτούς που βρίσκονται στον οίκο μου», τα εξής: «Ουδείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφει το βλέμμα του προς τα πίσω είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού». Εάν λοιπόν για εκείνον που θέλησε άπαξ να αποχαιρετήσει τους δικούς του ισχύει τέτοια καταδίκη, τι πρέπει να πούμε για τούτη την περίπτωση;

Πρέπει πάλι να μνημονεύσουμε τον Κύριο, ο οποίος απάντησε πρόσωπο με πρόσωπο στον καθένα. Σε εκείνον μεν που Του είπε: «Επίτρεψέ μου πρώτα να πάω να θάψω τον πατέρα μου», απάντησε: «Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς· εσύ όμως, πήγαινε και διάγγελλε τη βασιλεία του Θεού». Σε εκείνον δε που είπε: «Επίτρεψέ μου πρώτα να πάω και να αποχαιρετήσω τους οικείους μου», απάντησε πιο επιπληκτικά και με σφοδρότερη απειλή. Διότι είπε: «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στρέφει το βλέμμα προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού». Έτσι και κάθε ανθρώπινο καθήκον, το οποίο προκαλεί έστω και ολιγόχρονη αναβολή στην απερίσπαστη υπακοή που οφείλεται στον Κύριο, ακόμη και αν φαίνεται εύλογο, είναι ξένο προς εκείνον που θέλει να γίνει μαθητής του Κυρίου, και άξιο φοβερότερης απειλής. Πιο καθολικά όμως νομοθετεί λέγοντας: «Αν κάποιος έρχεται προς εμένα, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθεί». Εάν δε φέρουμε στη μνήμη μας τα όσα ειπώθηκαν από τον Κύριο προς εκείνον που είπε: «Μακάριος είναι αυτός που θα γευθεί άρτο στη βασιλεία του Θεού», διδασκόμαστε μια πιο φοβερή κρίση οργής και αυστηρότητας, η οποία αποξενώνει τους ανθρώπους αυτούς από κάθε αγαθή ελπίδα. Διότι λέει τα εξής: «Κάποιος άνθρωπος ετοίμασε μεγάλο δείπνο και κάλεσε πολλούς. Και έστειλε τον δούλο του την ώρα του δείπνου να πει στους καλεσμένους: Ελάτε, διότι όλα πλέον είναι έτοιμα. Και άρχισαν όλοι, με μια φωνή, να δικαιολογούνται».

Έμαθε δε να το λέει αυτό, από το γεγονός ότι ο Κύριος, αφού έδωσε στον Πέτρο τους μακαρισμούς και τις υπεράνθρωπες μαρτυρίες και υποσχέσεις, τον απείλησε λέγοντας: «Εάν δεν σε νίψω, δεν έχεις μέρος μαζί μου». Ο δε απόστολος Παύλος, αναπληρώνοντας τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού υπέρ του σώματός Του, το οποίο είναι η Εκκλησία, μιλώντας εν Χριστώ διαβεβαιώνει, για ποια πράγματα κυρίως δεν καταξιώνεται κανείς τη βασιλεία των ουρανών και υποπίπτει σε καταδίκη θανάτου· άλλοτε μεν λέγοντας οριστικώς ότι «Εκείνοι που πράττουν τέτοια πράγματα είναι άξιοι θανάτου». Γιατί δε δεν είπε: «Εκείνοι που πράττουν αυτά», αλλά: «Εκείνοι που πράττουν τέτοια πράγματα δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών;» και πάλι γενικότερα, ότι «Οι άδικοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού»· και αλλού παρομοίως. Ο ίδιος δε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, απεφάνθη λέγοντας: «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού». Πρέπει δε αναγκαίως να παρατηρήσουμε εδώ, ότι αυτή η τόσο φοβερή και απαράβατη καταδίκη δεν αναφέρεται σε πολλά αμαρτήματα, αλλά σε ένα, και μάλιστα από τα θεωρούμενα επιτρεπτά, εάν προκαλεί έστω και μια μικρή μόνο αναβολή στην για πολλούς λόγους αναγκαίως οφειλόμενη, απροφάσιστη, ταχύτατη και απερίσπαστη υπακοή στον Δεσπότη.

Στο Λουκ. 9, 61-62 Αξιοζήλευτη μεν η υπόσχεση και γεμάτη από κάθε έπαινο. Το ότι όμως ζητά «να αποχαιρετήσει αυτούς που βρίσκονται στο σπίτι» του δείχνει ότι κατά κάποιον τρόπο είναι διχασμένος και δεν προχωρά σε αυτό με σταθερό νου. Διότι το να θέλει κανείς γενικώς να συμβουλεύεται τους συγγενείς του και να έχει ως συμβούλους αυτούς που δεν έχουν επιλέξει να φρονούν τα ίδια με αυτόν, ούτε αποδέχονται ενίοτε τον σκοπό του σε αυτό, θα τον αναδείκνυε αμέσως ως κάποιον που κατά κάποιον τρόπο είναι ακόμη αδύναμος και χωλαίνει. Γι' αυτό και ακούει περισσότερο επιτιμητικά παρά διδακτικά το «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω δεν είναι εύθετος για τη βασιλεία του Θεού». Διότι όπως ακριβώς ο γεωργός, αφού αρχίσει το όργωμα της γης με τα άροτρα, αν οκνήσει ως προς τον υπολειπόμενο συνολικό κόπο, δεν θα δει τη γη να φουντώνει από στάχυα, ούτε το αλώνι γεμάτο δεμάτια, αλλά θα προκαλέσει και τα γέλια αυτών που τον βλέπουν, έτσι και αν κάποιος επιλέξει να ακολουθήσει τον Χριστό, ας μην αναβάλλει πλέον, αποχαιρετώντας τα πράγματα του κόσμου. Αφού αποχαιρετήσει και τους κατά σάρκα συγγενείς του, αυτός θα κατορθώσει την αγαθή τόλμη σε όλα τα επαινετά και «θα είναι εύθετος για τη βασιλεία του Θεού». Όποιος όμως δεν είναι τέτοιος, βάζει μεν «το χέρι στο άροτρο» διότι είναι πρόθυμος να ακολουθήσει, «βλέπει» όμως «προς τα πίσω» διότι χρησιμοποιεί ως πρόφαση για χρονοτριβή και αναβολή την πορεία προς το σπίτι και τη συνομιλία με τους οικείους του.

