Πατερικές αναφορές στο ΜΑΛΑΧΙΑΣ 2:10

Αλλά ο λαός, όπως λέει ο προφήτης, αθέτησε τον ευεργέτη. Αυτή δε είναι η φιλανθρωπία του Θεού: ότι εκείνων των οποίων είναι δημιουργός, αυτών γίνεται αργότερα και πατέρας κατά χάριν· και γίνεται, όταν οι δημιουργημένοι άνθρωποι, όπως είπε ο Απόστολος, λάβουν στις καρδιές τους το Πνεύμα του Υιού του, το οποίο κράζει: «Αββά, ο Πατήρ». Αυτοί δε είναι όσοι, αφού δέχθηκαν τον Λόγο, έλαβαν από αυτόν την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού· διότι διαφορετικά δεν θα γίνονταν υιοί, όντας εκ φύσεως κτίσματα, εάν δεν υποδέχονταν το Πνεύμα του εκ φύσεως και αληθινού Υιού. Γι' αυτό, προκειμένου να συμβεί αυτό, ο Λόγος έγινε σάρκα, ώστε να καταστήσει τον άνθρωπο δεκτικό της θεότητας. Αυτό το νόημα μπορεί να το κατανοήσει κανείς και από τον προφήτη Μαλαχία, ο οποίος λέει: «Ένας Θεός δεν σας έκτισε; Δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας;» Διότι και εδώ πάλι έθεσε πρώτα το «έκτισε» και δεύτερον το «πατέρας», για να δείξει και αυτός ότι από την αρχή μεν, κατά φύση, είμαστε κτίσματα και κτίστης μας είναι ο Θεός διά του Λόγου, αργότερα όμως υιοποιούμαστε, και στο εξής ο κτίστης Θεός γίνεται και πατέρας μας. Επομένως, το «Πατέρας» είναι ίδιον του Υιού, και δεν είναι το «κτίσμα» αλλά το «Υιός» ίδιον του Πατέρα. Ώστε και από αυτό να αποδεικνύεται ότι εμείς δεν είμαστε εκ φύσεως υιοί, αλλά ο Υιός που βρίσκεται μέσα μας· και πάλι ότι ο Θεός δεν είναι εκ φύσεως πατέρας δικός μας, αλλά του Λόγου που βρίσκεται μέσα μας, εν τω οποίω και διά του οποίου κράζουμε: «Αββά, ο Πατήρ».

Αυτό το νόημα είναι δυνατόν να το μάθει κανείς και από τον προφήτη Μαλαχία, ο οποίος λέει: «Δεν σας έκτισε ένας Θεός; Δεν είναι ένας Πατέρας όλων σας;» Διότι και εδώ πάλι τοποθέτησε πρώτα το «έκτισε» και δεύτερον το «Πατέρας», για να δείξει και αυτός ότι από την αρχή μεν είμαστε εκ φύσεως κτίσματα και κτίστης μας είναι ο Θεός διά του Λόγου, ύστερα όμως υιοθετούμαστε και στο εξής ο κτίστης Θεός γίνεται και Πατέρας μας. Επομένως, το όνομα «Πατέρας» προσιδιάζει στον Υιό, και όχι στο κτίσμα, όπως και το «Υιός» προσιδιάζει στον Πατέρα. Ώστε και από αυτό αποδεικνύεται ότι εμείς δεν είμαστε εκ φύσεως υιοί, αλλά ο Υιός που βρίσκεται μέσα μας· και ότι ο Θεός πάλι δεν είναι εκ φύσεως δικός μας πατέρας, αλλά του Λόγου που βρίσκεται μέσα μας, στον οποίο και διά του οποίου κράζουμε «Αββά ο Πατήρ». Όπως ακριβώς συμβαίνει αυτό, έτσι και ο Πατέρας, σε όσους δει τον δικό Του Υιό, αυτούς και ο Ίδιος τους ονομάζει «υιούς» και λέει «εγέννησα», επειδή ακριβώς το «γεννώ» υποδηλώνει τον υιό, ενώ το «ποιώ» υποδηλώνει τα έργα δημιουργίας. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, εμείς δεν γεννιόμαστε πρώτα, αλλά δημιουργούμαστε· διότι έχει γραφεί: «ας ποιήσουμε άνθρωπο», ενώ αργότερα, αφού δεχθούμε τη χάρη του Πνεύματος, τότε πλέον λέγεται για εμάς ότι και γεννιόμαστε.

