Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 13:32

Είδες την υπερβάλλουσα προετοιμασία της ψυχής, πώς περιτείχισε τον εαυτό της με την αναίδεια! Η γενναία γυναίκα δεν φοβήθηκε τον θόρυβο των υπηρετών, ούτε τη σκληρή επίπληξη των παρευρισκομένων, σκεπτόμενη τούτο: ότι αν δεν κάνω το πρόσωπό μου σχεδόν σιδερένιο ή χάλκινο, δεν μπορώ να σωθώ. Ή πάλι: όπως ακριβώς πριν, έχοντας τα εξωτερικά μου μάτια αμετακίνητα, δεν ένιωθα καμία ντροπή για την καταστροφή των πολλών, έτσι και τώρα, αν δεν εισέλθω μεταβάλλοντας τα εσωτερικά μάτια της καρδιάς μου σε πολλή αυστηρότητα και αναίδεια, δεν μπορώ να επιτύχω τον κρυφό μου πόθο, ούτε βέβαια να καθαριστώ από την αισχρή πλημμύρα της ασελγείας μου. Τώρα είναι αναγκαίο να προτιμήσω αυτή την αναίδεια έναντι της προηγούμενης ντροπής μου· τώρα είναι καιρός να μετατρέψω τα της προηγούμενης αισχύνης σε ευπρέπεια· τώρα είναι καιρός για μεγάλο αγώνα, να λησμονήσω τα πρόσκαιρα και ρυπαρά αρώματα, με τα οποία φθάρθηκα στα βάθη της αμαρτίας· τώρα είναι καιρός να αναλογιστώ, να ζητήσω από τη μια τον αρχηγό του φωτός και της ζωής, μέσω του οποίου θα μπορέσω να αποκτήσω αγγελική χάρη, και να αποβάλω από την άλλη την πικρή αλαζονεία της σκοτεινής νύχτας, μέσα στην οποία έπραξα τα απρεπή. Πρέπει τώρα να επαναστατήσω ενάντια στον μεγάλο και δεινό Εχθρό και σπορέα, αυτόν που έσπειρε μέσα μου τον σπόρο της ακαθαρσίας και των ζιζανίων, ώστε βγαίνοντας νικήτρια από αυτόν τον πόλεμο, να λάβω το ένδυμα της αγνείας μαζί με το βραβείο της νίκης από τον Φιλάνθρωπο.

Διότι εκείνοι που πράττουν το πονηρό, είτε μέσα σε κοινόβιο είτε σε οποιονδήποτε τόπο, αυτοί είναι οι υιοί του Πονηρού, που εξομοιώθηκαν με τα ζιζάνια ανάμεσα στο σιτάρι. Γίνε λοιπόν σιτάρι, για να συναχθείς στις αποθήκες του Κυρίου, και όχι ζιζάνιο για να κατακαείς σε άσβεστο πυρ. Αλλά και ας μην κρίνουμε κανέναν, διότι δεν γνωρίζουμε πώς διάγει στο κελί του, ούτε τι πόνο καταβάλλει προς τον Θεό.

Διότι, τη σχέση που έχει το στάχυ προς τον σπόρο, εφόσον και προέρχεται από εκείνον και δεν είναι εκείνος, ή μάλλον είναι εκείνος εν δυνάμει, αλλά έχει μεταβληθεί ως προς το μέγεθος, την ομορφιά, την ποικιλία και το σχήμα· την ίδια σχέση, θα μπορούσε να πει κανείς, ότι έχουν προς τη φωνή του μεγάλου Μωυσή τα νοήματα που επεξεργάστηκε ο μέγας Βασίλειος μέσω μιας πιο φιλόπονης θεωρίας. Διότι, όσα εκείνος είπε με λίγα και περιεκτικά λόγια, αυτά ο διδάσκαλός μας, αφού τα ανέπτυξε διά της υψηλής φιλοσοφίας, τα έκανε όχι απλώς στάχυ, αλλά δέντρο, σύμφωνα με τον κόκκο του σιναπιού που παρομοιάστηκε με τη βασιλεία, ο οποίος αναπτύσσεται σε δέντρο μέσα στην καρδιά του γεωργού, έτσι ώστε να καταστεί από κάθε πλευρά πλούσιος σε νοήματα, εξαπλωμένος με τα δόγματα αντί για κλαδιά, και να υψώνεται προς τα άνω με σκοπό την ευσέβεια, ώστε ακόμη και οι υψηλές και υψιπετείς ψυχές, τις οποίες το Ευαγγέλιο ονομάζει πετεινά του ουρανού, να μπορούν να φωλιάζουν στο μεγαλείο τέτοιων κλαδιών. Διότι, ένα είδος φωλιάς της ψυχής είναι η συγκατάθεση περί του ζητουμένου, η οποία αναπαύει επάνω της την ασταθή πολυπραγμοσύνη του νου, σαν μια πτήση που περιπλανάται διαρκώς. Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν απέναντι σε ένα τέτοιο και τόσο μεγάλο δέντρο λόγων, να φυτέψουμε τη μικρή παραφυάδα της δικής μας διανοίας;

