Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 12:34

Διότι ο μεν άτεγκτος και σκληρός, σύμφωνα με τη σκληρότητά του και την αμετανόητη καρδιά του, θησαυρίζει για τον εαυτό του οργή κατά την ημέρα της οργής, επισύροντας αμαρτία πάνω στην αμαρτία και αυξάνοντας τα δικά του κακά. Επειδή, όταν ο αμαρτωλός φτάσει στο βάθος των κακών, φτάνει στην καταφρόνηση. Ο καλοπροαίρετος όμως, ακόμη και αν κάποτε γλιστρήσει μία φορά από κάποια συναρπαγή του διαβόλου, βαραίνεται τόσο φοβερά στη συνείδησή του, ώστε να μην μπορεί να σιωπά, ούτε να κρύβει το δικό του κακό. Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα. Γι' αυτό, μη αντέχοντας να σιωπά, φανέρωσε εκείνα που τον συνείχαν, λέγοντας: «Σαν βαρύ φορτίο βάρυνάν πάνω μου»· είναι φανερό δε, ότι εννοούσε τις ανομίες του. Και πάλι: «Σάπισαν και κακοφόρμισαν οι πληγές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου».

«Τα σταφύλια τους είναι σταφύλια χολής, τα τσαμπιά τους πίκρα είναι το κρασί γι' αυτούς.» Διότι, όντες μεθυσμένοι σαν από ψευδολογίες που δεν ξέρω από πού ανακάλυψαν, ξερνούν τα πονηρά από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς τους. Αφήνοντας αχαλίνωτη τη γλώσσα τους στις βλασφημίες κατά του Υιού, και πάσχοντας από μια παραφροσύνη αδελφή και γειτονική προς την αφιλοθεΐα των Φαρισαίων, ας ακούσουν μαζί με εκείνους: «Γεννήματα εχιδνών, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, ενώ είστε πονηροί;» Αν και θα έπρεπε, βέβαια, καθώς εισάγουν τον νου σε τόσο σεπτές και μυστηριώδεις έρευνες, να μη νομίζουν ότι η δική τους άποψη είναι οπωσδήποτε ορθή και αδιάβλητη, αλλά, περιφέροντας κυκλικά τρόπον τινά τον εσωτερικό και κρυμμένο οφθαλμό και διατρέχοντας το πλάτος αναρίθμητων εννοιών, να απομακρύνονται όσο το δυνατόν περισσότερο από εκείνα που έχουν επινοηθεί από ελαφρότητα. Και, αφού δοκιμάσουν με ακρίβεια ό,τι συντελεί στην ωφέλεια και όσα καθοδηγούν προς την κατανόηση της ορθής αντίληψης και του αμιγούς λόγου, να προσηλώνονται μόνο στα δόγματα της αλήθειας. Διότι αποτελεί παραλυσία του νου, νομίζω, και παραφροσύνη το να ισχυρίζονται ότι δεν είναι κατά φύσιν και αληθινός Θεός ο Υιός που προήλθε από τον Θεό, όπως ο λόγος από τον νου ή όπως είναι το απαύγασμα του φωτός, αλλά να επιπλέουν σε μάταιους λογισμούς και να καυχώνται για κίβδηλες επινοήσεις εννοιών.

Μτ 12, 34-35 Όταν λέει «θησαυρό», υποδηλώνει το πλήθος εκείνων που είναι αποταμιευμένα μέσα στην ψυχή. Και για να μην ισχυριστούν κάποιοι ότι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους πονηροί, το διασαφήνισε αυτό στην περίπτωση των Φαρισαίων, ότι δηλαδή είναι δυνατόν ο ένας και ο αυτός άνθρωπος άλλοτε μεν να γίνεται αγαθός, άλλοτε δε κακός, λέγοντας: «ο αγαθός άνθρωπος μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς του», και ομοίως και ο κακός.