Αυτό νομίζω ότι σημαίνει το να διαφθείρει κανείς τη διαθήκη του Λευί: το να μην επιλέγει να τηρεί την οδό της κατά νόμον ζωής, αλλά να κάνει εντελώς παράλογες κρίσεις για το κάθε ζήτημα, μολονότι ο Θεός λέει ξεκάθαρα: «Δεν θα προσωποληπτήσεις στην κρίση· θα κρίνεις και τον μικρό και τον μεγάλο». Και μέσα από το ότι λέει πως εξαιτίας αυτής της αιτίας παραδόθηκαν στους εχθρούς και απορρίφθηκαν, με αυτά ακριβώς διατυπώνει εύστοχα την απειλή, ότι εάν δεν επιλέξουν να ζουν ορθά, ούτε Εκείνος θα απέχει από το να τους τιμωρεί, αλλά θα ακολουθήσει, σε όσους περιφρονούν τον νόμο, η πρέπουσα και απολύτως αρμόζουσα τιμωρία για όσους συνηθίζουν να πράττουν κάτι τέτοιο. <Δεν σας έκτισε ένας Θεός; Δεν υπάρχει ένας Πατέρας όλων σας; Γιατί εγκατέλειψε ο καθένας τον αδελφό του, βεβηλώνοντας τη διαθήκη των πατέρων σας; Εγκαταλείφθηκε ο Ιούδας, και έγινε βδέλυγμα στον Ισραήλ και στην Ιερουσαλήμ.> Αρχίζοντας το σύγγραμμα για τον Προφήτη, λέγαμε ότι, μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα και τη γη των Ασσυρίων, οι Ισραηλίτες, φροντίζοντας ελάχιστα για την εντολή του Νόμου, συνάπτονταν με αλλοεθνείς γυναίκες.

Γι' αυτό λοιπόν λέει, βλέποντάς τους να αψηφούν την έμφυτη φιλοστοργία: «Ένας Θεός δεν σας έκτισε; Δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας; Γιατί καθένας εγκατέλειψε τον αδελφό του;». Διότι ένας είναι ο Δημιουργός όλων, και όλοι ανήκουν σε έναν Δεσπότη, ο οποίος θέλει το δημιούργημά του να συνδέεται σε ενότητα και ομοψυχία με τους θεσμούς της αγάπης. Αν βέβαια υπήρχαν δύο θεοί και κύριοι, ή και περισσότεροι ακόμη, δεν θα ήταν καθόλου παράλογο τα δημιουργήματα να αναγκάζονται να ακολουθούν τις διαθέσεις των δημιουργών τους, και να αποδέχονται ταιριαστά τη μεταξύ τους διαμάχη, σύμφωνα τουλάχιστον με τη θέληση αυτών που κυβερνούν. Επειδή όμως ένας είναι ο Θεός που ενεργεί διά μέσου όλων, και βρίσκεται μέσα σε όλους, και είναι πάνω από όλους, ποια αφορμή διχόνοιας θα μπορούσε να υπάρξει; Και επειδή επιπλέον ένας είναι ο κατά σάρκα πατέρας όλων των Ιουδαίων, δηλαδή ο θεσπέσιος Αβραάμ, τι είναι αυτό που τους πείθει να αποδεχτούν τη νόσο της έλλειψης αγάπης προς τον πλησίον; Ή πώς δεν είναι φυσικό επακόλουθο για τους εξ αίματος συγγενείς να προσφέρουν την αγάπη σαν ένα είδος χρέους; Και πώς δεν αγγίζει τα όρια της μανίας, το να καταλαμβάνονται από πάθος για τις κόρες των αλλοφύλων, ατιμάζοντας τις γυναίκες του οίκου και του γένους τους, ώστε να βεβηλώσουν τη διαθήκη των πατέρων σας; Διότι εκείνοι τήρησαν όσα είχαν οριστεί από τους θείους νόμους σχετικά με τις ξένες γυναίκες.

