Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 13:52

Του εν αγίοις Πατρός ημών Αθανασίου, Έλεγχος της υποκρισίας των περί τον Μελέτιο και τον Ευσέβιο τον Σαμοσατέα κατά του Ομοουσίου. Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσιν του Θεού, και ο άνθρωπος δεν είναι Θεός· διότι αυτό που είναι όμοιο με κάτι δεν είναι το ίδιο το πράγμα με το οποίο ομοιάζει. Όπως ακριβώς λέγεται ότι η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με δίχτυ (σαγήνη) και με σπόρο, αλλά τίποτε από αυτά δεν είναι η βασιλεία των ουρανών· και, ότι είναι όμοιος με άνθρωπο οικοδεσπότη εκείνος που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών, αλλά αυτός δεν είναι οικοδεσπότης· και υπάρχουν πολλά άλλα παρόμοια. Ομοιότητες υπάρχουν και στα υλικά σώματα: ο λύκος μοιάζει με τον σκύλο, αλλά δεν είναι σκύλος· και ο κασσίτερος με τον άργυρο, αλλά δεν είναι άργυρος· ο χαλκός με τον χρυσό, αλλά δεν είναι χρυσός· και το κόκκινο χρώμα με το αίμα, αλλά δεν είναι αίμα· και ο γύψος με το χιόνι, αλλά δεν είναι χιόνι· και παρατηρούνται και άλλα διάφορα τέτοια. Επομένως, ο Υιός δεν είναι απλώς όμοιος με τον Θεό, εφόσον ο Ίδιος είναι Θεός, αλλά είναι ένα [με τον Πατέρα]· όπως έχει γραφτεί: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα». Και ερμήνευσε την ενότητα ως θεότητα· θεότητα όμως όχι σαν αυτή των κτιστών όντων που θεώθηκαν· εφόσον την αντιπαραβάλλει με εκείνη, όπως αναφέρει ο λόγος του Κυρίου. Διότι είναι Θεός, και όχι όπως ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσιν του Θεού· και ο οποίος ονομάζεται θεός κατά την ομοίωση και όχι κατά τη φύση· έχοντας την ουσία του να προσομοιάζει στον Θεό, και μάλιστα προκόβοντας σε αυτή την ομοιότητα· σύμφωνα με την οποία φύση ήδη, «Είμαστε τέκνα Θεού» και «Εάν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοί του».

Ας τους δώσουμε λοιπόν μερικές σύντομες εικόνες από τα ενδεχόμενα ασώματα, φέρνοντας στη μνήμη ορισμένα πράγματα τα οποία υπάρχουν στη δική μας πραγματικότητα και είναι φανερά μέσα στην κτίση, μήπως τυχόν, αναβαίνοντας μέσω αυτών, μπορέσουν να κατανοήσουν κατά κάποιον τρόπο το ασώματο του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· και να μη φαντάζονται πλέον τόπους γι' αυτά, ούτε να επινοούν τοπικές διαιρέσεις της Τριάδος. Ο νόμος, εφόσον είναι ασώματος και πνευματικός, βρίσκεται στη διάνοια αυτού που γνωρίζει τον νόμο· στην ίδια διάνοια βρίσκονται επίσης οι προφήτες, τα Ευαγγέλια και οι απόστολοι· και έχει ειπωθεί σχετικά με τους νομικούς και τους προφητικούς λόγους: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες»· και ο Σωτήρας λέει ότι εκείνος που έχει παλαιά και καινά λόγια στη διάνοιά του μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινά και παλαιά. Ο νους του Μωυσή δεχόταν όλη την αιγυπτιακή σοφία, καθώς και εκείνη που του δόθηκε από τον Θεό. Και ο Δανιήλ, έχοντας αφομοιώσει όλη τη σύνεση των Χαλδαίων, χωρούσε μέσα του και τα ποικίλα νοήματα της θείας σοφίας, πράγμα που δηλώνει ο Θεός μέσω του Ιεζεκιήλ: «Μήπως εσύ είσαι σοφότερος από τον Δανιήλ; Κανένα μυστικό δεν έμεινε κρυφό από εσένα». Αναρίθμητη ήταν και η φρόνηση του Σολομώντα, και η ευρύτητα της καρδιάς του ήταν σαν την άμμο δίπλα στη θάλασσα. Βλέποντας λοιπόν ένα τόσο μεγάλο πλήθος σοφίας να συγκεντρώνεται γύρω από μία διάνοια, ας αναλογιστούν ότι όλα αυτά δεν βρίσκονται σε κάποιον υλικό τόπο.