Όταν, λοιπόν, τέτοιες αλεπούδες και τα πετεινά έχουν φωλιές και καταφύγια μέσα μας, πώς θα έρθει ο Χριστός; Και πού θα αναπαυθεί; Τι κοινωνία έχει το φως με το σκοτάδι; <Επίτρεψέ μου να πάω πρώτα να θάψω τον πατέρα μου.> (B f. 99 b) Αυτός μεν έδειξε υπόσχεση αξιοζήλευτη και αξιέπαινη· το να ζητά όμως να αποχαιρετήσει τους οικείους του, φανερώνει ότι έχει μοιρασμένο τον νου. Διότι το να επιθυμεί κανείς να ανακοινώνει εκ των προτέρων τις προθέσεις του σε εκείνους που δεν πρόκειται να τις αποδεχθούν, δεν αποτελεί γνώρισμα σταθερού λογισμού. Γι' αυτό και του λέει: «Κανείς που έβαλε το χέρι του», και τα εξής. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που οργώνει, όταν οκνήσει μπροστά σε αυτό που απομένει, δεν θα δει τους καρπούς του να πληθαίνουν, έτσι και αυτός που έχει επιλέξει μεν να ακολουθήσει τον Χριστό, αλλά δεν απαρνείται τα κοσμικά πράγματα και τους κατά σάρκα συγγενείς του, και μάλιστα εκείνους που δεν αποδέχονται τον σκοπό του, με κανέναν τρόπο δεν θα κατορθώσει την αγαθή γενναιότητα, ούτε είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών.

Το ότι έπρεπε να του πει να βαδίζει χωρίς να στρέφει το βλέμμα πίσω, σημαίνει ίσως το να μην επιλέξει κανείς, μέσω των επιστροφών στη φαυλότητα, να φρονεί τα ίδια πάλι με αυτούς που οδηγήθηκαν στην καταδίκη του πυρός εξαιτίας της ακολασίας («Διότι κανείς», λέει, «που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών»)· αλλά ότι πρέπει να κρατιόμαστε σταθερά στον δρόμο της σωτηρίας, χωρίς να περισπώμαστε εδώ κι εκεί, διατηρώντας μέσα μας όχι έναν νου ελαφρύ και ευμετάβολο από τις μάταιες φαντασιώσεις των κοσμικών επιθυμιών, αλλά έναν νου τέλειο και άγρυπνο, πάντοτε ασκημένο στο να κοιτάζει ευθεία. Και θα πω κάτι ακόμη μεγαλύτερο· διότι ο άγγελος δεν λέει μόνο ότι πρέπει πλέον να βαδίζει χωρίς να κοιτάζει πίσω· αλλά πρόσθεσε με ωφέλιμο τρόπο το: «Μη σταθείς πουθενά σε όλη την περίχωρο. Φύγε να σωθείς στο βουνό, για να μην καταστραφείς μαζί τους.» ΠΑΛΛ. Και τι άραγε να θέλει να δηλώσει το: «Μη σταθείς πουθενά σε όλη την περίχωρο;» ΚΥΡ. Πιστεύω ότι το να είναι κανείς νωθρός και αδρανής όταν πρέπει να πετάξει μακριά από το κακό, είναι σφαλερό και επιζήμιο. ΠΑΛΛ. Εξήγησέ μου πώς. ΚΥΡ. Ο προφητικός λόγος είπε: «Ουαί σε όσους εκτελούν το έργο του Κυρίου με αμέλεια. —Τρέχετε, λοιπόν, για να το κατακτήσετε,» όπως λέει κάπου και ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος.

Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, και μην επιστρέφεις πάλι πίσω, έχοντας βάλει το χέρι στο άροτρο, στην αλμυρή πράξη αυτού του βίου· αλλά να καταφύγεις στο όρος, προς τον Ιησού Χριστό, τον λίθο που αποκόπηκε χωρίς χέρια και ο οποίος γέμισε την οικουμένη.

Βλέπετε, αγαπητοί, σε πόσα κατορθώματα έγινε εμπόδιο η πολυκτημοσύνη, και δεν τον άφησε να γίνει ακόλουθος του Κυρίου, αλλά και αυτά που φαινόταν να κατορθώνει, η πολλή περιουσία τα αχρήστευσε. Γι' αυτό πάλι ο Κύριος έλεγε: Ευκολότερο είναι να περάσει καμήλα μέσα από την τρύπα της βελόνας, παρά πλούσιος να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Γιατί λοιπόν δεν αφαιρούμε από τον εαυτό μας αυτό το εμπόδιο, και να λάβουμε τον σταυρό μας, και να ακολουθήσουμε τον Σωτήρα, χωρίς να βλέπουμε προς τα πίσω, όπως η γυναίκα του Λωτ, η οποία στέκεται ως υπόδειγμα απιστίας, ως στήλη άλατος μέχρι σήμερα; Και ο Κύριος λέει: Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών. Το να βλέπει κανείς προς τα πίσω δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να στραφεί στα πράγματα του κόσμου, και αυτά που νομίσαμε ότι γκρεμίσαμε, χάριν της πρόσκαιρης ανάπαυσης τα οικοδομούμε, αποδεικνύοντας από παντού τους εαυτούς μας παραβάτες, όπως λέει ο απόστολος Παύλος: Διότι, εάν αυτά που γκρέμισα τα οικοδομώ πάλι, αποδεικνύω τον εαυτό μου παραβάτη. Τι νομίζουμε λοιπόν, ότι παραβαίνοντας τις εντολές του θα αξιωθούμε τη βασιλεία, και δεν θα καταδικαστούμε μάλλον στη γέεννα του πυρός;