Γι' αυτό λέει: «Η καρδιά μου είδε πολλά, σοφία και γνώση», όχι επειδή η γνώση τέτοιων πραγμάτων προήλθε αυτόματα και ακοπίαστα, αλλά επειδή, όπως λέει, «Έδωσα την καρδιά μου στο να γνωρίσει σοφία και γνώση», αφού δεν θα τα είχε μάθει αυτά, εάν δεν είχε προηγηθεί ο μόχθος και η μελέτη για τη γνώση τους. Αλλά λέει: «Γνώρισα και παραβολές και επιστήμη», δηλαδή την κατανόηση του υπερβατικού που επιτυγχάνεται αναλογικά, μέσω της παράθεσης των ήδη γνωστών πραγμάτων. Και αναφέρει ότι τα έχει διδαχθεί αυτά· διότι λέει: «Γνώρισα παραβολές και επιστήμη», όπως ακριβώς και στο Ευαγγέλιο ο Κύριος, διδάσκοντας τους ακροατές του, παρουσιάζει τον λόγο περί της βασιλείας χρησιμοποιώντας ως διήγηση το μαργαριτάρι, τον θησαυρό, τον γάμο, τον σπόρο, το προζύμι ή κάτι παρόμοιο, όχι λέγοντας ότι αυτά τα ίδια είναι η βασιλεία, αλλά μέσω της ομοιότητας των εννοιών που αυτά υποδηλώνουν, υποδεικνύει παραβολικά στους ακροατές ορισμένα εναύσματα και αινίγματα για τα πράγματα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη κατανόηση. Και σε αυτόν τον σκοπό, λέει, κατευθύνθηκε η προαίρεση του πνεύματός μου, στο να αποκτήσω πλήθος σοφίας, ώστε, με το να γίνω σοφός, να μην αποτύχω να γνωρίσω τα όντα ούτε να μείνω μακριά από την ανακάλυψη του ωφέλιμου. Διότι η γνώση πηγάζει από τη σοφία, και η γνώση μάς καθιστά ευκολότερη την κρίση για τα ανώτερα πράγματα.

Βλέπεις το εξαιρετικό γνώρισμα της πατρικής νουθεσίας; Διότι οικοδομεί επιπροσθέτως ό,τι λείπει, αλλά δεν ανασκάπτει τα θεμέλια επειδή δεν έχουν ακόμη ανεγερθεί οι τοίχοι, ούτε τους κατεδαφίζει επειδή δεν έχει ακόμη τοποθετηθεί επάνω τους η στέγη. Επειδή γνωρίζει, έχοντας αντιληφθεί από την πείρα, ότι η βασιλεία των ουρανών μέσα μας σπέρνεται μεν ως κόκκος σιναπιού, ο οποίος είναι το μικρότερο από όλα τα σπέρματα, αργότερα όμως αυξάνεται τόσο πολύ και ξεπερνά όλες τις δυνάμεις της ψυχής, ώστε να αποτελεί ευχάριστη κατοικία και για τα πτηνά του ουρανού.

198. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ. Στο ρητό: «Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού». Ο θειότατος Λόγος του Πατρός, ω σοφέ, ονομάζει βασιλεία και το δικό του θείο κήρυγμα, επειδή κυοφορεί τη βασιλεία των ουρανών. «Διότι η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού, το οποίο είναι μεν το μικρότερο από όλα τα σπέρματα· όταν όμως αυξηθεί, γίνεται μεγαλύτερο από τα λάχανα». Αυτό δε που λέγει είναι το εξής: ότι, από κάτι μικρό (διότι οι λέξεις είναι ταπεινές), θα αυξηθεί τόσο πολύ, ώστε να επισκιάσει κάθε ελληνική σοφία. Πράγμα το οποίο και έγινε.

