Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 13:31

Διότι έτσι έλεγε ο Κύριος, όπως αναφέρει ο Μάρκος: «Με τι να παρομοιάσω τη βασιλεία του Θεού; Ή με ποια παραβολή να την παραβάλω;», αφού όσα λέγονται κατά παρομοίωση αποτελούν παραβολή. Και πράγματι, όταν έλεγε: «Όμοια είναι η βασιλεία του Θεού», ύστερα πρόσθετε: «Γι' αυτό τους μιλώ με παραβολές». Τέτοιες είναι, λοιπόν, οι παραβολές: «Όπως η πτώση του χιονιού την εποχή του θερισμού ωφελεί ενάντια στον καύσωνα, έτσι και ο πιστός αγγελιοφόρος εκείνους που τον έστειλαν»· και πάλι: «Όπως οι άνεμοι και τα σύννεφα και οι βροχές, έτσι είναι και όσοι καυχώνται για ψεύτικη δωρεά»· και τα παρόμοια με αυτά. Από την άλλη πλευρά, οι ρήσεις των σοφών είναι λόγια που δεν έχουν σοφιστείες, ούτε εξαπατούν με την αληθοφάνειά τους, αλλά είναι με ακρίβεια διατυπωμένα· δεν λέγονται δε σαν να αποτελούν προσταγή, αλλά επειδή τα έχουν γνωρίσει οι ίδιοι, και παρουσιάζονται ως αποφάνσεις τους. Τέτοιες είναι: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει»· και, «Η ευθεία καρδιά ζητάει επίγνωση· το δε στόμα των απαίδευτων θα γνωρίσει κακά»· και, «Το μίσος εγείρει φιλονικία· η φιλία όμως σκεπάζει όλους όσους δεν φιλονικούν»· και, «Όποιος καταφρονεί ένα πράγμα, θα καταφρονηθεί από αυτό· εκείνος όμως που φοβάται την εντολή, αυτός υγιαίνει». Διότι τα λόγια των άλλων ανθρώπων, ως επί το πλείστον, τυγχάνει να είναι αμφίβολα· ενώ τα λόγια των σοφών, όπως είναι αυτά εδώ, είναι αληθινά και απολύτως ακριβή από κάθε άποψη, ώστε να μην επιδέχονται καμία απολύτως αντίρρηση.

Ερώτηση 27. Τι σημαίνει το: «Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σινάπεως;» Απόκριση. Αναφέρεται στην ανθρώπινη φύση του Χριστού, διότι «αν και ήταν πλούσιος, ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού». Είναι δε μεγάλο και με πλούσιο φύλλωμα εξαιτίας της θεότητός Του. Ως πετεινά δε του ουρανού στα κλαδιά του εννοεί τους προφήτες και τους αποστόλους, καθώς και τους ίδιους τους ευαγγελιστές που αναπαύονται σε αυτά.

Είδες την υπερβάλλουσα προετοιμασία της ψυχής, πώς περιτείχισε τον εαυτό της με την αναίδεια! Η γενναία γυναίκα δεν φοβήθηκε τον θόρυβο των υπηρετών, ούτε τη σκληρή επίπληξη των παρευρισκομένων, σκεπτόμενη τούτο: ότι αν δεν κάνω το πρόσωπό μου σχεδόν σιδερένιο ή χάλκινο, δεν μπορώ να σωθώ. Ή πάλι: όπως ακριβώς πριν, έχοντας τα εξωτερικά μου μάτια αμετακίνητα, δεν ένιωθα καμία ντροπή για την καταστροφή των πολλών, έτσι και τώρα, αν δεν εισέλθω μεταβάλλοντας τα εσωτερικά μάτια της καρδιάς μου σε πολλή αυστηρότητα και αναίδεια, δεν μπορώ να επιτύχω τον κρυφό μου πόθο, ούτε βέβαια να καθαριστώ από την αισχρή πλημμύρα της ασελγείας μου. Τώρα είναι αναγκαίο να προτιμήσω αυτή την αναίδεια έναντι της προηγούμενης ντροπής μου· τώρα είναι καιρός να μετατρέψω τα της προηγούμενης αισχύνης σε ευπρέπεια· τώρα είναι καιρός για μεγάλο αγώνα, να λησμονήσω τα πρόσκαιρα και ρυπαρά αρώματα, με τα οποία φθάρθηκα στα βάθη της αμαρτίας· τώρα είναι καιρός να αναλογιστώ, να ζητήσω από τη μια τον αρχηγό του φωτός και της ζωής, μέσω του οποίου θα μπορέσω να αποκτήσω αγγελική χάρη, και να αποβάλω από την άλλη την πικρή αλαζονεία της σκοτεινής νύχτας, μέσα στην οποία έπραξα τα απρεπή. Πρέπει τώρα να επαναστατήσω ενάντια στον μεγάλο και δεινό Εχθρό και σπορέα, αυτόν που έσπειρε μέσα μου τον σπόρο της ακαθαρσίας και των ζιζανίων, ώστε βγαίνοντας νικήτρια από αυτόν τον πόλεμο, να λάβω το ένδυμα της αγνείας μαζί με το βραβείο της νίκης από τον Φιλάνθρωπο.