Απόκριση του Ιωάννη: Από τώρα, ό,τι έγινε, έγινε. Μη λυπάσαι λοιπόν γι' αυτό, διότι ο Θεός έχει τη δύναμη, σύμφωνα με το θέλημά Του, να φέρει τον αδελφό σε επίγνωση της αλήθειας. Όσον αφορά το αξίωμα του πρεσβυτέρου κατά την παρούσα στιγμή, μην παρασυρθείς να τον χειροτονήσεις. Διότι, εάν δείξει καρπούς άξιους για αυτό το έργο, τότε ο Θεός θα δώσει πληροφορία γι' αυτόν, αφού δεν είναι μακριά από εμάς. Δεν πρέπει να δίνεις προσοχή στον τίτλο του σχολαστικού ή μόνο στην κοσμική σοφία. Διότι, εάν ο άνθρωπος δεν έχει την άνωθεν πνευματική σοφία, εις μάτην έχει αυτήν. Εάν όμως έχει και αυτήν και εκείνην, μακάριος είναι αυτός. Διότι λέγει: «Κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο πλούσιο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Πρόσεχε να μην παρασύρεσαι από κάθε άνεμο, διότι «φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές». Ερώτηση: Εάν αγνοώ ποιους πρέπει να χειροτονήσω στις εκκλησίες των κτημάτων, τι οφείλω να κάνω;

«Βάθη δε του Θεού», λέμε ότι έχει ονομαστεί η γνώση που είναι τεθησαυρισμένη στα ιερά γράμματα. Για τον λόγο αυτό και ο θεσπέσιος Δαβίδ έκανε τις ικεσίες του προς τον Θεό λέγοντας τα εξής: «Άνοιξε τα μάτια μου και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου από τον νόμο σου». Και ο ίδιος ο Σωτήρας θεωρούσε αξιοθαύμαστο εκείνον που ανεβαίνει από τη νομική γνώση στην πνευματική, δηλαδή την ευαγγελική. Διότι είπε: «Γι' αυτό σας λέω ότι κάθε γραμματέας που έγινε μαθητής στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με πλούσιο άνθρωπο ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλαιά». Διότι παλαιά μεν είναι αυτά που βρίσκονται στον νόμο, νέα δε αυτά που είναι εν Χριστώ. Εάν δε κάποιος θα ήθελε να νοηθεί και με άλλον τρόπο η από δόξα σε δόξα μεταμόρφωση της ίδιας της εικόνας μας, θα δεχθεί στον νου του κάτι τέτοιο: ότι όσοι έχουμε γνωρίσει τον Χριστό και έχουμε συγκαταλεχθεί στα τέκνα του Θεού, καθ' ολοκληρίαν και οπωσδήποτε βρισκόμαστε σε δόξα. Κατά τον καιρό δε της αναστάσεως, αυτήν την ίδια εικόνα μεταμορφωνόμαστε από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από τον Κύριο, που είναι Πνεύμα. Διότι ο ίδιος ο Χριστός, αυτός που μας χάρισε «τον αρραβώνα του Πνεύματος», θα προσθέσει σε εμάς αυτό που λείπει κατά τον καιρό εκείνο, και θα μετασχηματίσει «το σώμα της ταπεινώσεώς μας ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του».

Με διπλό μέτρο μαζεύεται το μάννα πριν από την αγία έβδομη ημέρα· και από αυτό πάλι θα κατανοήσεις, ότι καθώς ο νόμος πλησιάζει στο χρονικό του τέλος, και αρχίζει πλέον η αγία έβδομη, δηλαδή η έλευση του Χριστού, με διπλό κατά κάποιον τρόπο μέτρο θα γίνει η εύρεση των ουράνιων αγαθών, και διπλή θα είναι η χάρη, η οποία μαζί με τα ωφέλιμα του νόμου εισάγει και την ευαγγελική διδασκαλία. Αυτό ακριβώς μπορεί να θεωρηθεί ότι διδάσκει και ο ίδιος ο Κύριος, όταν λέει κάπου σαν σε παραβολή: «Γι' αυτό κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο πλούσιο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλαιά»· παλαιά βέβαια είναι αυτά που προέρχονται από τον νόμο, νέα δε αυτά που δίδονται δια του Χριστού. «Και είπαν ο Μωυσής και ο Ααρών προς όλη τη συναγωγή των υιών Ισραήλ: Το βράδυ θα γνωρίσετε ότι ο Κύριος σας έβγαλε από την Αίγυπτο, το δε πρωί θα δείτε τη δόξα του Κυρίου, με το να σας δώσει ο Κύριος το βράδυ κρέας να φάτε και το πρωί άρτους για να χορτάσετε.» Υπόσχεται ο Μωυσής στους Ισραηλίτες ότι θα τους χορηγηθούν από τον Θεό τα ορτύκια προς το βράδυ, και διαβεβαιώνει σαφώς ότι μέσα από αυτό θα αναγνωρίσουν ότι ο Κύριος τους έβγαλε από την Αίγυπτο· το πρωί όμως ρητά, λέει, θα δείτε τη δόξα του Κυρίου, όταν λάβετε άρτους μέχρι χορτασμού.

Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Ίδιος μάς λέει κάπου τα εξής: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσέψει περισσότερο από τη δικαιοσύνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Διότι δεν συναγωνιζόμαστε τους τρόπους των Ιουδαίων, αλλά αν δεν ξεπεράσουμε κατά πολύ τη δικαιοσύνη του νόμου, θεωρώ πως ποτέ δεν θα μπορέσουμε να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών. Και δεν υποστηρίζουμε ότι ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή είναι παντελώς άχρηστος ή ανώφελος. Διότι εισήγαγε σε εμάς, έστω και όχι τέλεια, το αγαθό, αλλά πάντως αποδεικνύεται παιδαγωγός προς τη μάθηση της ευαγγελικής πολιτείας, και εισάγοντας την εικόνα της αληθινής ευσέβειας μέσω αινιγμάτων και τύπων, ενεχάραξε κατά κάποιον τρόπο στις διάνοιές μας τη σκιά της δια του Χριστού παιδείας. Γι' αυτό ακριβώς, άλλωστε, έλεγε και ο Ίδιος: «Σας λέω, λοιπόν, ότι κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών μοιάζει με πλούσιο άνθρωπο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλαιά». Διότι αποτελεί όντως πνευματικό και μέγιστο πλούτο το να είναι κανείς άριστα καταρτισμένος στους λόγους που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, και να έχει αποθησαυρισμένη στη διάνοιά του ο άνθρωπος την ωφέλεια που προέρχεται από αυτούς, έχοντας προσλάβει επιπλέον και το κάλλος της ευαγγελικής παιδείας, ώστε να σεμνύνεται διπλά, με τη γνώση τόσο των παλαιών όσο και των νέων νόμων.

Διότι, εάν δεν είχε γίνει άνθρωπος, ούτε εμείς καθόλου, έχοντας αξιωθεί τη σύμφυση με αυτόν και έχοντας εμφυτευθεί σαν κλήματα και αντλώντας δύναμη για καρποφορία από αυτόν μέσω της μετοχής του Πνεύματος, δεν θα παράγαμε τον καρπό της θεοφιλούς πολιτείας, τον οποίο και ονομάζει άφθονο, τοποθετώντας σε δεύτερη μοίρα τον καρπό της νομικής λατρείας και δηλώνοντας ότι είναι υποδεέστερος. «Διότι ο νόμος δεν ετελείωσε τίποτα», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου. Γι' αυτό τον λόγο έλεγε προς τους αγίους μαθητές, ή μάλλον προς όλους εμάς, που μέσω της πίστεως και της τέλειας αγάπης έχουμε προσκολληθεί σε αυτόν: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από αυτή των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών», και πάλι: «Κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών είναι όμοιος με πλούσιο άνθρωπο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά»· σαν να βγάζει από τον θησαυρό της καρδιάς του τις μωσαϊκές διηγήσεις και τη μνήμη των αρχαίων συγγραμμάτων. Εκείνος όμως που είναι υπάκουος και ευμαθής και γεμάτος από το φως της ευαγγελικής δαδουχίας, έχει άφθονο και διπλό πλούτο, αναφέρομαι βέβαια στον εν Πνεύματι πλούτο. Διότι βγάζει νέα και παλιά, μεταπλάθοντας τη σκιά του νόμου και τη δύναμη της εν νόμω λατρείας σε σχήμα ευαγγελικής πολιτείας. Διότι αυτό που υποδήλωνε μέσω των τύπων ο νόμος, αυτό το φανερώνει ο Χριστός απερίκαλυπτα στην αλήθεια.

Ματθ. 13, 52 «Γραμματεύς» είναι εκείνος ο οποίος, διά της επίμονης ανάγνωσης των Γραφών, τόσο της Παλαιάς όσο και της Καινής Διαθήκης, έχει αποταμιεύσει στον εαυτό του θησαυρό γνώσης. Γι' αυτό μακαρίζει όσους συνένωσαν μέσα τους τη νομική και την ευαγγελική παιδεία, ώστε να «βγάζουν από τον θησαυρό» νέα και «παλαιά». Αυτούς τους παρομοιάζει με γραμματείς, όπως και αλλού αναφέρει: «σας αποστέλλω σοφούς και γραμματείς». Είδες πώς δεν απορρίπτει την Παλαιά Διαθήκη — μέσω των οποίων καλλωπίζεται η ψυχή.