Ώ σύλλογε αγίων και συνέδριο πιστών· ω χορέ αέριε και κλήρε ουράνιε· ω σμήνος αρμονικό και σύνδεσμε άλυτε· ω λαμπρό συμπόσιο και φοβερή αδελφότητα· ω οδέ αμέριστη και σύνοδε άρρητη· ω στρατέ ανεπίληπτε και σύγκλητε άμεμπτη· ω έθνος αγιασμένο και λαέ συγκεντρωμένε. Κληρονόμοι της ζωής και της αναστάσεως· αστέρες υπέρλαμπροι και λαμπτήρες άσβεστοι· ένδοξοι οικήτορες του τερπνού παραδείσου· άξιοι του νυμφώνος και της άνω κλήσεως· άξιοι των παστάδων του αϊδίου φωτός. Εσείς που συμφωνήσατε μεταξύ σας τα ανώτερα, ώστε να ακολουθήσετε το σκήπτρο της βασιλείας· εσείς που βάλατε το χέρι στο άροτρο και δεν στρέψατε το βλέμμα προς τα πίσω· εσείς που απορρίψατε την τιμή των παρόντων και επιλέξατε τη δόξα των μελλόντων· εσείς που συναχθήκατε με τον ίδιο τρόπο για σφαγή και συγκατοικήσατε με το ίδιο όνομα στη ζωή.

Κανείς που έβαλε μία φορά το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν βρήκε τη βασιλεία. Κανείς, αφού ξεπλύθηκε μία φορά, δεν προσέτρεξε ξανά στον ρύπο. Ένας είναι ο Χριστός, μία η πίστη, ένας ο σταυρός, ένας ο θάνατος, μία η χάρη, ένα το πάθος, μία και η ανάσταση. Δεν πρέπει εκείνος που θυσιάστηκε να γίνει πάλι σφάγιο, ούτε να παραδοθεί ο ίδιος ως λύτρο για χάρη σου. Λυτρώθηκες, μην γίνεις δούλος από δική σου κακή επιλογή· λούστηκες από τους μολυσμούς της αμαρτίας, μην ρυπανθείς ξανά· διότι δεν έχεις άλλο λουτρό έτοιμο μπροστά σου για νέο πλύσιμο με την τομή του θανάτου.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που ήρθε την ενδέκατη ώρα έλαβε πλήρη τον μισθό του, όπως και οι υπόλοιποι που βάσταξαν το βάρος της ημέρας, έτσι και εκείνος που εργάστηκε μέχρι την ενδέκατη ώρα, αν γύρω στη δωδέκατη αρχίσει να καταστρέφει και να ξεριζώνει όσα έχουν φυτευτεί, δεν θα λάβει μερίδιο μαζί τους, αφού ο Κύριος και Σωτήρας μας είπε: «εκείνος που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί»· και πάλι: «κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι και η γυναίκα του Λωτ, επειδή στράφηκε προς τα πίσω, έγινε στήλη άλατος. Γι' αυτό και ο Απόστολος, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και προσβλέποντας σε αυτά που βρίσκονται μπροστά, έλεγε: «διότι αυτός ο κόσμος παρέρχεται, καθώς και η επιθυμία του, ενώ εκείνος που πράττει το θέλημα του Θεού μένει στον αιώνα». Διότι είμαστε ξένοι και πάροικοι σε αυτή τη ζωή. Εάν λοιπόν, όσο έχουμε καιρό, εργαστούμε σε αυτήν τα αρεστά στον Κύριο, θα λάβουμε τον μισθό μας.

Παραίνεση Η'. Σχετικά με τα σκάνδαλα που συμβαίνουν, γνωρίζουμε Εκείνον που είπε: μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· διότι με όποια κρίση κρίνετε, θα κριθείτε· και με όποιο μέτρο μετράτε, θα σας αντιμετρηθεί· και τα εξής. Για να έχεις, όμως, βοήθεια στους λογισμούς σου, αναλογίσου ότι ο δίκαιος Λωτ κατοικούσε στα Σόδομα, αλλά δεν παρασύρθηκε από την υπερηφάνεια και την ασέλγειά τους· γι' αυτό και σώθηκε, όπως έχει γραφτεί: διότι ο δίκαιος, επειδή κατοικούσε ανάμεσά τους, με όσα έβλεπε και άκουγε, μέρα με τη μέρα βασάνιζε τη δίκαιη ψυχή του εξαιτίας των άνομων έργων τους. Αλλά τι προσθέτει λέγοντας: γνωρίζει ο Κύριος να ελευθερώνει τους ευσεβείς από τους πειρασμούς, και να φυλάσσει τους αδίκους για να τιμωρηθούν την ημέρα της κρίσεως· και τα εξής. Ας μην υπάρχει, λοιπόν, σήμερα εγκράτεια και πραότητα, και αύριο ακρασία και υπερηφάνεια. Όχι σήμερα ησυχία και αγρυπνία και ταπείνωση, και αύριο περισπασμοί και αχόρταγος ύπνος και ανυποταξία, και τα παρόμοια με αυτά. Όχι σήμερα απάρνηση του κόσμου, απάρνηση των γήινων πραγμάτων, απάρνηση της πατρίδας, των φίλων και των κατά σάρκα γονέων για την ελπίδα στον Κύριο, και αύριο να αναζητούμε τόπο, πατρίδα και κληρονομιά, βυθίζοντας τους εαυτούς μας σε πολλά κακά. Διότι η γυναίκα του Λωτ, αφού στράφηκε προς τα πίσω, έγινε στήλη άλατος. Γι' αυτό και ο Κύριος διδάσκει λέγοντας: κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών.