Διότι εκείνοι που πράττουν το πονηρό, είτε μέσα σε κοινόβιο είτε σε οποιονδήποτε τόπο, αυτοί είναι οι υιοί του Πονηρού, που εξομοιώθηκαν με τα ζιζάνια ανάμεσα στο σιτάρι. Γίνε λοιπόν σιτάρι, για να συναχθείς στις αποθήκες του Κυρίου, και όχι ζιζάνιο για να κατακαείς σε άσβεστο πυρ. Αλλά και ας μην κρίνουμε κανέναν, διότι δεν γνωρίζουμε πώς διάγει στο κελί του, ούτε τι πόνο καταβάλλει προς τον Θεό.

Αλλά, λένε, είναι γεγραμμένο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και πρώτα απ' όλα, οι κενόδοξοι αγνοούν το όνομα του βιβλίου. Διότι το βιβλίο ονομάζεται Παροιμίες του Σολομώντα. Όμως, κάθε τι που διατυπώνεται με μορφή παροιμίας δεν ταυτίζεται με την κυριολεκτική σημασία του λόγου. Ιδού, για παράδειγμα, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μίλησε με παραβολές, και βλέπουμε ότι οι παραβολές δεν ταυτίζονται απολύτως κυριολεκτικά με το ζήτημα που εξετάζουμε. «Διότι η βασιλεία των ουρανών», λέει, «είναι όμοια με κόκκο σιναπιού»· και αν θελήσουμε να το κατανοήσουμε αυτό εν μέρει με τον δικό μας νου, είναι φανερό ότι η βασιλεία των ουρανών είναι ένας τόπος ευρυχωρίας. Αν, βέβαια, πρέπει να την ονομάζουμε τόπο, στην οποία βασιλεία είναι βασιλιάς ο Θεός και Πατέρας, και ο Θεός Λόγος και Υιός του Θεού, και το Άγιο Πνεύμα του Θεού, άγγελοι και αρχάγγελοι, πνευματικές στρατιές, ο Αβραάμ και ο Ισαάκ και ο Ιακώβ και όλοι οι δίκαιοι, πώς λοιπόν θα χωρέσουν τόσα πολλά μέσα σε έναν κόκκο σιναπιού; Το μεταφορικό νόημα του λόγου λέγεται αινιγματικά. Επομένως, το λεγόμενο με μορφή παροιμίας δεν ταυτίζεται με την κυριολεξία. Το ίδιο ισχύει όταν παρομοιάζεται με γυναίκα που έχει δέκα δραχμές και, αφού έχασε τη μία, άναψε λυχνάρι και τη βρήκε, αλλά και με δίχτυ που ρίχτηκε στη θάλασσα, αλλά και με σπόρο που σπέρνεται στη γη. Όλα αυτά λέγονται με τρόπο αινιγματικό, και δεν ταυτίζονται με την κυριολεκτική τους σημασία. Και δεν γνωρίζουμε πραγματικά εάν ο παροιμιαστής Σολομώντας είπε αυτόν τον λόγο για τον Υιό του Θεού. Διότι υπάρχει σοφία και σοφία.

Αυτός λοιπόν κατηγορείται από κάποιους και καταγγέλλεται στον ίδιο τον Κωνστάντιο, και υφίσταται εξορία στα μέρη του Ταύρου. Στον τόπο αυτόν διέδωσε ευρέως και αποκάλυψε πλήρως όλα τα στοιχεία της κακοδοξίας του, φέρνοντάς τα στο φως με παρρησία. Διότι, έχοντας αποβάλει κάθε ίχνος ντροπής με περισσή αναισχυντία, εξέθεσε ανελλιπώς τα εμέσματα της κακοδιδασκαλίας του. Τόλμησε, δηλαδή, να πει ότι ο Υιός είναι ανόμοιος προς τον Πατέρα και ότι δεν είναι ταυτόσημος κατά τη θεότητα με τον Πατέρα. Και δεν το λέμε αυτό επειδή εμείς στηριζόμαστε στην απλή ομοιότητα· διότι γνωρίζουμε ότι ο Υιός βρίσκεται υπεράνω της ομοιότητας προς τον Πατέρα, όντας ταυτόσημος κατά τη θεότητα, ίσος και ουδόλως αλλοιωμένος. Επειδή υπάρχουν πολλά που έχουν παρομοιωθεί με τον Θεό, αλλά δεν είναι ταυτόσημα ή ίσα κατά τη θεότητα, όπως ακριβώς και ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν», αλλά δεν είναι ταυτόσημος με τον Θεό ως προς την ισότητα. Και η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού (αλλά ο κόκκος δεν είναι ταυτόσημος με τη βασιλεία, ούτε μετέχει καθόλου σε αυτήν) και είναι όμοια με προζύμι και όμοια με δέκα παρθένους και με άνθρωπο οικοδεσπότη, ως προς την ομοιότητα, αλλά όχι κατά την ταυτότητα. Επειδή όμως ο Υιός είναι όμοιος με τον Πατέρα και υπέρτερος της απλής ομοιότητας, λόγω του ότι είναι ταυτόσημος προς τον Πατέρα και ίσος με τον Πατέρα, αποτελεί μέλημά μας να διακηρύττουμε όχι μόνο το όμοιο, αλλά το ταυτόσημο και το ίσο, ως Θεό από Θεό και Υιό από Πατέρα, που δεν είναι αλλοτριωμένος από την ουσία Του, αλλά έχει γεννηθεί από Αυτόν.