Άραγε λοιπόν θα απέχουμε από τα αναγνώσματα του Νόμου; Καίτοι πώς δεν είναι αμάθεια να σκεφτόμαστε έτσι, εφόσον ο Χριστός λέει ξεκάθαρα: «Γι' αυτό σας λέω, ότι κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με άνθρωπο πλούσιο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλαιά.» Επομένως, δεν αρνούμαστε μεν να γνωρίζουμε τον Νόμο· ωστόσο, το να τον γνωρίζουμε με τέτοιον τρόπο ώστε να επιλέγουμε να ζούμε νομικά, δηλαδή ιουδαϊκά, είναι αποτρεπτέο. Διότι βέβαια δεν θα θυσιάσουμε βόδια, ούτε θα τιμήσουμε τον Θεό των όλων με αιματηρές θυσίες. Μάλλον πνευματική λατρεία θα του προσφέρουμε ως οσμή ευωδίας. Όπως εξάλλου λέει ο Σωτήρας: «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» Το ότι, μάλιστα, αποτελεί μεγάλη ζημία για εκείνους που έχουν σφραγιστεί με το Άγιο Πνεύμα σε καινότητα ζωής το να θέλουν ακόμη να πολιτεύονται και να ζουν ιουδαϊκά, δηλαδή σύμφωνα με τη σκιά του Νόμου, το επιβεβαιώνει ο μακάριος Παύλος, λέγοντας σε εκείνους που μετά την πίστη γυρίζουν, τρόπον τινά, πίσω στη λατρεία των σκιών: «Αφού αρχίσατε με το πνεύμα, τώρα καταλήγετε με τη σάρκα;» Και πάλι: «Σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα. Αποξενωθήκατε από τον Χριστό όσοι ζείτε σύμφωνα με τον Νόμο, εκπέσατε από τη χάρη.»

Ανυψώθηκε λοιπόν ο ήλιος, αλλά εξίσου και η σελήνη, δηλαδή ο νόμος, στάθηκε στην τάξη της για να δίνει φως. Διότι, ύστερα από την ευαγγελική διδασκαλία, έπεται εκείνη του Μωυσή, και αυτή είναι η τάξη της, επειδή είναι και σκιά και τύπος. Και επειδή ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου και των προφητών, έλαμψε και ο νόμος. Διότι, συγκρίνοντας εκείνα που είχαν προαναγγελθεί από παλιά μέσω αυτού με όσα έχουν πραγματοποιηθεί, έχουμε ήδη θαυμάσει και το φως αυτού του νόμου, που μας προδιατυπώνει με κομψότητα, με πολλούς τρόπους, το μυστήριο του Χριστού. Στάθηκε λοιπόν για να δίνει φως. Μακαρίζει δε και ο ίδιος ο Χριστός αυτούς που έχουν συνδυάσει μέσα τους τόσο τη νομική όσο και την ευαγγελική διδασκαλία. Διότι είπε ως εξής: «Γι' αυτό σας λέω, ότι κάθε γραμματέας», δηλαδή αυτός που γνωρίζει τον νόμο, «αφού γίνει μαθητής στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με πλούσιο άνθρωπο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλαιά». Θα δεχτούμε όμως και ένα άλλο νόημα σε αυτό, καθόλου απίθανο, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, το οποίο προσεγγίζει μάλλον το εύλογο. Διότι λέμε, και πολύ σωστά, ότι ο ήλιος είναι ο Εμμανουήλ· διότι έτσι έχει ονομαστεί, και είναι αληθινά. Πρέπει δε να θεωρήσουμε ότι σελήνη, λόγω της ομοιότητας με το ουράνιο σώμα, ονομάζεται η Εκκλησία του Θεού, η οποία φέγγει σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι, και λάμπει σαν μέσα στη νύχτα.