Λέει, λοιπόν, ότι οι αμαρτίες του υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι του· όπου το «υψώθηκαν» σημαίνει ότι του επιβλήθηκαν σαν ένα εξαιρετικά δυσβάσταχτο φορτίο. Αυτό, άλλωστε, μας το ερμηνεύει αμέσως και ο γειτονικός στίχος, λέγοντας ότι τον βάρυναν σαν φορτίο βαρύ· διότι ο έλεγχος για τις αμαρτίες αποτελεί δυσβάσταχτο φορτίο για τον νου και τη διάνοια. Όμως, ο Κύριος απαλλάσσει από το κακό όσους έχουν ασθενήσει, λέγοντας: «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» Και ο Δαβίδ διδάσκει ότι κάτι άλλο συνέβη στον εαυτό του, λέγοντας: «Σαν φορτίο βαρύ βάρυναν πάνω μου.» Διότι τα τολμήματά του βάραιναν τη συνείδησή του, σε βαθμό που να μην μπορεί να τα βαστάξει, εξαιτίας της ευγένειας και της αγαθής διάθεσης της ψυχής του. Επειδή, ο μεν άκαμπτος και σκληρόκαρδος, ανάλογα με τη σκληρότητά του, θησαυρίζει για τον εαυτό του οργή, αυξάνοντας τα δικά του κακά· «Διότι όταν ο αμαρτωλός φτάσει στα βάθη των κακών, καταφρονεί»· ενώ ο έχων αγαθή διάθεση, έστω και αν γλιστρήσει κάποια φορά από κάποια αρπαγή του διαβόλου, βαραίνεται φοβερά στη συνείδηση, ώστε να μην μπορεί να σιωπά, ούτε να κρύβει το δικό του κακό. «Άλλωστε από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα.» Γι' αυτό, μην αντέχοντας να σιωπά, φανέρωσε αυτά που τον πίεζαν, λέγοντας: «Σαν φορτίο βαρύ βάρυναν πάνω μου», εννοώντας προφανώς τις ανομίες μου. Αυτό, όμως, δεν μπορούν να το πουν όσοι δεν αισθάνονται τα δικά τους αμαρτήματα.

Πώς λοιπόν δεν θα θεωρήσουμε άξιο κάθε επαίνου αυτό που διακηρύσσεται από τον Παύλο: «Ο λόγος σας ας είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι»; Αλλά νομίζω ότι δεν είναι δυνατόν να φαίνεται τέτοιος ο λόγος, προτού η διάνοιά μας βρεθεί σε καλή κατάσταση. «Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα.» Ας αρτύζεται με αλάτι, λοιπόν, ο νους των ευσεβών· ας αποβάλλει την αμαρτία σαν κάποιο περίττωμα· ας μην γίνεται μαλθακός, περιπλανώμενος σε άτοπες ηδονές. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος λέει: «Να γίνεστε εδραίοι, αμετακίνητοι, να περισσεύετε στο έργο του Κυρίου πάντοτε.» Διότι λέγοντας να γίνεστε εδραίοι, θέτει μακριά από κάθε έπαινο εκείνους που δεν έχουν ακόμη σταθεροποιημένο και ασφαλή τον νου τους. Αυτούς και ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων τους κατακρίνει, λέγοντας μέσω του προφήτη τα εξής: «Αγάπησαν να κινούν τα πόδια τους, και δεν τα συγκράτησαν, και ο Θεός δεν ευαρεστήθηκε σε αυτούς.» Και τα πόδια εδώ σημαίνουν κάποια μεταβατική κίνηση, και τη ροπή της διανοίας προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, δηλαδή τόσο προς τα φαύλα, όσο και προς όσα απαιτούν την επιδοκιμασία του θαυμασμού, ώστε οπωσδήποτε τα πόδια να είναι σταθερά, έχοντας ήδη αποκτήσει τη σταθερότητα ως μόνιμη έξη, και αποφεύγοντας τον δρόμο προς τη φαυλότητα.