Προσέφεραν λοιπόν σκυθρωποί και δακρυσμένοι, σχεδόν θρηνώντας πάνω στα θύματα και λέγοντας στους ιερουργούς: «Αυτά προέρχονται από κόπους, δηλαδή δεν αποκτήθηκαν χωρίς μόχθο, αλλά βρέθηκαν με δυσκολία, σαν από ιδρώτα και πόνο». Έπειτα, πώς είναι δυνατόν, λέει (ο Θεός), να είναι άξιο να επιβλέψω σε τέτοια θυσία, ή πώς θα μπορούσα πλέον να κάνω δεκτό αυτό που προσφέρεται από μη αγαθή προαίρεση; Διότι είναι αρμόζον να προσφέρει κανείς θυσία με ιλαρότητα, εορτάζοντας και ευφραινόμενος. Και αυτό νομίζω ότι είναι εκείνο που ειπώθηκε ορθά μέσω της φωνής του Παύλου σε αυτούς που συγκεντρώνουν τις εισφορές: «Όχι με λύπη ή από ανάγκη, διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα». Επομένως, εάν προσφέρουμε θυσία με ιλαρότητα, ο Θεός θα επιβλέψει, θα την αποδεχθεί και θα την επαινέσει, και αφού την αποδεχθεί, θα μας τιμήσει και θα μας ευλογήσει. Θεωρώ δε ότι είναι αναγκαίο για την ωφέλειά μας να εφαρμόσουμε και μια άλλη ερμηνεία στα προκείμενα. Διότι ο Θεός των όλων θεωρούσε επικατάρατο, και πολύ δίκαια, αυτόν που βεβήλωνε τη διαθήκη των πατέρων, με το να συνάπτεται με αλλόφυλες γυναίκες, αφού πρώτα εκδιώκονταν εκείνες του ιδίου γένους, οι οποίες πολλές φορές είχαν καταδικαστεί χωρίς καμία αιτία. Κατηγορούσε δε, εκτός από αυτά, και κάποιους από τους ιερείς ότι προσωποληπτούσαν ως προς τον νόμο, και μάλιστα έλεγε: «Θα εξολοθρεύσει ο Κύριος τον άνθρωπο που τα κάνει αυτά, έως ότου ταπεινωθεί από τα σκηνώματα του Ιακώβ και από αυτούς που προσφέρουν θυσία στον Κύριο τον Παντοκράτορα».

Διότι θεωρεί τον άγριο τρόπο συμπεριφοράς ως ένδειξη ανδρείας, και τη μεγάλη ροπή προς την αγριότητα την εκλαμβάνει ως περίλαμπρη δόξα· δεν σέβεται την κοινή ανθρώπινη φύση, δεν τιμά τον Δημιουργό, ούτε συλλογίζεται τίποτε άλλο από όσα συντελούν στον σώφρονα λογισμό· απεναντίας, για εκείνα που θα έπρεπε μάλλον να κοκκινίζει από ντροπή και να θρηνεί, για αυτά καυχιέται με τρόπο απαίδευτο, ώστε δικαίως να λέει ο Παύλος: «Των οποίων η δόξα βρίσκεται στην αισχύνη τους». Ο δε μακάριος προφήτης εκφράζοντας την απορία του, λέγει: «Δεν μας έπλασε ένας Θεός;»

«Δεν είναι ένας ο Πατέρας όλων μας; Γιατί εγκαταλείψατε ο καθένας τον αδελφό του;» Διότι όλοι όσοι κατοικούμε σε τούτον τον επίγειο χώρο, διαπιστώνεται ότι προερχόμαστε από έναν πατέρα. Επειδή ένας είναι ο αρχηγέτης του γένους μας, ο Αδάμ, και ένας Θεός μας έπλασε. Όχι για να χωριζόμαστε και να διχονοούμε μεταξύ μας, αλλά μάλλον, έχοντας βλαστήσει από μία ρίζα και έχοντας συσφιχθεί σε φιλαλληλία με ορισμένα φυσικά δεσμά αγάπης, να αποστρεφόμαστε τις παρά φύσιν μανίες και να αποδιώκουμε την αδελφοκτόνο οργή από τη διάνοιά μας.