Είπε δε κάπου και για τους γραμματείς και τους Φαρισαίους, καθώς καλούνται από τη νομική εκπαίδευση στο καλύτερο, δηλαδή την ευαγγελική: «Γι' αυτό κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Επομένως, ζητώντας από τον Θεό τη νομική και ευαγγελική γνώση, και παρουσιάζοντας τους εαυτούς μας άξιους να τη λάβουμε, θα τη λάβουμε οπωσδήποτε, και θα γεμίσουμε τους θησαυρούς μέσα στον νου μας, συλλέγοντας τα παλιά και τα νέα, γεμίζοντας τον νου μας με άφθονη πνευματική ευκαρπία. <Ο Κύριος έκανε αστραπές, και θα τους δώσει χειμερινή βροχή, στον καθένα χορτάρι στον αγρό. Διότι αυτοί που μιλούν, λένε μάταια πράγματα, και οι μάντεις είδαν ψευδείς οράσεις και μιλούσαν για ψευδή ενύπνια, μάταια παρηγορούσαν· γι' αυτό ξεράθηκαν σαν να μην έχουν βροχή, και ταλαιπωρήθηκαν σαν πρόβατα, διότι δεν υπήρχε ίαση.> Το προκείμενο χωρίο κυοφορεί κάποια κρυμμένη έννοια, την οποία θεωρώ αναγκαίο να διασαφηνιστεί σαφώς εκ των προτέρων, διότι έτσι οι φιλομαθείς θα μπορούσαν να κατανοήσουν τον σκοπό των λόγων του Προφήτη. Διότι ο λόγος του αναφερόταν στους αγίους, τους οποίους ονόμαζε και άγιους λίθους, και έλεγε ότι τους ταιριάζει κυρίως ο σίτος, επειδή ανδρίζονται, δηλαδή στους νεανίσκους, και βέβαια και ευωδιαστός οίνος, επειδή είναι παρθένοι, δηλαδή αγνοί και αμόλυντοι. «

Εάν, βέβαια, κάποιος από τον οίκο του Δαβίδ, δηλαδή από τους λαμπρότερους και εντιμότερους μεταξύ τους, αποδεχθεί την πίστη και, κατανοώντας πολύ καλά το μυστήριο του Χριστού, γίνει προσκυνητής Του, αυτός θα είναι σαν οίκος Θεού και σαν άγγελος Κυρίου ενώπιόν τους. Κάτι παρόμοιο βλέπουμε να λέει και ο ίδιος ο Σωτήρας, διότι είπε: «Γι' αυτό κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Διότι αυτός που έχει ήδη θησαυρισμένη μέσα του τη γνώση του Νόμου, εάν προσλάβει και την ευαγγελική, θα γίνει πλούσιος σε σύνεση, παραθέτοντας στους φιλομαθείς νέα και παλαιά θεωρήματα, σαν να τα βγάζει από αποθήκες. Τέτοιος ήταν και ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος άλλοτε επιχειρούσε να εδραιώσει τη διδασκαλία για τον Χριστό με αποδείξεις από τον Νόμο, και άλλοτε, με τις ανώτερες του Νόμου μυσταγωγίες, ωθούσε κατά κάποιον τρόπο τους ακροατές του στο να επιλέξουν ότι πρέπει να καυχώνται για την πίστη σε Αυτόν. Διότι άλλοτε έλεγε: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον Νόμο, δεν ακούτε τον Νόμο; Επειδή είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη».

Και γι' αυτό ο Σωτήρας, διδάσκοντας τούτο, ο ίδιος μας λέει ότι «Κάθε Γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Είναι, επομένως, ακατηγόρητο το μάννα που έχει συσσωρευτεί σε εμάς μέσω του νόμου, ακόμη κι αν διατηρείται στον νοητό σαββατισμό. Διότι εμείς που σαββατίζουμε εν Χριστώ συναντούμε τις σκιές του Μωυσή, προκειμένου να αναζητήσουμε μέσα τους την αλήθεια. Καθιστούσε όμως καταραμένη και υπόδικη πράξη τη συλλογή κατά το Σάββατο, ή μάλλον ο Θεός δεν κατέβαζε το μάννα. Διότι, σαββατίζοντας εν Χριστώ νοητά, δεν πρόκειται πλέον να συλλέγουμε τα τυπικά.