Πρόσεχε λοιπόν τον εαυτό σου και τίποτα από αυτά δεν πρόκειται να σε κυριεύσει. Γι' αυτό είναι αναγκαίο να αποφεύγεις την υπερβολική οικειότητα· και πάλι το λέω, απόφευγε την υπερβολική οικειότητα, μήπως σε κυριεύσει η αναισχυντία και, αφού σε δέσει σαν κακό αιχμάλωτο, σε παραδώσει δούλο στην αμαρτία. Και τότε αρχίσεις να λες: «Ήρθα στα βάθη της θάλασσας και η καταιγίδα με καταπόντισε»· και πάλι: «Βυθίστηκα στη λάσπη του βυθού και δεν υπάρχει στήριγμα». Γι' αυτό πρέπει να αποφεύγεις τη συναναστροφή με τους κακόφρονες ανθρώπους, όχι επειδή μισείς τους ανθρώπους, αλλά αποφεύγοντας τη βλάβη. Εάν όμως βρεθείς ανάμεσα σε πιο αμελείς, πρόσεχε τον εαυτό σου, ώστε και εκείνους να κερδίσεις μέσω του ορθού τρόπου ζωής και να μην καταστρέψεις τον εαυτό σου. Μην εμπιστεύεσαι την ψυχή σου σε όσους λένε ανώφελα πράγματα και υποκρίνονται σωφροσύνη· διότι ο Σωτήρας είπε: «Από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα». Απομακρύνσου λοιπόν από όσους φέρονται επιπόλαια και συμπεριφέρονται με γελοιότητες, για να μην παρακούσεις εκείνον που λέει: «Απόφευγε τις νεανικές επιθυμίες». Μην κάνεις διακρίσεις προσώπων εις βάρος της ψυχής σου, ούτε για μικρό, ούτε για μεγάλο, ούτε για άρχοντα· διότι κανείς δεν θα μπορέσει να σε γλιτώσει από το άσβεστο πυρ. Άκουγε εκείνον που λέει: «Τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, αν κερδίσει τον κόσμο όλο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του;»

Στην ίδια λογική ανήκει και το: «Δεν μπορεί ο κόσμος να μην σας μισεί»· και το: «Πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, όντας πονηροί;». Διότι πώς είναι αδύνατο κάτι από αυτά, παρά επειδή δεν υπάρχει η θέληση; Υπάρχει όμως και κάτι τέτοιο σε όσα λέγονται, το οποίο για τη φύση μεν είναι αδύνατο, για τον Θεό όμως, εάν το θελήσει, είναι δυνατό, όπως το ότι δεν μπορεί ο ίδιος άνθρωπος να γεννηθεί δεύτερη φορά· και η βελόνα που δεν χωράει την καμήλα. Διότι τι θα μπορούσε να εμποδίσει να γίνουν αυτά, εάν ο Θεός το θελήσει;

Προς τον Οτρήιο, επίσκοπο Μελιτηνής Πόσο ωραία είναι τα ομοιώματα των ωραίων πραγμάτων, όταν διασώζουν και επάνω τους ξεκάθαρο τον χαρακτήρα της μορφής του πρωτοτύπου κάλλους. Διότι είδα μια εναργέστατη εικόνα της όντως ωραίας σου ψυχής μέσα στη γλυκύτητα των γραμμάτων σου, με τα οποία μας γλύκανες, όπως αναφέρει κάπου το Ευαγγέλιο, «εκ του περισσεύματος της καρδίας» σου. Και για τον λόγο αυτόν, νόμιζα ότι έβλεπα εσένα τον ίδιο και ότι απολάμβανα τη χαρά των οφθαλμών μέσω της φιλοφροσύνης που υπήρχε στα γράμματά σου· και καθώς τα διάβαζα ξανά και ξανά από ευχαρίστηση και τα μελετούσα συνεχώς, φλεγόμουν από την επιθυμία για ακόμη μεγαλύτερη απόλαυση, και δεν υπήρχε κορεσμός από αυτά που εντρυφούσα, όπως άλλωστε ο κορεσμός δεν φθείρει την ευχαρίστηση κανενός άλλου από όσα είναι κατά φύσιν ωραία και πολύτιμα. Διότι ούτε η συνεχής θέαση του ηλίου αμβλύνει την επιθυμία μας γι' αυτόν, ούτε η αδιάκοπη απόλαυση της υγείας ανακόπτει τον πόθο μας γι' αυτήν, ούτε και πιστεύουμε ότι είναι δυνατόν να φτάσει ποτέ μέχρι σημείου κορεσμού η απόλαυση της δικής σου αγαθότητας, την οποία πολλές φορές γνωρίσαμε πρόσωπο με πρόσωπο και τώρα πάλι μέσω της επιστολής σου. Απεναντίας, όπως παθαίνουν εκείνοι που εξαιτίας κάποιας περίστασης διψούν ακατάπαυστα, έτσι κι εμείς, όσο περισσότερο εμφορούμαστε από τα δικά σου αγαθά, τόσο πιο διψασμένοι γινόμαστε.

