Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 12:35

Γʹ. Προοίμιο πριν από την πραγματεία. Αρχή των λόγων σου, Χριστέ, είναι η αλήθεια· ή μάλλον, εσύ ο ίδιος, ο Θεός Λόγος, η αληθινή Αλήθεια, αφού αληθινά είσαι γέννημα και αλήθεια της υπεραληθούς πατρικής Αλήθειας, και υπόσχεσαι στους εραστές της δικής σου αλήθειας να αποστείλεις το Πνεύμα της αληθείας, λέγοντας: «Ο δε Παράκλητος, τον οποίο θα σας στείλω στο όνομα του Πατρός μου, το Πνεύμα της αληθείας, εκείνος θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, ώστε να μην είστε εσείς εκείνοι που μιλούν, αλλά το Πνεύμα της αληθείας που μιλά μέσα σας την αλήθεια». Διότι και όσοι θέλουν να αλιεύσουν και να φανερώσουν στους ανθρώπους τους φωτοφόρους και πολυτίμους μαργαρίτες από βυθούς αόρατους για τους ανθρώπους, γυμνώνοντας τον εαυτό τους από κάθε περίβλημα, γεμίζοντας το στόμα τους με λάδι και ελκύοντας από τον αέρα αρκετό πνεύμα στα ρουθούνια τους, έτσι παραδίδουν τον εαυτό τους στον φοβερό και σκοτεινό βυθό. Και το παράδειγμα αυτό, καθώς νομίζω, δείχνει ότι κάθε άνθρωπος που θέλει να διερευνήσει τα βάθη των πνευματικών υδάτων και των δογμάτων και να αλιεύσει από αυτά τους θείους και καθαρούς μαργαρίτες, πρέπει να είναι γυμνός από κάθε εμπαθές περίβλημα και να ελκύει και να έχει το Άγιο Πνεύμα στα ρουθούνια της ψυχής, κατά τον άγιο που λέγει: «Θείο Πνεύμα είναι εκείνο που υπάρχει στα ρουθούνια μου· και πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει», και: «Άνοιξα το στόμα μου και έλκυσα πνεύμα», το οποίο είναι το έλαιο της αγαλλιάσεως, ώστε να εκπληρώνεται σε αυτούς το θείο λόγιο που λέγει: «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα αγαθά», όπως ακριβώς και ο εμπαθής άνθρωπος από τον εμπαθή θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα πονηρά. Διότι δεν είναι τόσο μεγάλος ο κίνδυνος για εκείνους που τολμούν να κατεβαίνουν στα βάθη των υδάτων, όσο για εκείνους που έχουν τα πάθη και επιχειρούν να διερευνήσουν τα βάθη των ιερών Γραφών· επειδή μόνο το Άγιο Πνεύμα, ως Θεός, δύναται να ερευνά τα βάθη του Θεού. Γι’ αυτό και κάποιος σοφός έλεγε ότι πρώτα πρέπει να καθαρίσει κανείς τον εαυτό του και έπειτα να συνομιλήσει με τον Καθαρό. Διότι, αν εκείνος που είχε μέσα του τον Χριστό να μιλά, και ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, και έμαθε στον παράδεισο άρρητα ρήματα, και είπε ότι «Ζω όχι πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», έγραφε στους Κορινθίους ότι «κατά μέρος μιλούμε και κατά μέρος γνωρίζουμε», ποιος είναι εκείνος που μπορεί να πει: «Μιλώ τελείως και γνωρίζω τελείως, και μάλιστα τα περί του ακαταλήπτου Θεού;» Αυτά ακριβώς πάλι ένας θεολόγος, μιλώντας διά του Αγίου Πνεύματος, έλεγε: «Όταν μιλώ για τον Θεό, φρίττω και στη γλώσσα και στην ακοή και στη διάνοια». Διότι το να μιλά κανείς για τον Θεό δεν είναι χωρίς κίνδυνο.