Διότι άρχισε από τους αγίους προφήτες να παραμερίζονται τα του νόμου, και ούτε καν να ονομάζονται εκείνα που ήταν ως σκιές, αλλά να κηρύττεται φανερά η αλήθεια και να εξυμνείται το μυστήριο της παρουσίας του Χριστού. Και αμέσως κοντά τους ήταν ο Πρόδρομος, ο οποίος κραύγαζε και έλεγε: «Μετανοείτε, διότι πλησίασε η βασιλεία των ουρανών.» Επομένως, κατά το τέταρτο έτος έγινε η αρχή της κάθαρσης των διατάξεων του νόμου, και ήταν ήδη κατά κάποιον τρόπο ο καρπός άγιος. Όμως, το πέμπτο έτος έγινε βρώσιμος, κατά το οποίο η παρουσία του Χριστού μαρτυρείται και μέσω του νόμου και μέσω των προφητών. Γι' αυτό λέει: «Ο καρπός του θα είναι πρόσθετο σε εσάς». Διότι, εκτός από τα ευαγγελικά κηρύγματα, και η παιδεία του νόμου, όταν ανάγεται σε πνευματική θεωρία, είναι χρησιμότατη στους φιλομαθείς· και γι' αυτό άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας ότι: «Κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με πλούσιο άνθρωπο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά»· ονομάζοντας καινούργια τα Ευαγγέλια, και παλιά τα του νόμου, τα οποία συνεισφέρουν σε εμάς την εν Χριστώ γνώση με διόλου ευκαταφρόνητο τρόπο· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων, Αμήν.

Επομένως, με τέτοιου είδους προζύμι θα ταίριαζε να υποθέσουμε ότι έχουν ζυμωθεί οι λαοί, οι οποίοι προσφέρονται ωσάν με τη μορφή των άρτων, και μάλιστα ο καθένας από δύο δέκατα· ενώ ο τύπος μάς περιγράφει αινιγματικά το διπλό, ας πούμε, της παιδείας. ΠΑΛΛ. Τι ακριβώς εννοείς; ΚΥΡ. Δεν θα έλεγες, ω Παλλάδιε, ότι μέσω της διπλής παιδείας, δηλαδή της νομικής και της ευαγγελικής, θα γίνουμε ιεροί και ευπρόσδεκτοι στον Θεό, και θα προχωρήσουμε έτσι σε μια νέα και εκλεκτή ζωή; ΠΑΛΛ. Το λέω. ΚΥΡ. Αυτό ακριβώς μας το διασαφήνισε και ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας: «Γι' αυτό σας είπα, ότι κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με άνθρωπο πλούσιο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Διότι εκείνοι που έχουν τον νου τους γνώστη των όσων νομοθετήθηκαν μέσω του Μωυσή, και γεμάτο από εκείνη την αρχαία και ως εν τύποις εντολή, και έπειτα προσέθεσαν σε αυτήν τον πλούτο της νέας και ευαγγελικής γνώσης, καυχώνται πλέον, νομίζω, για τη διπλή τους παιδεία. ΠΑΛΛ. Ορθά μίλησες. ΚΥΡ. Όμως το πλήθος εκείνων που προετοιμάστηκαν για την καινότητα της ζωής δεν μας περιγραφόταν μόνο με τους άρτους, αλλά ο νόμος προστάζει επιπλέον ότι πρέπει να προσφέρονται επτά αμνοί μαζί με ένα μοσχάρι και δύο κριάρια· ενώ βέβαια συνοδεύει τις θυσίες και σπονδή, δηλαδή χύνεται κρασί, και μάλιστα ένα τέταρτο του ιν, το οποίο ισοδυναμεί με έξι ξέστες, όπως λέγεται στη δική μας γλώσσα.

Αλλά γιατί μακρηγορώ εξηγώντας αυτά σε έναν άνθρωπο που ίσως γνωρίζει καλύτερα από αυτόν που τα λέει; Διότι, έχοντας μαθητεύσει και ο ίδιος στη βασιλεία των ουρανών, γνωρίζεις καινούργια και παλαιά. Μόνο δείξε στην πράξη αυτή τη γνώση· κατέβα στο πρακτικό στάδιο της γνώσεως· αγωνίσου τον καλόν αγώνα· κάνε χρήση αυτού νομίμως· αφαίρεσε κάτι από την περιβολή σου και από το βαρύτατο άχθος της φροντίδας των γήινων πραγμάτων, ελαφρώνοντας τον εαυτό σου για τον κατά λόγον δίαυλο· απεκδύσου τα πάντα πρόθυμα για την πάλη, ελευθερώνοντας τον νου σου από τα γήινα έστω και για λίγο· αλείψου με το έλαιο της αγαθοεργίας, και έτσι δεν θα δώσεις καθόλου λαβή στους αντιπάλους. Είναι φοβερό, κάποιοι από τους απλούς ανθρώπους, αφού ξεπέρασαν όλους τους γυμνικούς αγώνες, να περιβάλλονται με όπλα δυνατά ενώπιον του Θεού προς καθαίρεση οχυρωμάτων και, αφού ζώστηκαν την κοφτερότατη ρομφαία του Πνεύματος και σήκωσαν το φρικτό για τους εχθρούς δόρυ, δηλαδή την άυλη νοερή εργασία, να ορμούν εναντίον των παθών και των δαιμόνων, και αν αυτοί ηττηθούν και καταφύγουν στο φρούριο, την εντός ημών χώρα (διότι αυτό συμβαίνει όταν έχει ήδη πολιορκηθεί από αυτούς), εκείνοι οι πνευματικοί οπλίτες να υπερπηδούν το τείχος με τη βοήθεια του Θεού, όπως λέει ο ψαλμός, και να κατανικούν κατά κράτος τους κοινούς εχθρούς, να γίνονται έτσι εξ ολοκλήρου κύριοι του εαυτού τους και ανήκοντες στον Θεό, αξιωνόμενοι πραγμάτων ανώτερων από αυτούς· εμείς όμως, που έχουμε τιμηθεί με την τέχνη των λόγων, να μην επιλέγουμε να αναλάβουμε για τον εαυτό μας ούτε καν τους ακίνδυνους αγώνες.

