Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 15:8

Και το ότι κανείς δεν αρνείται τον Θεό μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα, και ότι, παρότι ονομάζεται Χριστιανός, λέει τα ίδια με τον άφρονα: «Δεν υπάρχει Θεός», το μαρτυρεί ο Απόστολος λέγοντας: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Όσο δε τα έργα είναι ισχυρότερα από τα λόγια ως προς την ικανότητα να πείθουν, τόσο το να αρνείται κανείς τον Θεό με τα έργα είναι βαρύτερο από το να το λέει με το στόμα ή με την καρδιά του. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Εκείνος που με το στόμα λέει: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε», και μέσα στην καρδιά του μισεί τον αδελφό του, πώς αγαπά τον Θεό, όταν παρακούει αυτόν που είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»; Ο Δεσπότης λέει ότι: «Αυτός που με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου». Επομένως, αυτός που δεν τα τηρεί, δεν τον αγαπά· με το στόμα ομολογεί τον Θεό και με την καρδιά λέει: «Δεν υπάρχει Θεός». Μάρτυρας είναι ο Κύριος που λέει: «Ο λαός αυτός με τιμά με το στόμα, αλλά η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα».

Τότε λέγει: «Δεν υπάρχει προφήτης χωρίς τιμή, παρά μόνο στην πατρίδα του». Και αφού άκουσε τα όσα συνέβησαν με τον Ηρώδη και τον Ιωάννη, αναχωρεί σε έρημο τόπο και τρέφει τους πεντακισχίλιους. Στέλνει τους μαθητές στο πλοίο. Ανέρχεται στο όρος για να προσευχηθεί. Εμφανίζεται σε αυτούς τη νύχτα καθώς πλέουν· δέχεται τον Πέτρο πάνω στα ύδατα. Έρχεται στη Γεννησαρέτ. Θεραπεύονται πολλοί. Τον εγκαλούν οι Φαρισαίοι σχετικά με τους καθαρμούς· τους αποστομώνει και διδάσκει τα πλήθη περί των τροφών.

Ως προς το πρόσωπο, στην μεν Παλαιά Διαθήκη, όπως συνέβη στην περίπτωση του Κορέ και εκείνων που τόλμησαν να εισχωρήσουν στην ιερωσύνη, η οποία δεν τους είχε δοθεί, και οι οποίοι υπέπεσαν στην αυστηρότητα της οργής, σε όλεθρο και φρικτότατη απώλεια· από τον ίδιο δε τον Κύριο διδασκόμαστε να προφυλασσόμαστε, όταν είπε προς τους μαθητές: «Δεν απεστάλην παρά μόνο στα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ»· και προς τη γυναίκα: «Δεν είναι καλό να πάρω το ψωμί των τέκνων και να το ρίξω στα κυνάρια». Ως προς το πράγμα δε, στη μεν Παλαιά Διαθήκη, όταν, ενώ έχει δοθεί η εντολή να προσφέρεται θυσία από ζώα καθαρά, αρτιμελή και άμωμα, η προσφορά δεν γίνεται από τέτοια· για την οποία περίπτωση ο Θεός είπε: «Πρόσφερέ το στον άρχοντά σου, για να δεις αν θα το δεχθεί, αν θα αποδεχθεί το πρόσωπό σου»· στη δε Καινή Διαθήκη, από τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος υπενθύμισε την προφητεία του Ησαΐα κατά των Ιουδαίων, ότι: «Καλά προφήτευσε ο Ησαΐας για εσάς, λέγοντας: Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει μακριά από εμένα· μάταια δε με σέβονται, διδάσκοντας ως διδασκαλίες ανθρώπινες εντολές»· και από τον Απόστολο, ο οποίος μαρτυρεί μεν υπέρ της συνειδήσεως των Ιουδαίων, καταδικάζοντάς τους όμως ως προς τη διαφορά της δικαιοσύνης. Γράφει δε τα εξής: «Διότι δίδω μαρτυρία γι' αυτούς, ότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι κατ' επίγνωσιν».

Επομένως, όσον αφορά το γεγονός ότι είχαν τον νόμο στα χείλη τους, νόμιζαν ότι βρίσκονταν κοντά στον Θεό, επειδή όμως δεν δέχονταν να τον εφαρμόσουν, ελέγχονταν ότι απομακρύνονταν και ότι βρίσκονταν εκτός αυτού. Διότι το ότι ήταν περισσότερο προσηλωμένοι στα προστάγματα των ανθρώπων, γίνεται φανερό και από το εξής: «Πλησίασαν κάποτε τον Σωτήρα οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι λέγοντας: Γιατί οι μαθητές σου παραβαίνουν την παράδοση των πρεσβυτέρων; Επειδή δεν πλένουν τα χέρια τους όταν τρώνε άρτο. Και απέναντι σε αυτό απάντησε ο Κύριος: Γιατί και εσείς παραβαίνετε την εντολή του Θεού; Διότι ο Θεός είπε: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου· και όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα, ας τιμωρείται με θάνατο. Εσείς όμως λέτε: Όποιος πει στον πατέρα ή στη μητέρα, Δώρο προς τον Θεό είναι αυτό από το οποίο θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα, τότε δεν έχει υποχρέωση να τιμήσει τον πατέρα του ή τη μητέρα του· και έτσι ακυρώσατε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας.» Πρόσθεσε δε σε αυτά το υπό εξέταση ρητό· διότι είπε: «Υποκριτές, καλά προφήτευσε για εσάς ο Ησαΐας λέγοντας: Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη του.» Επομένως, επειδή ατίμασαν τον παιδαγωγό και θεώρησαν ανάξιο οποιουδήποτε λόγου τον νόμο που δόθηκε από τον Θεό και στράφηκαν σε διδασκαλίες και εντολές ανθρώπων, για τον λόγο αυτόν σφραγίστηκε, και μάλιστα πολύ εύλογα, το βιβλίο της θεόπνευστης Γραφής.