Διότι, τη σχέση που έχει το στάχυ προς τον σπόρο, εφόσον και προέρχεται από εκείνον και δεν είναι εκείνος, ή μάλλον είναι εκείνος εν δυνάμει, αλλά έχει μεταβληθεί ως προς το μέγεθος, την ομορφιά, την ποικιλία και το σχήμα· την ίδια σχέση, θα μπορούσε να πει κανείς, ότι έχουν προς τη φωνή του μεγάλου Μωυσή τα νοήματα που επεξεργάστηκε ο μέγας Βασίλειος μέσω μιας πιο φιλόπονης θεωρίας. Διότι, όσα εκείνος είπε με λίγα και περιεκτικά λόγια, αυτά ο διδάσκαλός μας, αφού τα ανέπτυξε διά της υψηλής φιλοσοφίας, τα έκανε όχι απλώς στάχυ, αλλά δέντρο, σύμφωνα με τον κόκκο του σιναπιού που παρομοιάστηκε με τη βασιλεία, ο οποίος αναπτύσσεται σε δέντρο μέσα στην καρδιά του γεωργού, έτσι ώστε να καταστεί από κάθε πλευρά πλούσιος σε νοήματα, εξαπλωμένος με τα δόγματα αντί για κλαδιά, και να υψώνεται προς τα άνω με σκοπό την ευσέβεια, ώστε ακόμη και οι υψηλές και υψιπετείς ψυχές, τις οποίες το Ευαγγέλιο ονομάζει πετεινά του ουρανού, να μπορούν να φωλιάζουν στο μεγαλείο τέτοιων κλαδιών. Διότι, ένα είδος φωλιάς της ψυχής είναι η συγκατάθεση περί του ζητουμένου, η οποία αναπαύει επάνω της την ασταθή πολυπραγμοσύνη του νου, σαν μια πτήση που περιπλανάται διαρκώς. Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν απέναντι σε ένα τέτοιο και τόσο μεγάλο δέντρο λόγων, να φυτέψουμε τη μικρή παραφυάδα της δικής μας διανοίας;

Γι' αυτό λέει: «Η καρδιά μου είδε πολλά, σοφία και γνώση», όχι επειδή η γνώση τέτοιων πραγμάτων προήλθε αυτόματα και ακοπίαστα, αλλά επειδή, όπως λέει, «Έδωσα την καρδιά μου στο να γνωρίσει σοφία και γνώση», αφού δεν θα τα είχε μάθει αυτά, εάν δεν είχε προηγηθεί ο μόχθος και η μελέτη για τη γνώση τους. Αλλά λέει: «Γνώρισα και παραβολές και επιστήμη», δηλαδή την κατανόηση του υπερβατικού που επιτυγχάνεται αναλογικά, μέσω της παράθεσης των ήδη γνωστών πραγμάτων. Και αναφέρει ότι τα έχει διδαχθεί αυτά· διότι λέει: «Γνώρισα παραβολές και επιστήμη», όπως ακριβώς και στο Ευαγγέλιο ο Κύριος, διδάσκοντας τους ακροατές του, παρουσιάζει τον λόγο περί της βασιλείας χρησιμοποιώντας ως διήγηση το μαργαριτάρι, τον θησαυρό, τον γάμο, τον σπόρο, το προζύμι ή κάτι παρόμοιο, όχι λέγοντας ότι αυτά τα ίδια είναι η βασιλεία, αλλά μέσω της ομοιότητας των εννοιών που αυτά υποδηλώνουν, υποδεικνύει παραβολικά στους ακροατές ορισμένα εναύσματα και αινίγματα για τα πράγματα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη κατανόηση. Και σε αυτόν τον σκοπό, λέει, κατευθύνθηκε η προαίρεση του πνεύματός μου, στο να αποκτήσω πλήθος σοφίας, ώστε, με το να γίνω σοφός, να μην αποτύχω να γνωρίσω τα όντα ούτε να μείνω μακριά από την ανακάλυψη του ωφέλιμου. Διότι η γνώση πηγάζει από τη σοφία, και η γνώση μάς καθιστά ευκολότερη την κρίση για τα ανώτερα πράγματα.