Περί κακοήθειας. Παραίνεση 49η. Όπως ακριβώς ένα ξίφος κόβει τα νεύρα του αλόγου και ρίχνει κάτω τον αναβάτη, έτσι και η κακοήθης διάθεση κόβει τις δυνάμεις της ψυχής και την παραδίδει στη λύπη. Η λύπη δε καταστρέφει αυτούς που πέφτουν σε αυτήν. Ποιος άραγε, θέλοντας να μεταβεί σε μια πόλη που απέχει τριάντα στάδια, και έχοντας διανύσει τα είκοσι εννέα, παραλείποντας όμως το ένα, δεν αναχώρησε μεν από τον τόπο του, αλλά στην πόλη δεν εισήλθε; Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που προσήλθε την ενδέκατη ώρα έλαβε πλήρη τον μισθό του όπως και οι υπόλοιποι που σήκωσαν το βάρος της ημέρας, έτσι και εκείνος που εργάστηκε μέχρι την ενδέκατη ώρα, εάν γύρω στη δωδέκατη ώρα αρχίσει να καταστρέφει και να ξεριζώνει τα φυτεμένα, δεν λαμβάνει μισθό, καθώς ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός είπε: «Εκείνος που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί». Και πάλι: «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι και η γυναίκα του Λωτ, επειδή στράφηκε προς τα πίσω, έγινε στήλη άλατος. Γι' αυτό και ο Απόστολος, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονταν πίσω, επεκτεινόταν προς αυτά που βρίσκονταν μπροστά.

Έβαλες το χέρι σου στο άροτρο; Μην στραφείς προς τα πίσω. Μνηστεύθηκες τον Χριστό; Περίμενε τον ερχομό Του. Και κάθε μέρα, ώρα και στιγμή να Τον θυμάσαι, όπως η νύφη τον δικό της νυμφίο. Πάντοτε σε Αυτόν να έχεις τον νου σου, όπως ακριβώς η γυναίκα που αγαπά τον σύζυγό της και εκείνος βρίσκεται σε αποδημία, η οποία, μέσα σε μεγάλη έγνοια και θλίψη, δεν σταματά να παρατηρεί τους δρόμους και να ρωτά τους περαστικούς. Και όπου κι αν πάει, για αυτόν μιλά, και όταν κοιμάται, αυτόν προσδοκά και αφουγκράζεται, και δεν βρίσκει ανάπαυση, ούτε γελά με κανέναν, ούτε ευφραίνεται, ούτε σταματά να δακρύζει, μέχρι να υποδεχθεί τον ποθούμενο.

Εάν λοιπόν δεις μοναχό πλούσιο και φιλήδονο, φιλάργυρο και άσπλαχνο, να επιδιώκει τον βιωτικό πλούτο, να αγαπά την τρυφή και τα κοσμικά κέρδη, άφησε τα δικά σου και κλάψε τον, διότι ένας τέτοιος πορεύεται μέσα στη νύχτα και στο σκοτάδι. Διότι ο Θεός δεν θέλει κανένας απολύτως μοναχός να εγκαταλείπει τα πνευματικά και να φροντίζει τα κοσμικά, έστω και αν φαίνεται να έχει κάποια εύλογη αφορμή. Διότι αυτό είναι χλεύη του Διαβόλου, ο οποίος προσπαθεί να τον καταστρέψει. Διότι όσοι εξαιτίας των σωματικών και βιωτικών πραγμάτων παραμελούν και παρεκκλίνουν από τα πνευματικά, υφίστανται μεγάλη και διαρκή ζημία, μη κατανοώντας, ούτε δυνάμενοι να βάλουν στον νου τους τη θεία φωνή που λέει ότι κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών.

Αλλά να νήφεις, καθώς είναι γεγραμμένο, μελετώντας τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, επειδή ο Εχθρός δεν παύει να πολεμά ημέρα και νύχτα, μήπως βρει τον νου σου να αργεί από τη μελέτη των εντολών του Θεού, και επισπείρει τα δικά του ζιζάνια, και κάνει τα έσχατα χειρότερα των πρώτων, οπότε, ενώ στερήθηκες τα επίγεια, ζημιωθείς και τα επουράνια. Διότι κανείς που έχει βάλει το χέρι του στο άροτρο και κοιτάζει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού. Κανείς στρατευόμενος δεν εμπλέκεται στις βιοτικές μέριμνες, προκειμένου να αρέσει σε εκείνον που τον στρατολόγησε. Έχοντας εξέλθει λοιπόν από τον κόσμο και ακολουθώντας τον Χριστό, έτσι να τρέχεις για να κατακτήσεις τον σκοπό. Μην παρεκκλίνεις ούτε δεξιά ούτε αριστερά, δηλαδή σε κανένα από τα προαναφερθέντα πάθη, για να μην πέσεις σε γκρεμό αμαρτίας και πεθάνεις κατά την ψυχή. Αλλά, τρέχοντας στη βασιλική οδό των εντολών του Θεού, βάδιζε ορθά προς την επουράνια βασιλεία, προσευχόμενος παράλληλα και για εμένα τον αμαρτωλό, ώστε και εγώ ο ανάξιος, γινόμενος συμμέτοχος των αγίων, να αξιωθώ μαζί με εσάς να απολαύσω τα αιώνια αγαθά, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Διδάσκουν, λοιπόν, ότι αυτός υπέδειξε τρία γένη ανθρώπων με τον εξής τρόπο: το μεν υλικό γένος, όταν απάντησε σε εκείνον που του είπε «θα σε ακολουθήσω» με το «ο Υιός του Ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του»· το δε ψυχικό γένος, όταν είπε σε εκείνον που του ζήτησε «θα σε ακολουθήσω, αλλά επίτρεψέ μου πρώτα να αποχαιρετήσω τους δικούς μου» το εξής: «κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών» (διότι λένε ότι αυτός ανήκει στους μέσους· και ομοίως, για εκείνον που ομολόγησε ότι είχε τηρήσει τα περισσότερα μέρη της δικαιοσύνης, αλλά έπειτα δεν θέλησε να τον ακολουθήσει, αλλά νικήθηκε από τον πλούτο με αποτέλεσμα να μην γίνει τέλειος, υποστηρίζουν ότι και αυτός ανήκε στο ψυχικό γένος)· το δε πνευματικό γένος, όταν είπε: «άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς· εσύ όμως πήγαινε και κήρυττε τη βασιλεία του Θεού», και στην περίπτωση του τελώνη Ζακχαίου, όταν είπε: «κατέβα γρήγορα, διότι σήμερα πρέπει να μείνω στον οίκο σου»· διότι για αυτούς διακηρύσσουν ότι ανήκαν στο πνευματικό γένος. Επίσης, για την παραβολή του προζυμιού, το οποίο λέγεται ότι η γυναίκα έκρυψε μέσα σε τρία σάτα αλευριού, υποστηρίζουν ότι υποδηλώνει τα τρία γένη. Διότι διδάσκουν ότι η γυναίκα ονομάζεται Σοφία, ενώ τα τρία σάτα αλευριού είναι τα τρία γένη των ανθρώπων: το πνευματικό, το ψυχικό και το χοϊκό· και για το προζύμι διδάσκουν ότι εννοείται ο ίδιος ο Σωτήρας.