Διότι η φύση δεν κάνει διάκριση ανάμεσα σε αυτόν που βρίσκεται σε φτώχεια και σε πλούτο, στον ταπεινής καταγωγής και στον επιφανή, στον ευγενή και στον περιφρονημένο, και σε αυτόν που έχει δόξα σε αυτή τη ζωή. Αντίθετα, έρχεται ίση προς όλους απροσωπόληπτα, διαμορφώνοντας τον καθένα με τα ίδια μέρη, ώστε να φτάσει σε άρτιο σχήμα και κάλλος. Και μία είναι η οδός όλων προς τη γέννηση, και μία η απόθεση της ζωής, χωρίς να απαλλάσσει τον έναν από τα δεσμά του θανάτου και τον άλλον να τον εγκλωβίζει, αλλά επιφέροντας σκληρό και αμετάκλητο το τέλος σε κάθε δημιούργημα. Είναι λοιπόν, πες μου, ακόμα δυσδιάκριτο, ή μάλλον δεν είναι πλέον σε όλους ξεκάθαρο, ότι ο σκοπός της θείας βουλής είναι να ζουν οι άνθρωποι πάνω στη γη με ισότητα; Άκουσε δε, αν θέλεις, τι λέει και μέσω ενός από τους προφήτες: «Δεν μας έπλασε ένας Θεός; Δεν υπάρχει ένας Πατέρας όλων μας; Γιατί εγκατέλειψε ο καθένας τον αδελφό του;». Επομένως, αν κάποιοι παραβαίνουν το θέλημα του Δημιουργού, έχοντας τη θεληματική ροπή προς όποια πράξη κι αν επιλέξουν (διότι ο Δημιουργός τίμησε την ανθρώπινη φύση με ελευθερία), αυτό δεν αναιρεί το επιχείρημά μας, αφού πράγματι υπάρχουν κάποιοι που περιφρονούν και τους δικούς μας ανθρώπινους νόμους. Όμως, νομίζω βέβαια πως κανένας, αν έχει λογική, δεν θα κατέκρινε τους νομοθέτες, αλλά μάλλον θα κατηγορούσε, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα, εκείνους που επιλέγουν να περιφρονούν τα αναγκαία.

Ο νόμος, βεβαίως, κάνει ακριβή διάκριση και ως προς τα θύματα· διότι, εάν μεν ο ταύρος σκοτώσει γιο ή κόρη, λέει, να θανατωθεί ανελέητα· εάν όμως σκοτώσει δούλο ή δούλη, ας ζητηθεί αργύριο ως αποζημίωση για αυτούς. Ποιος είναι, λοιπόν, ο λόγος γι' αυτό, και πώς να μην αξίζει να τον εξετάσουμε; Αν και το να είναι κανείς ελεύθερος ή δούλος ανάμεσά μας προέρχεται από την πλεονεξία και δεν αποτελεί ασθένεια της φύσεως, όπως συμβαίνει με την αρρώστια· «Διότι ένας Θεός μάς δημιούργησε, και ένας είναι ο Πατέρας όλων», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Μήπως, λοιπόν, ο Δημιουργός καταλογίζει σε κάποιους τη δουλεία ως έγκλημα; Μήπως και ενώπιόν Του ο δούλος θεωρείται κατώτερος, και ο ελεύθερος υπερέχει σε δόξα;

Και δεν θα μπορούσε κανείς να παραποιήσει με σοφίσματα την έννοια του κυρίως Πατρός και του κυρίως Υιού με βάση όσους αποκαλούνται υιοί με την ευρύτερη έννοια, επειδή με αυτόν τον τρόπο θα υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού, όπως όταν λέει: «υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν», και το «δεν υπάρχει ένας πατέρας για όλους σας;» και «σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού· οι οποίοι δεν γεννήθηκαν», λέει, «από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά από τον Θεό», και επιπλέον τα όσα λέγονται για τα άψυχα, όπως «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς». Διότι, μέσα από αυτά θα υποστηριχθεί πολύ περισσότερο από την κοινή έννοια το ότι αυτός δεν είναι Υιός, όπως ακριβώς δεν είναι ούτε και αυτά, αλλά, επειδή είναι δημιούργημα όπως αυτά, μετέχει μόνο στην ονομασία του υιού. Η δε Εκκλησία πιστεύει ότι ο Θεός δεν είναι μόνο κτίστης των κτισμάτων (διότι αυτό το γνωρίζουν και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες), αλλά ότι είναι και Πατέρας του Μονογενούς, έχοντας όχι μόνο την κτιστική ενέργεια, βάσει της οποίας νοείται ως κτίστης, αλλά διαθέτοντας ιδίως και κατά τρόπο μονογενή τη γεννητική ενέργεια, σύμφωνα με την οποία νοείται από εμάς ως Πατέρας του Μονογενούς.