Βλέπεις το εξαιρετικό γνώρισμα της πατρικής νουθεσίας; Διότι οικοδομεί επιπροσθέτως ό,τι λείπει, αλλά δεν ανασκάπτει τα θεμέλια επειδή δεν έχουν ακόμη ανεγερθεί οι τοίχοι, ούτε τους κατεδαφίζει επειδή δεν έχει ακόμη τοποθετηθεί επάνω τους η στέγη. Επειδή γνωρίζει, έχοντας αντιληφθεί από την πείρα, ότι η βασιλεία των ουρανών μέσα μας σπέρνεται μεν ως κόκκος σιναπιού, ο οποίος είναι το μικρότερο από όλα τα σπέρματα, αργότερα όμως αυξάνεται τόσο πολύ και ξεπερνά όλες τις δυνάμεις της ψυχής, ώστε να αποτελεί ευχάριστη κατοικία και για τα πτηνά του ουρανού.

Οι Φρύγες, λέει, αποκαλούν Συρικτάν αυτόν που γεννήθηκε από εκεί, επειδή, λέει, το γεννημένο είναι αρμονικό πνεύμα· διότι «πνεύμα», λέει, «είναι ο Θεός»· γι' αυτό, λέει, «ούτε σε αυτό το όρος προσκυνούν ούτε στην Ιερουσαλήμ» «οι αληθινοί προσκυνητές», αλλά «εν πνεύματι»· επειδή πνευματική, λέει, είναι η προσκύνηση των τελείων και όχι σαρκική. Το δε πνεύμα, λέει, βρίσκεται εκεί όπου ονομάζεται και ο Πατέρας, και ο Υιός που γεννιέται εκεί από αυτόν τον Πατέρα. Αυτός, λέει, είναι ο πολυώνυμος, ο μυριόμματος και ακατάληπτος, τον οποίο επιθυμεί κάθε φύση, η καθεμιά με διαφορετικό τρόπο. Και αυτό, λέει, είναι το ρήμα του Θεού, το οποίο, λέει, είναι ρήμα της μεγάλης δύναμης της Αποφάσεως. Γι' αυτό θα είναι σφραγισμένο και κρυμμένο και καλυμμένο, κείμενο μέσα στο οικητήριο όπου έχει θεμελιωθεί η ρίζα των πάντων —αιώνων, δυνάμεων, επινοιών, θεών, αγγέλων, απεσταλμένων πνευμάτων, όντων, μη όντων, γενητών, αγένητων, καταληπτών, ακατάληπτων, ετών, μηνών, ημερών, ωρών—, όντας μια αμέριστη στιγμή, από την οποία, λέει, αρχίζει το ελάχιστο να αυξάνεται κατά μέρος. Διότι αυτή, ενώ είναι ένα τίποτα, λέει, και αποτελείται από το τίποτα, θα γίνει με τη δική της επινόηση ένα ακατάληπτο μέγεθος. Αυτή, λέει, είναι «η βασιλεία των ουρανών», «ο κόκκος του σιναπιού», η αμέριστη στιγμή που ενυπάρχει στο σώμα, την οποία δεν γνωρίζει κανείς, λέει, παρά μόνο οι πνευματικοί.

199. Προς τον Δίδυμο. Σχετικά με το ρητό: «Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού». Ο Κύριος παρομοιάζει την ουράνια βασιλεία με κόκκο σιναπιού για πάρα πολλούς λόγους: εξαιτίας της ταπεινότητας της φτώχειας Του κατά τη θεία συγκατάβαση, από την οποία προήλθε σε εμάς σκιά και ανακούφιση από όλες τις οδύνες της ζωής. Εξαιτίας της μικρότητας του ποιμνίου κατά την αρχή του Ευαγγελίου. Εξαιτίας της έμφυτης δριμύτητας του κόκκου, την οποία έχει ανάγκη και ο οδοιπόρος της στενής οδού, ώστε να μην διακόπτεται, αλλά να διατηρεί αδιαίρετη την υπόστασή του. Διότι εκείνος που έχει ενωθεί με τον Θεό και έχει συναρμολογηθεί σε έναν τέλειο άνθρωπο, οφείλει να διατηρεί αδιαίρετη και άτμητη τη σχέση του με Αυτόν, η οποία δεν χωρίζεται από κανένα πάθος, αλλά είναι εξ ολοκλήρου αφοσιωμένη σε Αυτόν.

198. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ. Στο ρητό: «Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού». Ο θειότατος Λόγος του Πατρός, ω σοφέ, ονομάζει βασιλεία και το δικό του θείο κήρυγμα, επειδή κυοφορεί τη βασιλεία των ουρανών. «Διότι η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού, το οποίο είναι μεν το μικρότερο από όλα τα σπέρματα· όταν όμως αυξηθεί, γίνεται μεγαλύτερο από τα λάχανα». Αυτό δε που λέγει είναι το εξής: ότι, από κάτι μικρό (διότι οι λέξεις είναι ταπεινές), θα αυξηθεί τόσο πολύ, ώστε να επισκιάσει κάθε ελληνική σοφία. Πράγμα το οποίο και έγινε.

«Τότε θα πω στους θεριστές: Συλλέξτε πρώτα τα ζιζάνια, και δέστε τα σε δεμάτια για να τα κατακάψετε». Πάλι τους υπενθυμίζει τα λόγια του Ιωάννη που τον παρουσιάζουν ως κριτή, και λέει ότι, όσο μεν στέκονται κοντά στο σιτάρι, πρέπει να δείχνουμε ανοχή· διότι είναι ενδεχόμενο να γίνουν και αυτά σιτάρι. Όταν όμως απέλθουν χωρίς να έχουν κερδίσει τίποτα, τότε αναγκαστικά θα τους διαδεχθεί η αμείλικτη δίκη. Διότι, λέει, «θα πω στους θεριστές, Συλλέξτε πρώτα τα ζιζάνια». Γιατί πρώτα; Για να μην φοβηθούν αυτοί, μήπως μαζί με αυτά συμπαρασυρθεί και το σιτάρι. «Και δέστε τα σε δεμάτια, για να τα κατακάψετε· το δε σιτάρι συνάξτε το στην αποθήκη». Παρέθεσε σε αυτούς άλλη παραβολή λέγοντας: «Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού». Επειδή δηλαδή ανέφερε ότι από τον σπόρο τρία μέρη χάνονται και σώζεται μόνο ένα, και σε αυτό πάλι που σώζεται προκαλείται τόση βλάβη, για να μην πουν: «Και ποιοι και πόσοι θα είναι τελικά οι πιστοί;», εξαλείφει και αυτόν τον φόβο, οδηγώντας τους στην πίστη μέσω της παραβολής του σιναπιού, και αποδεικνύοντας ότι το κήρυγμα οπωσδήποτε θα εξαπλωθεί. Γι' αυτό έφερε στο μέσον την εικόνα αυτού του λαχανικού που ταιριάζει πάρα πολύ με το θέμα: «Το οποίο, λέει, είναι μεν μικρότερο από όλα τα σπέρματα· όταν όμως αυξηθεί, γίνεται μεγαλύτερο από τα λαχανικά και γίνεται δέντρο, ώστε να έρχονται τα πετεινά του ουρανού και να κατασκηνώνουν στα κλαδιά του».

Ζ΄. Του ιδίου στο χωρίο, «Ομοία είναι η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σινάπεως». Τι είναι μεγαλύτερο από τη βασιλεία των ουρανών και τι μικρότερο από τον κόκκο του σινάπεως; Πώς παρομοίασε την αμέτρητη βασιλεία των ουρανών με τον ευμέτρητο και ελάχιστο κόκκο του σινάπεως; Αλλά, εάν κατανοήσουμε τι είναι η βασιλεία των ουρανών και τι είναι ο κόκκος του σινάπεως, θα διαπιστώσουμε πόσο ορθά και σοφά το ένα έχει παρομοιαστεί με το άλλο. Τι είναι η βασιλεία των ουρανών, αν όχι βεβαίως ο Χριστός; Διότι λέει για τον εαυτό Του: «Ιδού, η βασιλεία των ουρανών είναι εντός σας». Και τι είναι μεγαλύτερο από τον Χριστό ως προς τη θεότητα; Όπως ακούμε τον προφήτη να λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί Του. Εξεύρε κάθε οδό γνώσεως και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο Του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Μιλάει γι' αυτόν και ο Ησαΐας, εκφράζοντας την ίδια αλήθεια. Διότι τι λέει; «Ο κόπος της Αιγύπτου και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου· και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σου είναι ο Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας».