Τον προσκαλεί, λοιπόν, ποιος άλλος, παρά ο βασιλιάς που διακατέχεται από ζήλο για τον Παντοκράτορα Θεό, ο οποίος για την ανοικοδόμηση της Εκκλησίας και της ευσέβειας έγινε σαν χέρι του ίδιου του Υψίστου· αυτόν εγώ ευχαρίστως θα τον ονόμαζα νέο Μωυσή και κατ' εξοχήν θεράποντα του Θεού, επειδή λύτρωσε τον δικό μας Ισραήλ από την Αίγυπτο και τη δουλεία, όχι εκείνη την παλαιά και αισθητή, αλλά από κάποια άλλη πολύ χειρότερη. Όμως, όσον αφορά τον μεν βασιλιά, εξαιτίας αυτής της υπηρεσίας του, τα ίδια τα χέρια του Θεού τον έχουν ζωγραφισμένο επάνω τους, και τα βιβλία Του τον φέρουν εγγεγραμμένο. Και εμείς δεν χρειάζεται να γράφουμε πολλά για αυτόν. Ο δε Βέκκος, όταν του ζητήθηκε να δώσει εξηγήσεις από την ιερά σύνοδο για ποιο λόγο, ενώ είχε προχωρήσει σε αξιέπαινη μετάνοια, και αφού είχε βάλει, σύμφωνα με το ευαγγελικό ρητό, το χέρι του στο άροτρο, και είχε συμφωνήσει να ακολουθεί την Εκκλησία, στράφηκε πάλι προς τα πίσω και έγινε ακατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών, προτιμώντας το βλάσφημο αντί του ορθού, δεν είπε απολύτως τίποτε το επιεικές και μετριοπαθές, ούτε κάτι που θα μπορούσε να τον συγκρατήσει ώστε να μη φανεί κακός. Έτσι, και εκείνη τη στιγμή έγινε μάλλον φανερό ότι κατέχεται σφοδρά από την κακοδοξία, και ότι κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να τον πείσει να αποστεί από αυτήν.

Αλλά εσείς, ω ιερό ακροατήριο, ακροατές των δικών μου λόγων, το δικό μου λογικό εν Χριστώ ποίμνιο και αγρόκτημα, προσφέρετε ως γενέθλιο δώρο στη Μητέρα του Θεού την άσκηση των αρετών και την προκοπή σε αυτές· άνδρες και γυναίκες, πρεσβύτεροι μαζί με τους νεότερους, πλούσιοι και φτωχοί, άρχοντες και αρχόμενοι, και απλώς κάθε γένος και κάθε ηλικία και αξίωμα και τέχνη και επιστήμη. Κανείς από εσάς ας μην είναι κατά την ψυχή άγονος και άκαρπος, κανείς ας μην είναι χωρίς πόθο και ανεπίδεκτος του πνευματικού σπέρματος· αλλά ας δέχεται με προθυμία το ουράνιο σπέρμα, τον σωτήριο λόγο, και από την πλευρά του ας συνεργεί για έργο και καρπό ουράνιο και θεάρεστο· κανείς ας μην αφήνει ατελεσφόρητη την αρχή της αγαθοεργίας, κανείς ας μην επιδεικνύει την πίστη του προς τον Χριστό μόνο με τα λόγια. «Διότι δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», λέει, «καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που εφαρμόζει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς», και «όποιος βάλει το χέρι του στο άροτρο και στραφεί προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών».

Και το ότι, όταν ήλθε ο Σωτήρας προς αυτήν, από αιδώ η Αχαμώθ έθεσε επάνω της κάλυμμα, ισχυρίζονται ότι το έκανε φανερό ο Μωυσής, ο οποίος έθεσε κάλυμμα στο πρόσωπό του. Και τα πάθη της, τα οποία υπέφερε, λένε ότι τα υπέδειξε ο Κύριος επάνω στον σταυρό. Και λέγοντας: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», ισχυρίζονται ότι φανέρωσε πως η Σοφία εγκαταλείφθηκε από το φως και εμποδίστηκε από τον Όρο στην προς τα εμπρός ορμή της· τη λύπη της, με το να πει: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου»· τον φόβο, με το να πει: «Πατέρα, ει δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήρι»· και την απορία ομοίως, με το να έχει πει: «Και τι να πω, δεν γνωρίζω». Διδάσκουν δε ότι ο ίδιος υπέδειξε με αυτόν τον τρόπο τρία γένη ανθρώπων· το υλικό, με το να πει σε εκείνον που τον ρώτησε, «Θα σε ακολουθήσω», «Ο υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του»· το ψυχικό, με το να έχει πει σε εκείνον που είπε, «Θα σε ακολουθήσω, αλλά επίτρεψέ μου πρώτα να αποχαιρετήσω τους δικούς μου», «Κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι λένε ότι αυτός είναι ο μέσος.