«Τότε θα πω στους θεριστές: Συλλέξτε πρώτα τα ζιζάνια, και δέστε τα σε δεμάτια για να τα κατακάψετε». Πάλι τους υπενθυμίζει τα λόγια του Ιωάννη που τον παρουσιάζουν ως κριτή, και λέει ότι, όσο μεν στέκονται κοντά στο σιτάρι, πρέπει να δείχνουμε ανοχή· διότι είναι ενδεχόμενο να γίνουν και αυτά σιτάρι. Όταν όμως απέλθουν χωρίς να έχουν κερδίσει τίποτα, τότε αναγκαστικά θα τους διαδεχθεί η αμείλικτη δίκη. Διότι, λέει, «θα πω στους θεριστές, Συλλέξτε πρώτα τα ζιζάνια». Γιατί πρώτα; Για να μην φοβηθούν αυτοί, μήπως μαζί με αυτά συμπαρασυρθεί και το σιτάρι. «Και δέστε τα σε δεμάτια, για να τα κατακάψετε· το δε σιτάρι συνάξτε το στην αποθήκη». Παρέθεσε σε αυτούς άλλη παραβολή λέγοντας: «Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού». Επειδή δηλαδή ανέφερε ότι από τον σπόρο τρία μέρη χάνονται και σώζεται μόνο ένα, και σε αυτό πάλι που σώζεται προκαλείται τόση βλάβη, για να μην πουν: «Και ποιοι και πόσοι θα είναι τελικά οι πιστοί;», εξαλείφει και αυτόν τον φόβο, οδηγώντας τους στην πίστη μέσω της παραβολής του σιναπιού, και αποδεικνύοντας ότι το κήρυγμα οπωσδήποτε θα εξαπλωθεί. Γι' αυτό έφερε στο μέσον την εικόνα αυτού του λαχανικού που ταιριάζει πάρα πολύ με το θέμα: «Το οποίο, λέει, είναι μεν μικρότερο από όλα τα σπέρματα· όταν όμως αυξηθεί, γίνεται μεγαλύτερο από τα λαχανικά και γίνεται δέντρο, ώστε να έρχονται τα πετεινά του ουρανού και να κατασκηνώνουν στα κλαδιά του».

Και πάλι η θεία φωνή αναφέρει: Ομοιάζει η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού, τον οποίο πήρε ένας άνθρωπος και τον έσπειρε στον αγρό του· ο οποίος είναι μεν μικρότερος από όλα τα σπέρματα, όταν όμως αυξηθεί, γίνεται μεγαλύτερος από όλα τα λαχανικά, ώστε να έρχονται όλα τα πετεινά του ουρανού και να κατασκηνώνουν στα κλαδιά του. Διότι και εδώ τα πολυάριθμα γένη των ανθρώπων τα παρομοίασε με πτηνά. Επειδή και το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του, και το τρυγόνι φωλιά για τον εαυτό του, όπου θα εναποθέσει τους νεοσσούς του. Με το τρυγόνι παρομοίασε την πάνσεμνη Εκκλησία, εξαιτίας των ποικίλων χαρισμάτων της σοφίας.

ή επειδή η διάνοια που αποδέχθηκε τον λόγο του Κυρίου τον έκρυψε μέσα στην τριμερή υπόσταση, στο σώμα δηλαδή, στο πνεύμα και στην ψυχή, σύμφωνα με τον Απόστολο, και συγκέντρωσε σε ένα προζύμι πίστεως όλη τη λεπτότητα των λογισμών τους, που ήταν πολυμερώς σκορπισμένη σαν το αλεύρι, προσμένοντας να εξομοιωθεί πλήρως με τον ενεργούντα λόγο. Έτσι παρομοίασε τον λόγο της αλήθειας και με κόκκο σιναπιού, ο οποίος σπέρνεται μικρός μέσα στην καρδιά αυτών που τον ακούν, αλλά με την κατάλληλη εργασία αυξάνεται και, όπως ένα αρκετά μεγάλο δέντρο προσφέρει στα πουλιά υψηλό τόπο, έτσι γίνεται οίκος καταφυγής για τις περιπλανώμενες έννοιες.