Τους ρώτησε κάποιος τώρα, όχι για κάτι το αμφιλεγόμενο, αλλά για κάτι το γενικώς ομολογούμενο: «Επιτρέπεται να κάνει κανείς το καλό;» Αλλά ούτε λέγουν «Ναι»· διότι δεν είχαν αγαθή προαίρεση. «Διότι ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό του θησαυρό προφέρει το αγαθό». Όντας δε πονηροί οι Ιουδαίοι, δεν συμφωνούν περί των αγαθών, και ούτε παραδέχονταν ότι επιτρέπεται να κάνει κανείς το καλό, ούτε μπορούσαν να πουν να κάνει το κακό· διότι ο λόγος αυτός ήταν αναίσχυντος· γι’ αυτό σιωπούν. Όταν όμως πρόκειται για φλυαρία, φλυαρούν πολλά· όταν πρόκειται για κατηγορία, κραυγάζουν δυνατά: «Πάρε τον, πάρε τον, σταύρωσέ τον. Αυτός ο άνθρωπος έκανε το τάδε και το τάδε». Στο ερώτημα αν πρέπει να κάνει κανείς το καλό ή το κακό, να σώσει μια ψυχή ή να την καταστρέψει, αυτοί μεν σιωπούν· Εκείνος δε, θλιβόμενος βαθιά στην καρδιά Του για την πώρωση της καρδιάς τους, είπε στον άνθρωπο: «Εκείνοι που βλέπουν, ας βλέπουν, οι ανυπάκουοι ας πράττουν όπως θέλουν να πράττουν· οι σκληρόκαρδοι ας απολιθώνονται· ας απαλυνθεί όμως η δεξιά σου».

Απόκριση του Ιωάννη: Εάν είναι πιστός και ζει κατά Θεόν, ακόμη και αν εκείνος που μίλησε εναντίον του το είπε από έχθρα, οφείλει να αναλογιστεί ότι: «Επειδή ήθελε ο αδελφός να με ωφελήσει, είπε αυτά», και εκπληρώνεται σε αυτόν το ρητό, ότι «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό του βγάζει τα αγαθά». Και αναλογιζόμενος αυτά, οφείλει περισσότερο να τον αγαπά παρά να τον μισεί.

Μτ 12, 34-35 Όταν λέει «θησαυρό», υποδηλώνει το πλήθος εκείνων που είναι αποταμιευμένα μέσα στην ψυχή. Και για να μην ισχυριστούν κάποιοι ότι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους πονηροί, το διασαφήνισε αυτό στην περίπτωση των Φαρισαίων, ότι δηλαδή είναι δυνατόν ο ένας και ο αυτός άνθρωπος άλλοτε μεν να γίνεται αγαθός, άλλοτε δε κακός, λέγοντας: «ο αγαθός άνθρωπος μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς του», και ομοίως και ο κακός.

Εάν, λοιπόν, κάποιος διάκειται ευνοϊκά προς τον Ευνόμιο, ας τον πείσει να βάλει χαλινάρι στο στόμα του, να μην αφηνιάζει με την αταξία του λόγου του, να μην κλωτσάει στα καρφιά και να μην αυθαδιάζει εναντίον του τιμίου ονόματος, αλλά, και μόνο που φέρνει στη μνήμη του τον μέγα Βασίλειο, να γεμίζει η ψυχή του με ευλάβεια και δέος. Διότι τι περισσότερο θα αποκομίσει από αυτήν την άμετρη ύβρη, όταν εκείνος μεν αναγνωρίζεται από όλους ως τέτοιος ακριβώς όπως τον ανακηρύσσει ο βίος, ο λόγος και η κοινή μαρτυρία της οικουμένης για αυτόν, ενώ αυτός που επιχειρεί να τον κατηγορήσει φανερώνει τον δικό του χαρακτήρα, εφόσον δεν μπορεί, όπως λέει κάπου το Ευαγγέλιο, να λέει αγαθά επειδή είναι πονηρός, αλλά μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς του και αντλεί από τον πονηρό του θησαυρό; Το γεγονός άλλωστε ότι τα λόγια της λοιδορίας είναι κενά και δεν προσεγγίζουν την αλήθεια των πραγμάτων, αποδεικνύεται από αυτά τα ίδια τα γραφόμενα. Επινόησε κάποιον τόπο στον οποίο ισχυρίζεται ότι διεξήχθη ο αγώνας για τα δόγματα, ανώνυμο όμως και χωρίς να προσδιορίζεται από κανένα γνώριμο σημάδι, με αποτέλεσμα να αναγκάζεται ο ακροατής να εικάζει πεπλανημένα τα άδηλα. Σε αυτόν τον τόπο, λέει, πραγματοποιήθηκε «σύναξη» των «από παντού εκλεκτών» και κομπάζει στον λόγο του με νεανικό θράσος, «φέρνοντας προ οφθαλμών» δήθεν τη σκηνοθεσία των γεγονότων.

Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό, λέει, βγάζει τα αγαθά· και ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό θησαυρό βγάζει τα πονηρά.