Έτσι, έγινε και κατώτερος από τους ανθρώπους. Διότι, τι λέει ο Ησαΐας; «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν περιφρονημένη και υποδεέστερη από όλους τους υιούς των ανθρώπων»· γι' αυτόν τον λόγο ονόμασε τον εαυτό του σκώληκα. Διότι τι λέει; «Εγώ όμως είμαι σκώληξ και όχι άνθρωπος». Και στο βιβλίο του Ησαΐα ο Πατήρ λέει προς αυτόν: «Μη φοβάσαι, σκώληξ Ιακώβ». Έπειτα, κάνοντας μνεία και της ένδοξης τελευτής του, έλεγε: «Και το υπόλειμμά σου είναι σκώληξ». Διότι έπρεπε αυτός, σαν σοφός αλιέας, στο αστράπτον αγκίστρι της θεότητος να περιθέσει τον σκώληκα της σαρκός και να τον καταβιβάσει στον βυθό αυτού του βίου, και με αυτόν τον τρόπο να αγκιστρώσει τον δράκοντα, ώστε να εκπληρωθεί πραγματικά το γεγραμμένο στον Ιώβ: «Θα σύρεις άραγε τον δράκοντα με αγκίστρι;». Όμοια, λοιπόν, είναι η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σινάπεως.

Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού. Δεν θα μπορέσουμε με κανέναν άλλο τρόπο να κατανοήσουμε τη δύναμη της παραβολής, εάν δεν κατανοήσουμε πρώτα την ουσία, το χρώμα και το μέγεθος. Διότι το σινάπι είναι μεν μικρό στο μέγεθος, αλλά όταν σπαρθεί και φυτρώσει υπερβαίνει κάθε ανάπτυξη των λαχανικών, και υπερέχοντας στο ύψος, ξεπερνά τα άλλα και στο πλήθος των κλάδων και στην πληθώρα των φύλλων· διότι δημιουργεί σκιά, έτσι ώστε και τα πετεινά που πετούν να μπορούν να κάθονται πάνω του και να αναπαύονται. Είναι δε και στη γεύση πάρα πολύ καλό, και θερμαντικό ως προς την ιδιότητά του, και θεραπευτικό των εσωτερικών οργάνων.

Και πάλι η θεία φωνή αναφέρει: Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού, τον οποίο πήρε ένας άνθρωπος και τον έσπειρε στον αγρό του· ο οποίος είναι μεν μικρότερος από όλα τα σπέρματα, όταν όμως αυξηθεί, γίνεται μεγαλύτερος από όλα τα λαχανικά, ώστε να έρχονται όλα τα πετεινά του ουρανού και να κατασκηνώνουν στα κλαδιά του. Διότι και εδώ τα πολυάριθμα γένη των ανθρώπων τα παρομοίασε με πτηνά. Επειδή και το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του, και το τρυγόνι φωλιά για τον εαυτό του, όπου θα εναποθέσει τους νεοσσούς του. Με το τρυγόνι παρομοίασε την πάνσεμνη Εκκλησία, εξαιτίας των ποικίλων χαρισμάτων της σοφίας.

ή επειδή η διάνοια που αποδέχθηκε τον λόγο του Κυρίου τον έκρυψε μέσα στην τριμερή υπόσταση, στο σώμα δηλαδή, στο πνεύμα και στην ψυχή, σύμφωνα με τον Απόστολο, και συγκέντρωσε σε ένα προζύμι πίστεως όλη τη λεπτότητα των λογισμών τους, που ήταν πολυμερώς σκορπισμένη σαν το αλεύρι, προσμένοντας να εξομοιωθεί πλήρως με τον ενεργούντα λόγο. Έτσι παρομοίασε τον λόγο της αλήθειας και με κόκκο σιναπιού, ο οποίος σπέρνεται μικρός μέσα στην καρδιά αυτών που τον ακούν, αλλά με την κατάλληλη εργασία αυξάνεται και, όπως ένα αρκετά μεγάλο δέντρο προσφέρει στα πουλιά υψηλό τόπο, έτσι γίνεται οίκος καταφυγής για τις περιπλανώμενες έννοιες.

Εάν δε κάποιος απαιτεί από εμάς να πούμε τι είναι η βασιλεία, ας πούμε ότι είναι αδύνατον να εκφραστεί με σαφήνεια τι είναι η βασιλεία ή τι είναι ο δικός της βασιλιάς. Διότι, όταν εμφανίστηκε στη γη ο θεάνθρωπος βασιλιάς της και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, πολλές φορές μνημονεύει παραβολικά τη βασιλεία, αλλά δεν φανέρωσε τη φύση της. Διότι έλεγε: «Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο που σπέρνει καλό σπόρο στον αγρό του»· και πάλι: «Όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού»· και: «Όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με προζύμι» και τα εξής· και πάλι: «Όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με θησαυρό κρυμμένο σε αγρό»· και πάλι: «Όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με δίχτυ που ρίχτηκε στη θάλασσα»· και: «Όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγήκε πολύ πρωί για να μισθώσει εργάτες για το αμπέλι του» και τα εξής· και ότι: «Όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο βασιλιά, ο οποίος θέλησε να κάνει λογαριασμό με τους δούλους του»· και πάλι: «Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο βασιλιά, ο οποίος έκανε τους γάμους του υιού του»· και ότι: «Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με δέκα παρθένους». Βλέπεις με πόσους τρόπους μνημόνευσε τη βασιλεία, και τη φύση της δεν την φανέρωσε;