Εάν, λοιπόν, κάποιος διάκειται ευνοϊκά προς τον Ευνόμιο, ας τον πείσει να βάλει χαλινάρι στο στόμα του, να μην αφηνιάζει με την αταξία του λόγου του, να μην κλωτσάει στα καρφιά και να μην αυθαδιάζει εναντίον του τιμίου ονόματος, αλλά, και μόνο που φέρνει στη μνήμη του τον μέγα Βασίλειο, να γεμίζει η ψυχή του με ευλάβεια και δέος. Διότι τι περισσότερο θα αποκομίσει από αυτήν την άμετρη ύβρη, όταν εκείνος μεν αναγνωρίζεται από όλους ως τέτοιος ακριβώς όπως τον ανακηρύσσει ο βίος, ο λόγος και η κοινή μαρτυρία της οικουμένης για αυτόν, ενώ αυτός που επιχειρεί να τον κατηγορήσει φανερώνει τον δικό του χαρακτήρα, εφόσον δεν μπορεί, όπως λέει κάπου το Ευαγγέλιο, να λέει αγαθά επειδή είναι πονηρός, αλλά μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς του και αντλεί από τον πονηρό του θησαυρό; Το γεγονός άλλωστε ότι τα λόγια της λοιδορίας είναι κενά και δεν προσεγγίζουν την αλήθεια των πραγμάτων, αποδεικνύεται από αυτά τα ίδια τα γραφόμενα. Επινόησε κάποιον τόπο στον οποίο ισχυρίζεται ότι διεξήχθη ο αγώνας για τα δόγματα, ανώνυμο όμως και χωρίς να προσδιορίζεται από κανένα γνώριμο σημάδι, με αποτέλεσμα να αναγκάζεται ο ακροατής να εικάζει πεπλανημένα τα άδηλα. Σε αυτόν τον τόπο, λέει, πραγματοποιήθηκε «σύναξη» των «από παντού εκλεκτών» και κομπάζει στον λόγο του με νεανικό θράσος, «φέρνοντας προ οφθαλμών» δήθεν τη σκηνοθεσία των γεγονότων.

Βλέπετε την ευστοχία της απαντήσεως, πώς δηλαδή με επιδεξιότητα, χάρη στη λογική του ευστροφία, από τη μια μεριά καταρρίπτει τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν, και από την άλλη εισάγει στη θέση τους την πιο ευσεβή αντίληψη. «Ανώμαλος», λέει, «στον λόγο, προπετής όχι λιγότερο από όσο πονηρός στη γνώμη, αστήρικτος, καθώς παρασύρεται από την ασθένεια των λογισμών». Από πού προκύπτουν αυτά και από ποια αιτία παροξύνθηκε για να τα πει αυτός που είναι σταθερός στη γνώμη και υγιής στους λογισμούς του; Τι ακριβώς καταδίκασε από όσα ειπώθηκαν; Μήπως το ότι αποδέχεται μεν την έννοια του αγεννήτου, αλλά θεωρεί τη λέξη άξια σιωπής, επειδή έχει παρερμηνευθεί από εκείνους που διαστρεβλώνουν τα πράγματα; Τι συμβαίνει λοιπόν; Μήπως η ασφάλεια της πίστεως κινδυνεύει από τις λέξεις και την προφορά, ενώ δεν γίνεται κανένας λόγος για την ακρίβεια της διανοίας; Ή μήπως ο λόγος της αληθείας δεν παραγγέλλει πρωτίστως να έχει κανείς την καρδιά του καθαρή από τα πονηρά νοήματα, και να χρησιμοποιεί λέξεις για να δηλώσει τις κινήσεις της ψυχής, μέσω των οποίων θα είναι δυνατόν να φανερωθεί το απόρρητο του νου, χωρίς να μικρολογεί καθόλου για τον έναν ή τον άλλον ήχο της φωνής; Διότι το να ειπωθεί κάτι με τον έναν ή τον άλλον τρόπο δεν αποτελεί την αιτία της διανοίας που υπάρχει μέσα μας, αλλά το κρυφό νόημα της καρδιάς παρέχει την αιτία για τα όποια λόγια· διότι «από το περίσσευμα της καρδιάς», λέει, «μιλεί το στόμα».