Διότι ο Πατέρας γεννά μόνο τον Μονογενή και κανέναν άλλον πλέον μετά από τον Ένα, και είναι εκείνος που αναβλύζει το Άγιο Πνεύμα και κανένα άλλο πνεύμα, ενώ είναι κτίστης και δημιουργός αυτών που έγιναν από αυτόν και πάντοτε γίνονται. Γι' αυτό δεν γεννιούνται πλέον πολλοί υιοί, ούτε εκπορεύονται πολλά πνεύματα από αυτόν, καθώς η ίδια θεότητα παραμένει και δοξάζεται πάντοτε στην Τριάδα, χωρίς ποτέ να δέχεται προσθήκη, ούτε να παύει, ούτε να θεωρηθεί ποτέ ότι δεν υπήρχε. Γι' αυτό και το αξίωμα δεν περιορίζεται σε μια απλή ονομασία ως προς το Γέννημα· διότι αλλιώς θα είχε μετά από αυτόν πολλούς αδελφούς όμοιους με αυτόν, όπως στο ρητό «υιούς γέννησα και ύψωσα», και στο «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», και στο «από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης παίρνει το όνομά της», και στο «δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας;», και στο «ο δούλος μου Ιακώβ», και στο «πρωτότοκός μου ο Ισραήλ». Διότι όλοι αυτοί, έχοντας προέλθει από το μη είναι στο είναι με τον απλό λόγο της αναγωγής, δεν φέρουν την αληθινή ονομασία κατ' ουσίαν, αλλά ως απλή λέξη και κατά χάριν. Γι' αυτό δημιουργήθηκαν διά του Ενός, ο οποίος δεν ονομάζεται έτσι ούτε κατά χάριν ούτε με απλή ονομασία, αλλά υπάρχει κατ' αλήθειαν, δημιουργήθηκαν από τον Ένα διά του Ενός, μαζί με Εκείνο που εκπορεύεται από Αυτόν και λαμβάνει από τον Ίδιο. 26. θ. Εάν το Γέννημα υπήρχε σπερματικώς μέσα στον αγέννητο Θεό, θα λέγαμε ότι, προσλαμβάνοντας εξωτερικά στοιχεία μετά τη γέννησή του, ανδρώθηκε.

Εάν δε επιθυμεί να ακούσει και άλλο προφητικό ρητό, το οποίο ίσως λέχθηκε προς αυτόν και προς όσους διάκεινται με τον ίδιο τρόπο με αυτόν περί της θεότητας, ας ακούσει τον ίδιο τον Ησαΐα να λέει: «Μετανοήστε, εσείς που πλανάσθε, επιστρέψτε στην καρδιά σας, και θυμηθείτε τα παλαιά από τον αιώνα, διότι εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα». Δεν είπε: «εγώ είμαι θεός», ώστε και μέσω της προσθήκης του άρθρου να αποδείξει σαφώς ότι ο Θεός είναι ένας. Τι λέει δε και ο προφήτης Ωσηέ; Δεν μαρτυρεί και αυτός τα ίδια, λέγοντας: «Εγώ σε έβγαλα από την Αίγυπτο, και δεν θα γνωρίσεις Θεό εκτός από εμένα, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα»; Και πάλι ο Μαλαχίας λέει: «Ένας Θεός δεν σας έκτισε; Δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας;». Αλλά ίσως πει κάπου ο Αστέριος ότι ο Δαβίδ δεν έχει πει τίποτε περί αυτού, μολονότι μετά τον Μωυσή είναι ο αρχαιότερος των άλλων προφητών, και για τον λόγο αυτό αμφιβάλλει, για το αν πρέπει κανείς να θεωρεί ότι υπάρχουν δύο θεοί διαχωρισμένοι κατά την υπόσταση ή όχι. Επομένως, για να μην ισχυρίζεται αυτό, θεωρώ συνεπές να αποδείξω ότι και εκείνος λέει τα ίδια με τους προαναφερθέντες αγίους: «Άκουσε,» λέει, «λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου καταθέσω μαρτυρία. Εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου». Εκείνος που υποδεικνύει τον εαυτό του και λέει «εγώ είμαι», δεν είναι φανερό ότι δηλώνει πως υπάρχει μόνο ένας Θεός, δηλαδή ο εαυτός του;