Αντίθετα, θα αποτελούσε σκληρότητα το να οδηγήσει κανείς στο πένθος ανθρώπους που βρίσκονταν σε τέτοια κατάσταση. Αν όμως το να πενθεί κάποιος τους οικείους του και να συντρίβεται ο νους του είναι κακό, πόσο μάλλον το να αποσπάται από τους πνευματικούς λόγους. Για τον λόγο αυτόν ακριβώς έλεγε και αλλού: «Κανείς που βάζει το χέρι του στο αλέτρι και στρέφεται προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι είναι πολύ καλύτερο να κηρύττει κανείς τη βασιλεία του Θεού και να ανασύρει άλλους από τον θάνατο, παρά να θάβει έναν νεκρό, ο οποίος σε τίποτα δεν πρόκειται να ωφεληθεί· και μάλιστα όταν υπάρχουν εκείνοι που θα τα εκπληρώσουν όλα αυτά. Τίποτε άλλο λοιπόν δεν μαθαίνουμε από αυτό, παρά ότι δεν πρέπει να χάνουμε ούτε τον παραμικρό χρόνο, έστω κι αν υπάρχουν αμέτρητα κατεπείγοντα ζητήματα, αλλά να προτιμούμε τα πνευματικά πάνω από όλα, ακόμη και από τα πιο αναγκαία, και να γνωρίζουμε τι είναι ζωή και τι θάνατος. Επειδή πολλοί από αυτούς που φαίνεται ότι ζουν δεν διαφέρουν σε τίποτα από τους νεκρούς, όταν ζουν μέσα στην κακία· μάλλον δε, αυτοί είναι χειρότεροι και από εκείνους. Διότι, «εκείνος που πέθανε», λέει, «έχει δικαιωθεί από την αμαρτία»· αυτός όμως είναι δούλος στην αμαρτία. Μη μου πεις, βέβαια, ότι δεν κατατρώγεται από σκουλήκια, ούτε κείτεται σε φέρετρο, ούτε έχει κλείσει τα μάτια του, ούτε είναι δεμένος με σάβανα. Διότι αυτός υπομένει καταστάσεις χειρότερες από τον πεθαμένο, αφού δεν τον κατατρώγουν σκουλήκια, αλλά τα πάθη της ψυχής του, που τον σπαράζουν αγριότερα από θηρία. Και αν τα μάτια του είναι ανοιχτά, αυτό πάλι είναι πολύ χειρότερο από το να τα είχε κλειστά.

Λόγος Β'. Περί απροσπαθείας, δηλαδή περί αλυπίας. Εκείνος που αγάπησε αληθινά τον Κύριο· εκείνος που επιζήτησε αληθινά να επιτύχει τη μέλλουσα βασιλεία· εκείνος που αισθάνθηκε αληθινά πόνο για τα δικά του πταίσματα· εκείνος που απέκτησε αληθινά τη μνήμη της κολάσεως και της αιώνιας κρίσεως· εκείνος που ανέλαβε αληθινά τον φόβο της δικής του εξόδου, δεν θα αγαπήσει πλέον, ούτε θα φροντίσει, ούτε θα μεριμνήσει, ούτε για χρήματα, ούτε για κτήματα, ούτε για γονείς, ούτε για τη δόξα του βίου, ούτε για φίλους, ούτε για αδελφούς, ούτε για απολύτως τίποτα το επίγειο. Αλλά, αφού αποτινάξει και μισήσει κάθε δεσμό του και κάθε φροντίδα γι' αυτά, όπως ακριβώς και την ίδια του τη σάρκα, γυμνός από αυτά και αμέριμνος, ακολουθεί τον Χριστό χωρίς οκνηρία, βλέποντας πάντοτε προς τον ουρανό και προσδοκώντας τη βοήθεια από εκεί, σύμφωνα με τον άγιο που είπε: «Προσκολλήθηκε η ψυχή μου πίσω σου», και τον άλλον, τον αείμνηστο, που είπε: «Εγώ όμως δεν κουράστηκα να σε ακολουθώ, και ημέρα ή ανάπαυση ανθρώπου δεν επιθύμησα, Κύριε». Αποτελεί μεγίστη ντροπή, αφού εγκαταλείψαμε όλα τα προειρημένα μετά την κλήση μας, με την οποία μας κάλεσε ο Κύριος και όχι άνθρωπος, να φροντίζουμε για κάτι που δεν μπορεί να μας ευεργετήσει την ώρα της ανάγκης μας, δηλαδή της εξόδου μας. Διότι αυτό είναι που είπε ο Κύριος: το να στραφεί κανείς προς τα πίσω και να μη βρεθεί κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών.