Μτ 13, 24-52 «Βασιλεία των ουρανών» και βασιλεία του Θεού ονομάζεται αφενός η πρώτη παρουσία του Δεσπότου Χριστού, καθώς λέει: «αν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία». Και πάλι: «ωμοιώθη η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο που έσπειρε καλό σπόρο στον αγρό του». Διότι καθένα από αυτά υπονοεί την πρώτη παρουσία. Ονομάζεται βασιλεία η ανάσταση, καθώς λέει: «έως ότου το πίνω καινούργιο στη βασιλεία». Ονομάζεται βασιλεία και το ίδιο το κήρυγμα, ως πρόξενος της βασιλείας, καθώς λέει: ωμοιώθη η «βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού» και «όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με προζύμι». Διότι μέσα από καθεμία από τις δύο παραβολές υπονοείται το κήρυγμα. Επειδή, όπως ακριβώς ο κόκκος του σιναπιού, που είναι πάρα πολύ μικρός όταν σπέρνεται, απλώνεται και εκτείνεται σε μεγάλο δέντρο, έτσι και ο λόγος του κηρύγματος, που ήταν πολύ μικρός και σπερνόταν και φαινόταν στην αρχή μόνο στην Ιουδαία, αργότερα από εκεί εξαπλώθηκε και διέτρεξε όλη την οικουμένη. Και όπως ακριβώς το προζύμι, αν και μικρό, ζυμώνει όλο το φύραμα, έτσι και η χάρη του κηρύγματος, αφού εναποτέθηκε στο ανθρώπινο φύραμα, το μετέστησε ολόκληρο στην υπακοή του Χριστού, ζυμώνοντάς το ως άρτο, συσφίγγοντας και ενοποιώντας τη διασκορπισμένη μέσα στην πλάνη, διαμελισμένη και διαλυμένη φύση μας. Έτσι και το ίδιο το κήρυγμα ονομάζεται βασιλεία των ουρανών.

Μτ 13, 31-32 <Ο κόκκος του σινάπεως> υποδήλωσε την απλότητα της έκφρασης και της διδασκαλίας, από την οποία η μεγίστη και θερμότατη πίστη κυριάρχησε σε ολόκληρη την οικουμένη. Μτ 14, 1-2 Είναι πιθανό ο Ηρώδης να είχε ακούσει πολλές φορές τα περί του Χριστού, αλλά εξαιτίας της έπαρσης που είναι έμφυτη στους τυράννους και της αλαζονικής του νοοτροπίας, να περιφρονούσε και να υποτιμούσε τα όσα λέγονταν. Όταν όμως πλέον ολόκληρη εκείνη η περιοχή είχε γεμίσει από τα θαύματα και άπειρα πλήθη στρέφονταν προς τη διδασκαλία και η δραστικότητα των γεγονότων νικούσε κάθε φθόνο και έπαρση, τότε και ο ίδιος, όταν τα άκουσε εκείνο τον καιρό, κυριεύθηκε από δέος και έκπληξη, σκεπτόμενος μήπως τυχόν αναστήθηκε ο Ιωάννης, τον οποίο ο ίδιος είχε θανατώσει παράνομα. Διότι, βρισκόμενος σε διαρκείς συλλογισμούς για το ανοσιούργημα που είχε διαπράξει (καθώς το μέγεθος της αρετής του ανδρός και το ανυπέρβλητο άγος της πράξης δεν επέτρεπαν στον δράστη να λησμονήσει το μίασμα), και μαστιζόμενος στους λογισμούς του από αυτά, αλλά και εκπληττόμενος από το άκουσμα των παράδοξων έργων, φανταζόταν ότι ο δολοφονημένος ήταν σχεδόν παρών και απαιτούσε εκδίκηση για το έγκλημα. Γι' αυτό και ανακοινώνει την υποψία του στους υπηρέτες του, καθώς δεν είχε το θάρρος να αποκαλύψει την αγωνία του στους άλλους.