Ένας, λοιπόν, είναι ο Θεός και Πατέρας, και όχι δύο ούτε τρεις· ένας είναι ο Ων, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν, ο μόνος αληθινός. Διότι, λέει, Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος, και πάλι: Δεν μας έκτισε ένας Θεός, δεν είναι ένας ο Πατέρας όλων μας; Ένας είναι και ο Υιός, ο Θεός Λόγος. Διότι, λέει, ο μονογενής, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, και πάλι: Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, και σε άλλο σημείο: Ποιο είναι το όνομά του ή ποιο το όνομα του υιού του, για να το γνωρίσουμε; Ένας είναι και ο Παράκλητος. Διότι, λέει, ένα είναι και το Πνεύμα, επειδή κληθήκαμε σε μία ελπίδα της κλήσεώς μας, και πάλι: Με ένα Πνεύμα ποτιστήκαμε, και τα εξής. Όλα δε αυτά, τα χαρίσματα δηλαδή, τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα. Ούτε λοιπόν υπάρχουν τρεις πατέρες ούτε τρεις υιοί ούτε τρεις παράκλητοι, αλλά ένας Πατέρας και ένας Υιός και ένας Παράκλητος. Γι' αυτό και ο Κύριος, όταν απέστειλε τους αποστόλους να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, τους έδωσε την εντολή να βαπτίζουν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ούτε στο όνομα ενός τριώνυμου, ούτε σε τρεις που ενανθρώπησαν, αλλά σε τρεις ομότιμους.

γʹ. Το πόσο σπουδαίο είναι αυτό, το γνωρίζουν οι μυημένοι, οι οποίοι ορθώς κατά τη μυστική προσευχή λαμβάνουν την παραίνεση να λέγουν πρώτα αυτήν τη λέξη. Τι λοιπόν; Δεν αποκαλούσαν, λέγει, και εκείνοι τον Θεό Πατέρα; Δεν ακούς τον Μωυσή που λέγει: «Εγκατέλειψες τον Θεό που σε γέννησε»; Δεν ακούς τον Μαλαχία να ελέγχει και να λέγει ότι ένας Θεός μάς έπλασε, και ένας είναι ο Πατέρας όλων μας; Αλλά, αν και έχουν ειπωθεί αυτά και ακόμη περισσότερα από αυτά, πουθενά δεν τους βρίσκουμε να αποκαλούν τον Θεό με αυτήν τη λέξη, ούτε να προσεύχονται κατ' αυτόν τον τρόπο.

Πολλοί, πολλές φορές, αποκάλεσαν τον Θεό πατέρα τους· όπως, για παράδειγμα, ότι ένας Θεός μάς έκτισε, και ένας είναι ο πατέρας όλων μας· αλλά δεν σήμαινε εξαιτίας αυτού ότι ο λαός ήταν ίσος με τον Θεό· γι' αυτό και δεν σκανδαλίζονταν όταν το άκουγαν. Όπως λοιπόν όταν έλεγαν, «Δεν είναι από τον Θεό», και εκείνος διόρθωνε πολλές φορές την πλάνη τους, και απολογούνταν για την κατάλυση του Σαββάτου· έτσι και σε αυτήν την περίπτωση, αν αυτό προερχόταν από δική τους εσφαλμένη υποψία, και δεν ήταν δική του γνώμη, θα το είχε διορθώσει και θα έλεγε: «Γιατί με νομίζετε ίσο με τον Θεό; Δεν είμαι ίσος». Αλλά δεν είπε τίποτα τέτοιο, παρά μάλλον το αντίθετο, και απέδειξε ότι είναι ίσος μέσα από τα όσα ακολουθούν. Διότι το «Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός»· και το «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα», και το «Τα έργα που κάνει εκείνος, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει»· όλα αυτά αποτελούν αποδείξεις της ισότητας. Και για τον νόμο εξάλλου λέει: «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες». Με αυτόν τον τρόπο γνωρίζει πώς να εξαλείφει και τις κακές υποψίες που υπάρχουν στη διάνοια. Εδώ όμως την υποψία περί της ισότητας με τον Θεό όχι μόνο δεν την αναιρεί, αλλά και την επιβεβαιώνει.