«Γι' αυτό θα λάβουν το βασίλειο της ευπρέπειας και το διάδημα της ωραιότητας από το χέρι του Κυρίου· διότι με το δεξί Του χέρι θα τους σκεπάσει, και με τον βραχίονά Του θα τους υπερασπιστεί.» «Ο δίκαιος, εάν συμβεί να πεθάνει, θα βρίσκεται σε ανάπαυση. Χάρη και έλεος υπάρχει στους εκλεκτούς Του, και προνοητική επισκοπή στους οσίους Του.» «Η θυσία του δίκαιου άνδρα είναι δεκτή.» «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά.» Το ραβδί του δικαίου είναι προτιμότερο από την τιμή του κακού. Θεωρώντας ως μοναδικό πλούτο την απόκτηση της αρετής, ως μοναδική ευγένεια την οικειότητα με τον Θεό, ως μοναδικό αξίωμα και εξουσία την κυριαρχία στον εαυτό του και το να παραμένει αδούλωτος στα ανθρώπινα πάθη· δυσανασχετώντας μεν για την παράταση του υλικού βίου, σπεύδοντας δε, όπως ακριβώς εκείνοι που ταλαιπωρούνται στο πέλαγος, να καταλήξει στο λιμάνι της αναστάσεως.

99. Δεν είναι δυνατόν μια αγαθή πηγή να αναβλύζει νερά θολά και δύσοσμα, τα οποία αποπνέουν κοσμική ύλη. Ούτε μια καρδιά που βρίσκεται εκτός της βασιλείας των ουρανών, είναι δυνατόν να αναβλύσει ποτέ ρεύματα θείας ζωής, που να αναδίδουν ευωδία νοητού μύρου. Διότι μήπως, λέγει, η πηγή από την ίδια οπή αναβλύζει το γλυκό και το πικρό νερό; Μήπως μπορεί ο βάτος να παραγάγει ελιές, ή η ελιά βελανίδια; Έτσι ούτε μία πηγή της καρδιάς μπορεί να γεννήσει ταυτόχρονα πονηρό και αγαθό νόημα. Αλλά ο μεν αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του εξάγει τα αγαθά, ο δε πονηρός από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του εξάγει τα πονηρά, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου.

λ'. Ο καρπός του Αγίου Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, αγαθοσύνη, μακροθυμία, χρηστότητα, πίστη, πραότητα, εγκράτεια· ενώ ο καρπός του αντίθετου πνεύματος είναι μίσος, κοσμική αθυμία, ακαταστασία της ψυχής, ταραχή της καρδιάς, πονηρία, περίεργο φρόνημα, ολιγωρία, οργή, απιστία, φθόνος, αδηφαγία, μέθη, λοιδορία, κατάκριση, επιθυμία των οφθαλμών, τύφος και αλαζονεία της ψυχής. Από τέτοιους, λοιπόν, καρπούς ας σου είναι γνώριμο το δέντρο, και έτσι οπωσδήποτε θα γνωρίζεις ποιου πνεύματος φορέας είναι εκείνος που συναναστρέφεσαι. Διότι έχεις τα σημάδια αυτών ακόμη πιο ξεκάθαρα και από τη φωνή του Κυρίου: «Ο αγαθός, λέει, άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά· ενώ ο πονηρός από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα πονηρά·» επειδή ανάλογα με το δέντρο είναι και ο καρπός του.

Και το να λέει προς τους αποστόλους, οι οποίοι αποτελούσαν κανόνες αρετής: «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια, σε εκείνους όμως δεν έχει δοθεί», δηλαδή στους ανάξιους. Με όλα αυτά λοιπόν που έχουν ειπωθεί, πώς δεν συγκρούεται φανερά το «δεν ήλθα να καλέσω δικαίους αλλά αμαρτωλούς», εάν κάποιος, χωρίζοντας τους ανθρώπους σε τάξη αμαρτωλών και δικαίων, εκλαμβάνει με αυτόν τον τρόπο το νόημα του ρητού; Επιπλέον, εάν τους μεν δικαίους δεν τους κάλεσε, οι δε αμαρτωλοί δεν προσέρχονται («Διότι καθένας που πράττει τα φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως», και «ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα πονηρά», και «πόσες φορές θέλησα να συνάξω τα τέκνα σου, και δεν θελήσατε»), εάν λοιπόν τους μεν δικαίους δεν τους κάλεσε, οι δε αμαρτωλοί προτίμησαν, όπως έχει ειπωθεί, να απομακρυνθούν αντί να προσέλθουν, σε ποιους κηρύχθηκε το κήρυγμα;

Προς τον Μακάριο ηγούμενο. Τι πράττεις, ω θείε πατέρα, ταπεινώνοντας τον εαυτό σου, που είσαι υψηλός στην αρετή, και υψώνοντας εμένα με τους τίμιους λόγους σου, που είμαι ποταπός στην κακία, καθώς πολιορκούμαι καθημερινά από μύρια πάθη; Εγώ λοιπόν είμαι δούλος και παιδί σου, που επιθυμώ περισσότερο να μαθητεύω παρά δύναμαι να διδάσκω. Όμως, ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά· τέτοιος είσαι εσύ, τόσο όταν σε βλέπει κανείς όσο και όταν σε διαβάζει.