Ας υπομείνουμε λοιπόν, αγαπητοί, τις θλίψεις της φυλακής, τους πειρασμούς που ακόμη προσδοκώνται, αυτό το ίδιο, το να πεθαίνουμε καθημερινά, να μαρτυρούμε, να αγωνιζόμαστε, μέχρι να έρθει ο καιρός της ειρήνης, τον οποίο ο Κύριος έκρινε επαρκή ως δοκιμασία όσων ομολογούν και ως ανταπόδοση όσων απειθούν. Η μία ημέρα ας οδηγεί στην άλλη με υπομονή και προθυμία, το χέρι ας εργάζεται οποιοδήποτε έργο, το στόμα ας ψάλλει, το σώμα ας δουλαγωγείται, ο νους ας προσέχει τον εαυτό του ώστε να μην ανοίγει τη θύρα στα πάθη, προκειμένου η φυλακή να είναι ευρύχωρη, ευχάριστη, γλυκιά, παλάτι του Χριστού· διότι το αντίθετο είναι προφανές. Υπάρχει πίστη από τους ανθρώπους εκτός φυλακής προς εσάς, τόσο ανδρών όσο και γυναικών, μοναζουσών και λαϊκών. Και δικαιολογημένα· επειδή με τη χάρη του Θεού είστε το φως του Βυζαντίου, για να μην πω όλου του κόσμου. Αλλά ας προσέχουμε τον διάβολο που σπέρνει ζιζάνια ανάμεσα στο σιτάρι, και με το κόσκινο του νου ας αποδεχόμαστε την πίστη, ενώ ας αποτινάζουμε τις κοσμικές προσκολλήσεις, για να μην καταστρέφεται ο αγρός της ψυχής. Είχε και ο μέγας Παύλος αγαπητές γυναίκες· την Απφία, την Περσίδα, και παρακαλεί την Ευοδία και τη Συντύχη να έχουν το ίδιο φρόνημα εν Κυρίω, καθώς κοπίασαν, αγωνίστηκαν και διακόνησαν μαζί του. Και είναι πάντως αναγκαίο να έχουμε τέτοιες σχέσεις, αλλά να τις έχουμε όπως τις είχε εκείνος· διότι λέει για την Πρίσκιλλα και τον Ακύλα, ότι αυτοί για τη ζωή μου υπέβαλαν σε κίνδυνο τον ίδιο τους τον τράχηλο.

Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με κόκκο σιναπιού, τον οποίο πήρε ένας άνθρωπος και τον έσπειρε στον αγρό του· αυτός είναι μεν το μικρότερο από όλα τα σπέρματα. Όταν όμως αυξηθεί, είναι μεγαλύτερος από όλα τα λάχανα, και γίνεται δέντρο, ώστε να έρχονται τα πετεινά του ουρανού και να κατασκηνώνουν στα κλαδιά του.» Κόκκος σιναπιού είναι το κήρυγμα και οι απόστολοι· διότι αυτοί, αν και φαίνονταν λίγοι, περιέλαβαν ολόκληρη την οικουμένη· ώστε τα πετεινά του ουρανού, δηλαδή αυτοί που έχουν ελαφρύ και φτερωτό το φρόνημα προς τα άνω, να αναπαύονται σε αυτούς. Και εσύ λοιπόν γίνε κόκκος σιναπιού, μικρός μεν κατά το φαινόμενο (διότι δεν πρέπει να επιδεικνύεις θεατρικά την αρετή), θερμός όμως και ζηλωτής και οξύς και ελεγκτικός· διότι έτσι θα γίνεις μεγαλύτερος από τα λάχανα, δηλαδή από τους ασθενείς και τους μη τέλειους, όντας ο ίδιος τέλειος, ώστε και τα πετεινά του ουρανού, δηλαδή οι άγγελοι, να αναπαύονται σε εσένα που ζεις αγγελική ζωή. Διότι και αυτοί χαίρονται για τους δικαίους. «Άλλη παραβολή τους είπε: Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με προζύμι, το οποίο πήρε μια γυναίκα και το έκρυψε μέσα σε τρία σάτα αλεύρι, μέχρι που ζυμώθηκε όλο.» Προζύμι ονομάζει τους αποστόλους, όπως ακριβώς και κόκκο σιναπιού. Όπως λοιπόν το προζύμι, αν και είναι μικρό, μεταβάλλει όλο το αλεύρι προς τη φύση του, έτσι και εσείς θα μεταβάλετε ολόκληρο τον κόσμο, έστω και αν είστε λίγοι.