«Η δικαιοσύνη του δικαίου δεν θα τον σώσει την ημέρα που θα πλανηθεί· και η ανομία του ασεβούς δεν θα τον βλάψει την ημέρα που θα αποστραφεί από την ανομία του. Τον καθένα θα τον κρίνω σύμφωνα με τους δρόμους σας, οίκε του Ισραήλ.» «Εκείνος που πλένεται ύστερα από επαφή με νεκρό, και πάλι τον αγγίξει, σε τι ωφελήθηκε από το λουτρό του; Έτσι και ο άνθρωπος που νηστεύει για τις αμαρτίες του, και πάλι πηγαίνει και κάνει τα ίδια, ποιος θα εισακούσει την προσευχή του; Και σε τι ωφελήθηκε με το να ταπεινωθεί;» «Να μην σκοντάψεις σε πετρώδη μέρη.» «Εκείνον που επιστρέφει από τη δικαιοσύνη στην αμαρτία, ο Κύριος θα τον ετοιμάσει για τη ρομφαία.» «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και κοιτάζει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού.» «Διότι εάν, αφού απέφυγαν τα μιάσματα του κόσμου μέσω της επίγνωσης του Κυρίου μας και Σωτήρα Ιησού Χριστού, εμπλακούν όμως πάλι σε αυτά και νικηθούν, η τελική τους κατάσταση έγινε χειρότερη από την πρώτη. Διότι θα ήταν καλύτερο γι' αυτούς να μην είχαν γνωρίσει την οδό της δικαιοσύνης, παρά, αφού τη γνώρισαν, να στραφούν πίσω εγκαταλείποντας την αγία εντολή που τους παραδόθηκε. Τους συνέβη αυτό που λέει η αληθινή παροιμία: Ο σκύλος επέστρεψε στο δικό του ξέρασμα, και ο χοίρος, αφού λούστηκε, πήγε να κυλιστεί στον βούρκο.»

Εκείνος δε απάντησε και είπε στον πατέρα: «Ιδού, τόσα χρόνια σε υπηρετώ και ποτέ δεν παρέβην την εντολή σου· και σε εμένα ποτέ δεν έδωσες ένα ερίφιο για να ευφρανθώ με τους φίλους μου. Όταν όμως ήρθε αυτός ο γιος σου, που κατασπατάλησε την περιουσία του με πόρνες, θυσίασες για αυτόν τον σιτευτό μόσχο». Εκείνος δε του είπε: «Παιδί μου, εσύ είσαι πάντοτε μαζί μου, και όλα τα δικά μου είναι και δικά σου. Έπρεπε όμως να ευφρανθούμε και να χαρούμε, διότι αυτός ο αδελφός σου ήταν νεκρός και ξανάζησε· και είχε χαθεί, και βρέθηκε». «Εάν κάποιος πει, “Αγαπώ τον Θεό”, αλλά μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης. Διότι αυτός που δεν αγαπά τον αδελφό του τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει; Καθένας που μισεί τον αδελφό του είναι ανθρωποκτόνος». ΤΙΤΛΟΣ Ι΄. —Περί των μοναχών, και της ασκήσεώς τους. «Ο Κύριος αποταμιεύει σωτηρία για όσους ζουν με ευθύτητα· θα ευφρανθούν εκείνοι που ησυχάζουν πάνω στη γη». «Παιδί μου, αν προσέρχεσαι για να υπηρετήσεις τον Κύριο, ετοίμασε την ψυχή σου για πειρασμό· κατεύθυνε ορθά την καρδιά σου και δείξε υπομονή». «Μην περιπλανάς το βλέμμα σου στους δρόμους της πόλεως». «Ανάμεσα στους αδελφούς, ο ηγούμενός τους είναι άξιος τιμής». «Μη φοβάσαι, μικρό ποίμνιο, διότι ευδόκησε ο Πατέρας να σας δώσει τη βασιλεία». «Κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφει το βλέμμα του προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία». «Ποιος από εσάς, εάν θέλει να οικοδομήσει έναν πύργο, δεν κάθεται πρώτα να υπολογίσει τη δαπάνη, εάν έχει δηλαδή τα αναγκαία για την ολοκλήρωσή του;»

Πάντοτε να εργάζεσαι το αγαθό κατά τη δύναμή σου, και σε καιρό που είναι δυνατό το μείζον μην επιστρέφεις στο έλασσον. «Διότι αυτός που στρέφεται προς τα πίσω», λέγει, «δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών».

Αλλά τι; Αφού έθεσες το θεμέλιο, οικοδόμησε επιπλέον και την οροφή· αφού τοποθέτησες το κέντρο, χάραξε και τον κύκλο και βγάλε το συμπέρασμα· να σου πω κάτι και από την τέχνη της λογικής; Αφού έθεσες την αρχική θέση, προσδιόρισε με ακρίβεια και τους κανόνες της αστρονομικής σφαίρας. Διότι γνωρίζεις ότι ο μεν Ησίοδος βάζει μια κρώζουσα κουρούνα να κάθεται πάνω στα ημιτελή κτίσματα, η δε ίδια η Αλήθεια, ο Χριστός, ορίζει ότι εκείνος που βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών. Εξάλλου, καλός είναι αυτός που θέτει την αρχή, αλλά τελειότατος είναι αυτός που φέρνει και το πέρας.

Όσους επιχειρούν να εξέλθουν από τα καταλύματά τους χωρίς τις προαναφερθείσες δικαιολογίες, πρέπει καταρχάς να τους εγκλείουν παρά τη θέλησή τους στον προαναφερθέντα χώρο εγκλεισμού, και έπειτα να τους θεραπεύουν με νηστείες και άλλες σκληραγωγίες, «γνωρίζοντας, κατά το γεγραμμένο, ότι κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη Βασιλεία των Ουρανών.»

Γι' αυτό σε ονομάζω πατέρα μου και πατέρα πολλών, αθλητή της ευσέβειας, στύλο και εδραίωμα της αλήθειας και αναμφισβήτητα ομολογητή του Χριστού, ο οποίος δεν διένυσε μόνο έναν αγώνα στον δρόμο της μαρτυρίας και έπειτα ατόνησε και στράφηκε προς τα πίσω, όπως εκείνοι οι ακόλουθοι του Ιωσήφ που ολίσθησαν (για τους οποίους εύλογα θα λεγόταν το εξής: «κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών»· των οποίων μεγάλη μεν είναι η ανομία, μεγαλύτερη δε η ντροπή ενώπιον του κόσμου, συνοδευόμενη και από την κατάρα της μυλόπετρας για το σκάνδαλο), αλλά διανύει και θα διανύσει πολλούς και καλούς αγώνες, όπως γνωρίζω καλά, με την ευδοκία του Θεού, μέχρι την τελική απολαβή των στεφάνων.