Προς τον Ενδοξότατο Σπαθάριο Ενδόκιμο. Γράφω για δεύτερη φορά στην τιμιότητά σου, προτρεπόμενος σε αυτό από τον Σιλουανό, τον αιδεσιμότατο αδελφό μας. Διότι, όταν ήρθε και συνομιλήσαμε πρόσωπο με πρόσωπο, συγκίνησε βαθιά την ταπεινή μας ψυχή, διηγούμενος τα πάντα λεπτομερώς: ότι δηλαδή, κύριέ μας, υπομένεις με ευγνωμοσύνη αυτό που συνέβη και αναφέρεις το πάθος σου στον Θεό, κρατώντας τον εαυτό σου μακριά από τις σκευωρίες των ανθρώπινων κακοβουλιών, και επιζητώντας έναν μόνο σκοπό, πώς δηλαδή να καταστήσεις στο εξής τη ζωή σου ευάρεστη στον Δεσπότη των πάντων. Γι' όλα αυτά, όπως ήταν φυσικό, μας προδιέθεσε θετικά, κάνοντάς μας να πούμε το εξής: ότι ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά. Διότι, έχοντας εναποθέσει στην ψυχή σου, σαν σε κάποιο ταμείο, τους θησαυρούς της γνώσης από την προηγούμενη θεία και ανθρώπινη παιδεία, είναι φυσικό στην κατάλληλη στιγμή της ανάγκης να φέρνεις στο φως τα πνευματικά πλούτη, οικονομώντας τη δική σου σωτηρία. Και δες, αγαθέ άνθρωπε, ότι σου βγήκαν σε καλό τα θεία μαθήματα, η ανάγνωση και η επίγνωση, η μελέτη και η άσκηση, η προσευχή και η απόκτηση των ιερών λόγων και βιβλίων. Πόσο πάμπλουτος είσαι, έστω κι αν σου έχουν απομείνει λίγα από τα εφόδια της ζωής, πόσο όμορφος και καλλίμορφος, έστω κι αν από αδικία στερήθηκες την όρασή σου, πόσο πολύ επιφανής και ένδοξος, έστω κι αν αποφάσισες να υπομείνεις μια ζωή γεμάτη ατιμία και αδοξία.

Από πού λοιπόν προέρχεται η αιτία αυτής της αταξίας; Διότι δεν πρέπει μόνο να κατηγορούμε την αμαρτία, αλλά και να υποδεικνύουμε τη θεραπεία. Μια κακή συνείδηση είναι αυτή που καινοτομεί αυτά τα πράγματα, ένα υπεροπτικό φρόνημα, το διαρκές μελέτημα μιας πονηρής καρδιάς. «Εάν», λέει, «μου πει τούτο, θα του απαντήσω εκείνο· εάν μου κάνει αυτά, θα ανταποδώσω τα ίσα»· έπειτα, όταν επέλθει ο ερεθισμός με την πρώτη αφορμή που θα παρουσιαστεί, τότε φέρνουμε στο φως όσα σχεδιάζαμε στα κρυφά. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα. Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό του θησαυρό βγάζει τα αγαθά, και ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό του θησαυρό βγάζει τα πονηρά». Επομένως, ας γίνει η καρδιά μας θησαυρός αγαθών διαλογισμών, και έτσι όχι μόνο δεν θα εκβάλουμε πονηρά πράγματα ούτε θα φιλονικήσουμε, αλλά και αν κάποιος μας ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, θα του προσφέρουμε και την άλλη, και το καθετί άλλο θα το υπομείνουμε, πειθαρχώντας στο ευαγγελικό πρόσταγμα.

Τους αποδεικνύει, λοιπόν, ότι δεν κατάγονται από τον Αβραάμ, αλλά από προγόνους αντάξιους της πονηρίας τους. «Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα· ο αγαθός άνθρωπος, από τον αγαθό θησαυρό βγάζει τα αγαθά, και ο πονηρός άνθρωπος, από τον πονηρό θησαυρό βγάζει τα πονηρά.» Όταν δεις κάποιον αισχρολόγο, να γνωρίζεις ότι δεν έχει στην καρδιά του μόνο όσα λέει, αλλά πολλαπλάσια.