«Ο Αβιμέλεχ μίσθωσε άνδρες τιποτένιους και δειλούς, οι οποίοι τον ακολούθησαν, και εισήλθε στον οίκο του πατέρα του στην Εφραθά, και σκότωσε τους αδελφούς του, τους γιους του Ιεροβάαλ, εβδομήντα άνδρες πάνω σε έναν λίθο· και διασώθηκε μόνο ο Ιωάθαμ, ο νεότερος γιος του Ιεροβάαλ, επειδή κρύφτηκε.» «Ο Ιεφθάε ο Γαλααδίτης ήταν δυνατός πολεμιστής, γιος πόρνης γυναίκας, τον οποίο απέκτησε ο Γαλαάδ· και η σύζυγος του Γαλαάδ του γέννησε γιους, και όταν οι γιοι της γυναίκας ανδρώθηκαν, έδιωξαν τον Ιεφθάε και του είπαν: "Δεν θα κληρονομήσεις στον οίκο του πατέρα μας, διότι είσαι γιος άλλης γυναίκας". Και ο Ιεφθάε έφυγε μακριά από τους αδελφούς του και κατοίκησε στη γη Τωβ· και συγκεντρώθηκαν γύρω από τον Ιεφθάε άνδρες άσημοι, οι οποίοι συμπορεύονταν μαζί του.» «Δεν σας έκτισε ένας Θεός; Δεν υπάρχει ένας πατέρας για όλους μας; Γιατί λοιπόν ο καθένας εγκαταλείπει τον αδελφό του;» «Καθένας που μισεί τον φτωχό αδελφό του, βρίσκεται μακριά από τη φιλία.» «Ο δε μεγαλύτερος γιος του βρισκόταν στον αγρό· και καθώς ερχόταν, άκουσε μουσική και χορό, και αφού προσκάλεσε έναν από τους υπηρέτες, ρωτούσε τι σημαίνουν αυτά. Εκείνοι του είπαν: "Ο αδελφός σου επέστρεψε, και ο πατέρας σου έθυσε τον σιτευτό μόσχο, διότι τον δέχθηκε πίσω υγιή". Αυτός τότε οργίστηκε και δεν ήθελε να μπει μέσα. Ο πατέρας του λοιπόν βγήκε έξω και τον παρακαλούσε.»

Και δεν μπορεί να είναι διαφορετικά· διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, όπως ισχυρίζονται οι μοιχειανοί, ότι τάχα οι νόμοι του δεν ισχύουν εξίσου για όλους, αλλά στην περίπτωση των βασιλέων, όπως λένε, υποχωρούν και τροποποιούνται. Και πού είναι το ευαγγέλιο των βασιλέων; Αλλά όντως έχουν ασεβήσει πάρα πολύ, μη κατανοώντας ότι ο Θεός δεν κάνει διακρίσεις προσώπων, όπως είπε ο ιερός απόστολος, ούτε ότι ο ίδιος μέσω ενός από τους προφήτες, ελέγχοντάς τους, λέει: εσείς δεν τηρήσατε τις οδούς μου, αλλά δείξατε προσωποληψία στην εφαρμογή του νόμου. Ένας Θεός δεν σας δημιούργησε; Δεν υπάρχει ένας πατέρας για όλους σας; Γράφει δε και ο Σολομών τα εξής: ακούστε λοιπόν, βασιλιάδες, και κατανοήστε. Και μετά από άλλα: ότι, αν και είστε υπηρέτες της βασιλείας του Υψίστου, δεν κρίνατε ορθά ούτε τηρήσατε τον νόμο ούτε πορευθήκατε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Φρικτά και γρήγορα θα παρουσιαστεί μπροστά σας, διότι αυστηρή κρίση επιβάλλεται στους άρχοντες. Διότι ο Δεσπότης των πάντων δεν θα υπολογίσει κανένα πρόσωπο.