Επειδή βάλατε το χέρι σας στο άροτρο και στραφήκατε προς τα πίσω. Από αγάπη προς εσάς τα λέω αυτά· μάρτυράς μου ο Κύριος, επειδή σας σπλαχνίζομαι, σας αγαπώ και πονώ για εσάς. Τι λέει στην Παλαιά Διαθήκη για τους Ισραηλίτες; Ότι στράφηκαν με την καρδιά τους προς την Αίγυπτο, επειδή θυμούνταν τα κρεμμύδια, τα κρέατα και τα καζάνια της Αιγύπτου, καθώς και την εκεί άθλια ζωή τους. Ίσως κι εμείς στραφήκαμε προς τον κόσμο και τα κοσμικά πράγματα, και όσα ενεργούσαμε εκεί, τα πράττουμε και εδώ. Αλίμονο, πώς, ενώ οφείλουμε να είμαστε ισάγγελοι, δεν φαινόμαστε ούτε καν σαν τους ευσεβείς λαϊκούς, φτάνοντας από τη σταδιακή αμέλεια ακόμη και στα πιο σοβαρά παραπτώματα.

Εκείνος δε είπε: «Κύριε, επίτρεψέ μου να πάω πρώτα να θάψω τον πατέρα μου». Ο Ιησούς όμως του είπε: «Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς, εσύ όμως πήγαινε και κήρυττε τη βασιλεία του Θεού». Είπε επίσης και ένας άλλος: «Θα σε ακολουθήσω, Κύριε, αλλά πρώτα επίτρεψέ μου να αποχαιρετήσω τους δικούς μου στο σπίτι μου». Και ο Ιησούς του είπε:

«Κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και κοιτάζει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού.» Αυτός που πλησίασε τον Ιησού και του ζήτησε να τον ακολουθήσει, προσήλθε με πονηρή πρόθεση. Διότι, επειδή είδε τον Κύριο να ακολουθείται από πολύ πλήθος, νόμισε ότι από αυτούς ο Κύριος συγκεντρώνει χρήματα, και θεώρησε και ο ίδιος πως, αν ακολουθήσει τον Ιησού, θα συγκεντρώσει χρήματα. Για τον λόγο αυτόν λοιπόν τον απορρίπτει ο Κύριος, σχεδόν λέγοντάς του τα εξής: Εσύ μεν νομίζεις ότι θα συγκεντρώσεις χρήματα ακολουθώντας με, διότι πιστεύεις ότι τέτοιος είναι ο βίος μου, αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι τέτοια πτωχεία εφαρμόζω και διδάσκω, ώστε τα μεν ζώα να έχουν φωλιές, εγώ όμως ούτε καν σπίτι. Και αυτόν μεν τον απέρριψε με αυτόν τον τρόπο. Σε άλλον όμως, που δεν το είχε καν ζητήσει, του επιτρέπει να τον ακολουθήσει· όταν όμως εκείνος του ζήτησε να αναχωρήσει για να θάψει τον πατέρα του, δεν του το επιτρέπει, λέγοντας: Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς, πράγμα που υπονοεί ότι ο πατέρας του ήταν άπιστος, και για αυτό τον λόγο ανάξιος να γηροκομηθεί από το παιδί του που είχε πιστέψει.

Και εκείνος που βρίσκεται στον αγρό, ομοίως, ας μην επιστρέψει στα πίσω. Διότι αυτός που εργάζεται την αρετή στον αγρό, δηλαδή σε τούτο τον κόσμο, δεν πρέπει να επιστρέφει προς τα πίσω, αλλά να επεκτείνεται προς τα εμπρός. Όπως άλλωστε λέει και αλλού: «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Και φέρνει ως παράδειγμα τη γυναίκα του Λωτ, η οποία, επειδή στράφηκε προς τα πίσω, πάγωσε σε στήλη άλατος. Δηλαδή, επειδή δεν εξήλθε από την κακία, παρέμεινε στην αλμύρα της, γενόμενη ολόκληρη κακή και φανερώνοντας την ήττα που υπέστη, καθώς πάγωσε και παρέμεινε στην κακία. Έπειτα προσθέτει τα ακόλουθα στα παραπάνω λεχθέντα: «Όποιος ζητήσει να σώσει την ψυχή του, θα την χάσει». Ας μην σπεύσει κανείς, λέει, κατά τον διωγμό του Αντιχρίστου να περισώσει την ψυχή του, διότι θα την χάσει. Όποιος όμως παραδώσει τον εαυτό του σε σφαγές και γενικά σε κινδύνους, θα σωθεί, εφόσον δεν υποκύψει στον τύραννο από φιλοζωία. Όπως λοιπόν είπε παραπάνω, ότι εκείνος που βρίσκεται στο ύψος της αρετής δεν πρέπει να κατέβει εξαιτίας των βιωτικών πραγμάτων, δειλιάζοντας ίσως για κτήματα και χρήματα, και εξαιτίας αυτών να υποχωρεί από την αντίστασή του, έτσι και τώρα προχωρώντας τον λόγο λέει: Και τι να πω, ότι δεν πρέπει να κατέβει για τα σκεύη; Ούτε για τα εξωτερικά αγαθά να εγκαταλείψεις την αρετή, ούτε καν για την ίδια τη διάσωση της ζωής σου να δεχθείς να υποκλιθείς στον πλάνο και διώκτη.