Διότι, βλέποντάς τον ντυμένον ως μοναχό, χαιρόμουν και συλλογιζόμουν μέσα μου ότι, με την πάροδο του χρόνου, θα γίνει σοφός και στα θεία ζητήματα, συναναστρεφόμενος τους εκλεκτούς από τους δικούς μας μοναχούς, οι οποίοι, έχοντας αποχαιρετήσει όλα τα άλλα, είναι ισόβια αφοσιωμένοι στον Θεό μέσω της ησυχίας. Και έλεγα: «Θα μπορούσε να γίνει για εμάς γραμματέας παρόμοιος με θησαυρό, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, που βγάζει παλαιά και νέα». Τώρα όμως συνέβη εντελώς το αντίθετο, και για εκείνον που χαιρόμουν τρέφοντας αγαθές ελπίδες, πένθος κατέλαβε μόλις τώρα την ψυχή μου για τη δική του ψυχή. Διότι πλησίασε μεν κάποιους από τους δικούς μας, και μάλιστα τους πιο απλοϊκούς, υποκρινόμενος τον μαθητή, απομακρύνθηκε όμως σε τέτοιο βαθμό, δείχνοντας ότι τους κατακρίνει, ώστε συνέταξε συγγράμματα εναντίον τους, τα οποία δεν τους προσάπτουν ούτε μικρές ούτε μέτριες κατηγορίες, και με αυτά τα συγγράμματα μιλούσε δημόσια εναντίον τους, όχι όμως ενώπιον αυτών των ιδίων, αλλά μπροστά στα μειράκια που φοιτούν κοντά του και τον περιτριγυρίζουν θορυβωδώς· και από αυτούς έπειθε όσους δεν διαθέτουν ώριμο φρόνημα, και από τους μοναχούς εκείνους που δεν έχουν αποκτήσει πείρα της ησυχαστικής ζωής.

Διότι αυτά δεν έχουν ειπωθεί βεβαίως μόνο προς τον Τιμόθεο, αλλά προς όλους. Εάν δε σε εκείνον που ανασταίνει νεκρούς απευθύνει τέτοιες προτροπές, τι θα πούμε εμείς; Και ο Χριστός, εξάλλου, αυτό υπαινίσσεται για τους διδασκάλους, λέγοντας: «Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλαιά».

Επομένως, αυτή η διαφορά στα ονόματα φανερώνει τη συγγένεια καθεμιάς, και η διαφορά αυτή δεν αφορά την ουσία, αλλά την εναλλαγή των χρόνων· διότι το καινό αντιδιαστέλλεται προς το παλαιό μόνο ως προς αυτό. Η δε εναλλαγή των χρόνων δεν εισάγει ούτε διαφορά κυριότητας ούτε μείωση. Και αυτό πάλι ο Χριστός το φανέρωσε, λέγοντας: «Γι' αυτό σας λέω, κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών είναι όμοιος με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Βλέπεις ότι τα κτήματα είναι μεν διαφορετικά, αλλά μία είναι η κυριότητα;

Όπως λοιπόν εκείνος, όντας ένας οικοδεσπότης, δύναται να ανασύρει καινούργια και παλαιά, έτσι ακριβώς και εδώ είναι δυνατόν η Καινή και η Παλαιά να ανήκουν σε έναν Θεό· διότι αυτό ακριβώς καταδεικνύει κατεξοχήν τον πλούτο και την περιουσία Του, το ότι δηλαδή δεν κατέχει μόνο τα καινούργια, αλλά επιδεικνύει την περιουσία Του και στα παλαιά.

Έπειτα, επειδή κατανόησαν, τους επαινεί πάλι λέγοντας: «Γι' αυτό κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών είναι όμοιος με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλαιά». Γι' αυτό και αλλού λέει: «Θα σας αποστείλω σοφούς και γραμματείς».