Μτ 13, 24-52 «Βασιλεία των ουρανών» και βασιλεία του Θεού ονομάζεται αφενός η πρώτη παρουσία του Δεσπότου Χριστού, καθώς λέει: «αν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία». Και πάλι: «ωμοιώθη η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο που έσπειρε καλό σπόρο στον αγρό του». Διότι καθένα από αυτά υπονοεί την πρώτη παρουσία. Ονομάζεται βασιλεία η ανάσταση, καθώς λέει: «έως ότου το πίνω καινούργιο στη βασιλεία». Ονομάζεται βασιλεία και το ίδιο το κήρυγμα, ως πρόξενος της βασιλείας, καθώς λέει: ωμοιώθη η «βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού» και «όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με προζύμι». Διότι μέσα από καθεμία από τις δύο παραβολές υπονοείται το κήρυγμα. Επειδή, όπως ακριβώς ο κόκκος του σιναπιού, που είναι πάρα πολύ μικρός όταν σπέρνεται, απλώνεται και εκτείνεται σε μεγάλο δέντρο, έτσι και ο λόγος του κηρύγματος, που ήταν πολύ μικρός και σπερνόταν και φαινόταν στην αρχή μόνο στην Ιουδαία, αργότερα από εκεί εξαπλώθηκε και διέτρεξε όλη την οικουμένη. Και όπως ακριβώς το προζύμι, αν και μικρό, ζυμώνει όλο το φύραμα, έτσι και η χάρη του κηρύγματος, αφού εναποτέθηκε στο ανθρώπινο φύραμα, το μετέστησε ολόκληρο στην υπακοή του Χριστού, ζυμώνοντάς το ως άρτο, συσφίγγοντας και ενοποιώντας τη διασκορπισμένη μέσα στην πλάνη, διαμελισμένη και διαλυμένη φύση μας. Έτσι και το ίδιο το κήρυγμα ονομάζεται βασιλεία των ουρανών.

Μτ 13, 31-32 <Ο κόκκος του σινάπεως> υποδήλωσε την απλότητα της έκφρασης και της διδασκαλίας, από την οποία η μεγίστη και θερμότατη πίστη κυριάρχησε σε ολόκληρη την οικουμένη. Μτ 14, 1-2 Είναι πιθανό ο Ηρώδης να είχε ακούσει πολλές φορές τα περί του Χριστού, αλλά εξαιτίας της έπαρσης που είναι έμφυτη στους τυράννους και της αλαζονικής του νοοτροπίας, να περιφρονούσε και να υποτιμούσε τα όσα λέγονταν. Όταν όμως πλέον ολόκληρη εκείνη η περιοχή είχε γεμίσει από τα θαύματα και άπειρα πλήθη στρέφονταν προς τη διδασκαλία και η δραστικότητα των γεγονότων νικούσε κάθε φθόνο και έπαρση, τότε και ο ίδιος, όταν τα άκουσε εκείνο τον καιρό, κυριεύθηκε από δέος και έκπληξη, σκεπτόμενος μήπως τυχόν αναστήθηκε ο Ιωάννης, τον οποίο ο ίδιος είχε θανατώσει παράνομα. Διότι, βρισκόμενος σε διαρκείς συλλογισμούς για το ανοσιούργημα που είχε διαπράξει (καθώς το μέγεθος της αρετής του ανδρός και το ανυπέρβλητο άγος της πράξης δεν επέτρεπαν στον δράστη να λησμονήσει το μίασμα), και μαστιζόμενος στους λογισμούς του από αυτά, αλλά και εκπληττόμενος από το άκουσμα των παράδοξων έργων, φανταζόταν ότι ο δολοφονημένος ήταν σχεδόν παρών και απαιτούσε εκδίκηση για το έγκλημα. Γι' αυτό και ανακοινώνει την υποψία του στους υπηρέτες του, καθώς δεν είχε το θάρρος να αποκαλύψει την αγωνία του στους άλλους.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά ο Λόγος της αλήθειας, ο Κύριός μας, ο οποίος μας υπέδειξε τον δρόμο μέσω του Ευαγγελίου, λέει: «μη μεριμνήσετε για την αυριανή ημέρα», και μέσω αυτής της υπενθύμισης να μη μεριμνούμε για το αύριο, απομακρύνει την αφορμή των πονηρών πνευμάτων, ώστε να μη δίνουμε προσοχή στο φαγητό και στο ποτό και να μη μεριμνούμε για μακρά χρονικά διαστήματα, αλλά όπως μας διδάσκει ο ζωντανός Λόγος μέσω του Ευαγγελίου: «η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού, τον οποίο πήρε ένας άνθρωπος και τον έσπειρε στο δικό του χωράφι».