ΨΑΛΜΟΣ ΙΔ΄. «Αυτός που λαλεί την αλήθεια μέσα στην καρδιά του.» Επιθυμεί πρώτα να λέμε την αλήθεια κατά την καρδιά, και μετά με τη γλώσσα. Διότι το στόμα μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς. Και με το να πει, «Δεν έκανε κακό στον πλησίον του», εδώ δεν απέτρεψε μόνο τον φόνο, αλλά και κάθε άλλη αμαρτία. «Και δεν δέχθηκε ονειδισμό για τους πλησίον του.» Τους πλησίον μας θα τους εννοήσουμε όπως και εμάς τους ίδιους, δηλαδή ως αμαρτωλούς και ασθενείς, ώστε, όντας αμαρτωλοί, να μην ονειδίζουμε τις αμαρτίες των άλλων, αλλά μάλλον να νουθετούμε και να διδάσκουμε ο ένας τον άλλον. «Δοξάζει δε όσους φοβούνται τον Κύριο.» Έστω και αν είναι ασθενείς, έστω κι αν είναι πτωχοί, βάρβαροι, ή ξένοι. Διότι αυτός που εξουδενώνει όσους πράττουν την πονηρία, ενώ δοξάζει αυτούς που φοβούνται τον Κύριο, αποτρέπει πολλούς από την πονηρία και τους προτρέπει στην ευσέβεια.

Ώστε, οι κατηγορίες τους αντιβαίνουν σε κάθε λογική ακολουθία και φυσική τάξη. Έπειτα, επειδή δεν ομιλεί υπερασπιζόμενος τον εαυτό Του, αλλά το Πνεύμα, χρησιμοποιεί την κατηγορία με μεγάλη σφοδρότητα λέγοντας: «Γεννήματα εχιδνών, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, εφόσον είστε πονηροί;» Και αυτό είναι λόγος εκείνου που ταυτόχρονα και εγκαλεί, αλλά και παρέχει την απόδειξη των λεγομένων από αυτούς τους ίδιους. Διότι ιδού, λέει, εσείς, όντας δέντρα πονηρά, δεν μπορείτε να βγάλετε καρπό αγαθό. Επομένως, δεν εκπλήσσομαι που ξεστομίζετε αυτά τα λόγια· διότι ανατραφήκατε με κακό τρόπο, όντας απόγονοι πονηρών προγόνων, και αποκτήσατε πονηρή διάνοια. Και πρόσεξε με πόση ακρίβεια και χωρίς να αφήνει καμία απολύτως λαβή διατύπωσε τις κατηγορίες. Διότι δεν είπε: «Πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, εφόσον είστε γεννήματα εχιδνών;» —αφού αυτό δεν θα είχε καμία σχέση με το προηγούμενο— αλλά είπε: «Πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, εφόσον είστε πονηροί;» Τους ονόμασε δε γεννήματα εχιδνών, επειδή καυχιόνταν για τους προγόνους τους. Δείχνοντας, λοιπόν, ότι κανένα όφελος δεν αποκομίζουν από αυτό, τους απέκλεισε από τη συγγένεια με τον Αβραάμ, και τους αποδίδει προγόνους με παρόμοια συμπεριφορά, απογυμνώνοντάς τους από την αίγλη εκείνης της καταγωγής. «Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα». Εδώ πάλι φανερώνει τη θεότητά Του, η οποία γνωρίζει τα απόκρυφα· και ότι θα λογοδοτήσουν όχι μόνο για τα λόγια, αλλά και για τις πονηρές σκέψεις τους· και ότι τα γνωρίζει αυτά ως Θεός.

Σας παρακαλώ λοιπόν, τέκνα, κανείς από εσάς να μην είναι αντιρρησίας, ή υβριστής, ή φλύαρος, ή αργολόγος, ή κατάλαλος, ή γογγυστής. Διότι όλα αυτά και τα παρόμοια με αυτά είναι καρποί του διαβόλου, και από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα. Διότι ούτε την αδελφή του Μωυσή και του Ααρών ωφέλησε η παρθενία, αλλά λεπρώθηκε, επειδή αμάρτησε απέναντι στον μεγαλύτερο αδελφό της, όπως διδάσκει η Γραφή του Μωυσή.