Εφόσον έγινες κοινωνός της κλήσεως με τον σοφό Ευαγγελιστή, θεόφρον πάτερ, έγινες κληρονόμος και του τρόπου και της χάριτος αυτού και, αφού διατράνωσες τον καινό εν πνεύματι νόμο, τον ευαγγελίστηκες στα πέρατα του κόσμου. Αφού αναδείχθηκες υψηλός ρήτορας με ταπείνωση βίου, και θεολόγος και φιλόσοφος, όσιε, ως γραμματέας που μαθήτευσε στον Χριστό, προσέφερες από τον αγαθό οίκο της καρδιάς σου, ως από θησαυρό, παλαιά και καινά.

Μτ 13, 24-52 «Βασιλεία των ουρανών» και βασιλεία του Θεού ονομάζεται αφενός η πρώτη παρουσία του Δεσπότου Χριστού, καθώς λέει: «αν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία». Και πάλι: «ωμοιώθη η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο που έσπειρε καλό σπόρο στον αγρό του». Διότι καθένα από αυτά υπονοεί την πρώτη παρουσία. Ονομάζεται βασιλεία η ανάσταση, καθώς λέει: «έως ότου το πίνω καινούργιο στη βασιλεία». Ονομάζεται βασιλεία και το ίδιο το κήρυγμα, ως πρόξενος της βασιλείας, καθώς λέει: ωμοιώθη η «βασιλεία των ουρανών με κόκκο σιναπιού» και «όμοια είναι η βασιλεία των ουρανών με προζύμι». Διότι μέσα από καθεμία από τις δύο παραβολές υπονοείται το κήρυγμα. Επειδή, όπως ακριβώς ο κόκκος του σιναπιού, που είναι πάρα πολύ μικρός όταν σπέρνεται, απλώνεται και εκτείνεται σε μεγάλο δέντρο, έτσι και ο λόγος του κηρύγματος, που ήταν πολύ μικρός και σπερνόταν και φαινόταν στην αρχή μόνο στην Ιουδαία, αργότερα από εκεί εξαπλώθηκε και διέτρεξε όλη την οικουμένη. Και όπως ακριβώς το προζύμι, αν και μικρό, ζυμώνει όλο το φύραμα, έτσι και η χάρη του κηρύγματος, αφού εναποτέθηκε στο ανθρώπινο φύραμα, το μετέστησε ολόκληρο στην υπακοή του Χριστού, ζυμώνοντάς το ως άρτο, συσφίγγοντας και ενοποιώντας τη διασκορπισμένη μέσα στην πλάνη, διαμελισμένη και διαλυμένη φύση μας. Έτσι και το ίδιο το κήρυγμα ονομάζεται βασιλεία των ουρανών.

Η δε τέταρτη και η πέμπτη αφορά τον τρόπο, την προσπάθεια και την επίτευξη εκείνων που κατορθώνουν την αρετή. Η δε έκτη και τελευταία αφορά τη Δευτέρα Παρουσία του, κατά την οποία γίνεται η αμοιβή και η ανταπόδοση σε εκείνους που πέτυχαν και σε εκείνους που απέτυχαν. Υπάρχει και άλλη μία σημασία της βασιλείας: η ακριβής επίγνωση και κατανόηση της Θείας Γραφής, της Παλαιάς και της Καινής, όπως λέει: «Γι' αυτό, κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών» και τα εξής. Διότι μέσω της γνώσης αυτών αποκτούμε τη βασιλεία των ουρανών.

«Γι' αυτό κάθε γραμματέας που έγινε μαθητής της βασιλείας των ουρανών, μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλιά.» Είδες πώς οι παραβολές τους έκαναν πιο προσεκτικούς; Ιδού, λοιπόν, πώς εκείνοι που κατά τα άλλα ήταν ασύνετοι και αμαθείς, κατανόησαν τα δυσνόητα.

Γι' αυτό, επαινώντας τους ο Σωτήρας, λέει: «Κάθε γραμματέας», και τα εξής. Διότι τους αποκαλεί γραμματείς, ως νομομαθείς, αλλά, αν και ήταν νομομαθείς, δεν έμειναν προσκολλημένοι στον νόμο, αλλά μαθήτευσαν στη βασιλεία, δηλαδή στη γνώση του Χριστού, και μπορούν να προσφέρουν τόσο τα της καινής όσο και τα της παλαιάς. Οικοδεσπότης, επομένως, είναι ο Χριστός, ως πλούσιος. Διότι σε Αυτόν βρίσκονται οι θησαυροί της σοφίας.