Ας υπομείνουμε λοιπόν, αγαπητοί, τις θλίψεις της φυλακής, τους πειρασμούς που ακόμη προσδοκώνται, αυτό το ίδιο, το να πεθαίνουμε καθημερινά, να μαρτυρούμε, να αγωνιζόμαστε, μέχρι να έρθει ο καιρός της ειρήνης, τον οποίο ο Κύριος έκρινε επαρκή ως δοκιμασία όσων ομολογούν και ως ανταπόδοση όσων απειθούν. Η μία ημέρα ας οδηγεί στην άλλη με υπομονή και προθυμία, το χέρι ας εργάζεται οποιοδήποτε έργο, το στόμα ας ψάλλει, το σώμα ας δουλαγωγείται, ο νους ας προσέχει τον εαυτό του ώστε να μην ανοίγει τη θύρα στα πάθη, προκειμένου η φυλακή να είναι ευρύχωρη, ευχάριστη, γλυκιά, παλάτι του Χριστού· διότι το αντίθετο είναι προφανές. Υπάρχει πίστη από τους ανθρώπους εκτός φυλακής προς εσάς, τόσο ανδρών όσο και γυναικών, μοναζουσών και λαϊκών. Και δικαιολογημένα· επειδή με τη χάρη του Θεού είστε το φως του Βυζαντίου, για να μην πω όλου του κόσμου. Αλλά ας προσέχουμε τον διάβολο που σπέρνει ζιζάνια ανάμεσα στο σιτάρι, και με το κόσκινο του νου ας αποδεχόμαστε την πίστη, ενώ ας αποτινάζουμε τις κοσμικές προσκολλήσεις, για να μην καταστρέφεται ο αγρός της ψυχής. Είχε και ο μέγας Παύλος αγαπητές γυναίκες· την Απφία, την Περσίδα, και παρακαλεί την Ευοδία και τη Συντύχη να έχουν το ίδιο φρόνημα εν Κυρίω, καθώς κοπίασαν, αγωνίστηκαν και διακόνησαν μαζί του. Και είναι πάντως αναγκαίο να έχουμε τέτοιες σχέσεις, αλλά να τις έχουμε όπως τις είχε εκείνος· διότι λέει για την Πρίσκιλλα και τον Ακύλα, ότι αυτοί για τη ζωή μου υπέβαλαν σε κίνδυνο τον ίδιο τους τον τράχηλο.

Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με κόκκο σιναπιού, τον οποίο πήρε ένας άνθρωπος και τον έσπειρε στον αγρό του· αυτός είναι μεν το μικρότερο από όλα τα σπέρματα. Όταν όμως αυξηθεί, είναι μεγαλύτερος από όλα τα λάχανα, και γίνεται δέντρο, ώστε να έρχονται τα πετεινά του ουρανού και να κατασκηνώνουν στα κλαδιά του.» Κόκκος σιναπιού είναι το κήρυγμα και οι απόστολοι· διότι αυτοί, αν και φαίνονταν λίγοι, περιέλαβαν ολόκληρη την οικουμένη· ώστε τα πετεινά του ουρανού, δηλαδή αυτοί που έχουν ελαφρύ και φτερωτό το φρόνημα προς τα άνω, να αναπαύονται σε αυτούς. Και εσύ λοιπόν γίνε κόκκος σιναπιού, μικρός μεν κατά το φαινόμενο (διότι δεν πρέπει να επιδεικνύεις θεατρικά την αρετή), θερμός όμως και ζηλωτής και οξύς και ελεγκτικός· διότι έτσι θα γίνεις μεγαλύτερος από τα λάχανα, δηλαδή από τους ασθενείς και τους μη τέλειους, όντας ο ίδιος τέλειος, ώστε και τα πετεινά του ουρανού, δηλαδή οι άγγελοι, να αναπαύονται σε εσένα που ζεις αγγελική ζωή. Διότι και αυτοί χαίρονται για τους δικαίους. «Άλλη παραβολή τους είπε: Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με προζύμι, το οποίο πήρε μια γυναίκα και το έκρυψε μέσα σε τρία σάτα αλεύρι, μέχρι που ζυμώθηκε όλο.» Προζύμι ονομάζει τους αποστόλους, όπως ακριβώς και κόκκο σιναπιού. Όπως λοιπόν το προζύμι, αν και είναι μικρό, μεταβάλλει όλο το αλεύρι προς τη φύση του, έτσι και εσείς θα μεταβάλετε ολόκληρο τον κόσμο, έστω και αν είστε λίγοι.