«Αν μπορεί ο Αιθίοπας να αλλάξει το δέρμα του, και η λεοπάρδαλη τα στίγματά της, τότε και εσείς θα μπορέσετε να πράξετε το καλό, έχοντας μάθει να κάνετε το κακό.» «Την άμμο των θαλασσών, και τις σταγόνες της βροχής, και τις ημέρες του αιώνα, ποιος θα τις απαριθμήσει; Το ύψος του ουρανού, και το πλάτος της γης, και την άβυσσο, και τη σοφία, ποιος θα τα εξιχνιάσει;» «Δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που είναι κτισμένη πάνω σε βουνό.» «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους. Διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον· ή θα προσκολληθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον Μαμμωνά. Ποιος από εσάς, με το να μεριμνά, μπορεί να προσθέσει στο ανάστημά του έναν πήχη;» «Μήπως μαζεύουν από τα αγκάθια σταφύλια ή από τα τριβόλια σύκα; Έτσι δεν μπορεί το αγαθό δέντρο να παράγει κακούς καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς.» «Δεν είναι ο μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλό του, ούτε ο δούλος ανώτερος από τον Κύριό του.» «Δεν υπάρχει τίποτε συγκαλυμμένο, το οποίο δεν θα αποκαλυφθεί, και κρυφό, το οποίο δεν θα γίνει γνωστό και δεν θα έλθει στο φως.» «Γεννήματα οχιών, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, ενώ είστε πονηροί;» «Δεν υπάρχει προφήτης δίχως τιμή, παρά μόνο στην πατρίδα του και στο σπίτι του.» «Πόσο δύσκολα θα εισέλθει πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών! Και πάλι σας λέω: Είναι ευκολότερο να περάσει καμήλα από την τρύπα της βελόνας, παρά πλούσιος να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.»

Αλλά και γιατί τα λέω αυτά μονομερώς και δεν λέω και κάποια άλλα προφανή, εύλογα και ολοφάνερα, τα οποία μας διδάσκει καθημερινά η ίδια η πείρα των πραγμάτων; Διότι συμβαίνει, όταν κάποιος παρακινηθεί σε θυμό, αν τυχόν κλείσει το στόμα του, τότε αναχαιτίζει τον θυμό και τον περιορίζει· αν όμως, μαζί με τον θυμό, επιχειρήσει να εκστομίζει και οργισμένα λόγια, τότε ο θυμός παροξύνεται ακόμη περισσότερο και ξερνάει το δηλητήριό του, μέχρι να εκπληρώσει το δικό του θέλημα. Ομοίως, και όταν σατανικός έρωτας αγγίξει μια φιλήδονη καρδιά, μέσω σατανικών λόγων και ασμάτων προκαλεί την ακόμη μεγαλύτερη έξαψη του πάθους· διότι «από το περίσσευμα της καρδιάς», είτε αγαθό είτε πονηρό, σύμφωνα με τον κυριακό λόγο, «το στόμα λαλεί».

Επειδή, λοιπόν, έχοντας αδόκιμο νου και παρασυρόμενοι σε πράγματα ανάρμοστα, παραδίδονται σε μάταιους λογισμούς, δικαίως θα ακούσουν: «Γεννήματα εχιδνών, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, εφόσον είστε πονηροί;» Διότι, «αν τον οικοδεσπότη τον αποκάλεσαν Βεελζεβούλ, πόσο μάλλον τους οικιακούς του;», όπως ακριβώς είπε ο σωτήριος λόγος. Πώς είναι λοιπόν δυνατόν τους ίδιους ανθρώπους αφενός να τους σέβονται ως δεσπότες, και αφετέρου να τους καταδιώκουν και να τους εξορίζουν ως κακούς δούλους άξιους μαστιγώματος; Και επιπλέον, να τους δένουν και να τους φυλακίζουν κατά τη βούλησή τους. Διότι με αυτόν τον τρόπο θα διαιρεθεί εναντίον του εαυτού της και η κυριαρχία του πονηρού.

ΟΜΙΛΙΑ ΝΒ'. Στην καθαρή ψυχή είναι φανερά τα σφάλματα. Πατέρες μου, αδελφοί και τέκνα. Πάντοτε βέβαια μαίνεται και ορμά ο εχθρός εναντίον μας, αλλά πάντοτε αποτρέπεται από τις θείες δυνάμεις. Πότε λοιπόν βρίσκει κάποιον να παγιδεύσει; Όταν κάποιος του δώσει αφορμή, αποδιώχνοντας το Άγιο Πνεύμα και βάζοντας μέσα του τον αλλότριο, ο οποίος τον διδάσκει όλα όσα του αρέσει να κάνει και να λέει. Και για να μάθουμε καλά τα ιδιώματα και των δύο ενεργειών, ας ακούσουμε και εδώ κάτι λίγο, αν το επιτρέπετε. Διότι πρέπει και νύχτα και μέρα, άγρυπνα, νηφάλια και με επίγνωση, να σας υπενθυμίζω τα ίδια και να σας εκπαιδεύω, ω τιμιότατοι. Εκείνος, λοιπόν, που έχει το Άγιο Πνεύμα, κατέχει χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, αγάπη, και προφέρει λόγια πιο γλυκά από το μέλι και την κηρήθρα. Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς, όπως είπε ο Κύριος, αναβλύζουν αυτά, γινόμενα φωτισμός και παρηγοριά σε όσους τα δέχονται. Τι δεν έχουν δηλαδή από τα καλά; Έχουν το «συγχώρεσέ με», το «ευλόγησον, πάτερ», το «είμαι άφρων», το «είμαι ο μόνος αμαρτωλός», το «δεν είμαι άξιος να συγκαταλέγομαι στην αδελφότητα», το «θέτω τον εαυτό μου κάτω από κάθε κτίση». Διότι, αν ο θείος Απόστολος, που ήταν το φως του κόσμου, ομολογεί μαζί με τους άλλους αγίους ότι έχει γίνει έκτρωμα και σκουπίδι όλων, πώς θα μπορέσουμε εμείς να εκφράσουμε με λόγια την πτώση της αναξιότητάς μας; Ούτε καν μπορεί να ειπωθεί, ωστόσο, το να λέμε τέτοια λόγια είναι ίδιον της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος μέσα μας.

Από πού λοιπόν προέρχεται η αιτία αυτής της αταξίας; Διότι δεν πρέπει μόνο να κατηγορούμε την αμαρτία, αλλά και να υποδεικνύουμε τη θεραπεία. Μια κακή συνείδηση είναι αυτή που καινοτομεί αυτά τα πράγματα, ένα υπεροπτικό φρόνημα, το διαρκές μελέτημα μιας πονηρής καρδιάς. «Εάν», λέει, «μου πει τούτο, θα του απαντήσω εκείνο· εάν μου κάνει αυτά, θα ανταποδώσω τα ίσα»· έπειτα, όταν επέλθει ο ερεθισμός με την πρώτη αφορμή που θα παρουσιαστεί, τότε φέρνουμε στο φως όσα σχεδιάζαμε στα κρυφά. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα. Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό του θησαυρό βγάζει τα αγαθά, και ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό του θησαυρό βγάζει τα πονηρά». Επομένως, ας γίνει η καρδιά μας θησαυρός αγαθών διαλογισμών, και έτσι όχι μόνο δεν θα εκβάλουμε πονηρά πράγματα ούτε θα φιλονικήσουμε, αλλά και αν κάποιος μας ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, θα του προσφέρουμε και την άλλη, και το καθετί άλλο θα το υπομείνουμε, πειθαρχώντας στο ευαγγελικό πρόσταγμα.

Διότι, βεβαίως, από τον καρπό αναγνωρίζεται το δέντρο, επομένως κι εγώ από τα θαύματα. «Γεννήματα οχιάς, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά λόγια, εφόσον είστε πονηροί;» Ιδού, λέει, εσείς, επειδή είστε πονηρά δέντρα, φέρετε πονηρό καρπό, κακολογώντας με. Επομένως, κι εγώ αν ήμουν πονηρός, θα παρήγαγα πονηρό καρπό και όχι τέτοια θαύματα. Τους ονομάζει δε γεννήματα οχιάς, επειδή καυχιόνταν για τον Αβραάμ.

Τους αποδεικνύει, λοιπόν, ότι δεν κατάγονται από τον Αβραάμ, αλλά από προγόνους αντάξιους της πονηρίας τους. «Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα· ο αγαθός άνθρωπος, από τον αγαθό θησαυρό βγάζει τα αγαθά, και ο πονηρός άνθρωπος, από τον πονηρό θησαυρό βγάζει τα πονηρά.» Όταν δεις κάποιον αισχρολόγο, να γνωρίζεις ότι δεν έχει στην καρδιά του μόνο όσα λέει, αλλά πολλαπλάσια.