Και μάλιστα δεν ντρέπονται να ασεβούν απέναντι στους αποστόλους, αν και ο Κύριος ελέγχει την κακοτροπία τους με το γεγονός ότι ο Πέτρος, όταν [ο Κύριος] ήλθε να νίψει τα πόδια του, είπε: «Ποτέ δεν πρόκειται να νίψεις τα πόδια μου στον αιώνα», και με την ανταπάντηση που διατυπώθηκε από τον Σωτήρα: «Εάν δεν σου νίψω τα πόδια, δεν έχεις μερίδιο μαζί μου», και όταν εκείνος πάλι αποκρίθηκε: «Όχι μόνο τα πόδια, αλλά και το κεφάλι», ενώ ο Κύριος είπε και πάλι: «Αυτός που έχει λουστεί μια φορά δεν έχει ανάγκη να νίψει το κεφάλι, παρά μόνο τα πόδια· διότι είναι ολόκληρος καθαρός». Έδειξε, λοιπόν, ότι δεν πρέπει να εφαρμόζονται καθαρμοί και ανωφελή έθιμα και ανθρώπινα εντάλματα και διδασκαλίες, όπως λέει και στο Ευαγγέλιο σε συμφωνία με τον προφήτη: «Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, η δε καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα. Μάταια όμως με σέβονται, διδάσκοντας ως διδασκαλίες εντάλματα ανθρώπων». Διότι για ποια αιτία μεμφόταν τους Φαρισαίους και τους Γραμματείς, οι οποίοι εφάρμοζαν σχολαστικούς καθαρμούς στους εαυτούς τους, στους ξέστες (κανάτες), στα ποτήρια και στα άλλα σκεύη; Και αποφαίνεται τελειωτικά ότι «το να τρώει κανείς με άνιπτα χέρια δεν μολύνει τον άνθρωπο»; Ώστε, όχι μόνο ανέτρεψε τους καθαρμούς αυτών των πραγμάτων, αλλά έδειξε ότι και το νίψιμο των χεριών είναι περιττό και ότι δεν προκαλεί βλάβη σε εκείνον που δεν θέλει να νίψει τα χέρια του. 22. Πώς όμως, σχετικά με την κρεοφαγία, δεν θα ελεγχθεί αμέσως η ανοησία τους;

Διότι, επειδή αυτοί δεν μπορούσαν να τηρήσουν το θέλημα του Θεού, εφόσον δεν τους επιτρεπόταν να αποπέμπουν τις γυναίκες τους, με τις οποίες μερικοί από αυτούς συζούσαν με δυσφορία και εξαιτίας αυτού κινδύνευαν να εκτραπούν ακόμη περισσότερο στην αδικία και από αυτήν στην απώλεια, ο Μωυσής, θέλοντας να αποκόψει αυτήν τους τη δυσφορία, εξαιτίας της οποίας μάλιστα κινδύνευαν να χαθούν, προσφέροντας μια δεύτερη λύση, ανταλλάσσοντας δηλαδή κατά περίσταση το μεγαλύτερο κακό με ένα μικρότερο, νομοθέτησε γι' αυτούς από μόνος του τον νόμο του αποστασίου. Αυτό το έπραξε ώστε, αν δεν μπορούν να τηρήσουν εκείνον τον νόμο του Θεού, να τηρήσουν τουλάχιστον αυτόν και να μην εκτραπούν σε αδικίες και κακίες, από τις οποίες θα επακολουθούσε γι' αυτούς ολοκληρωτική απώλεια. Αυτό, λοιπόν, ήταν το σκεπτικό του, σύμφωνα με το οποίο διαπιστώνεται να νομοθετεί αντίθετα προς τον Θεό. Πάντως, το γεγονός ότι ο νόμος του ίδιου του Μωυσή αποδεικνύεται εδώ ότι είναι διαφορετικός από τον νόμο του Θεού είναι αναμφισβήτητο, έστω κι αν προς το παρόν το έχουμε αποδείξει μέσω ενός μόνο παραδείγματος. Το ότι, εξάλλου, υπάρχουν και κάποιες παραδόσεις των πρεσβυτέρων συνυφασμένες μέσα στον νόμο, το φανερώνει και αυτό ο Σωτήρας. «Διότι ο Θεός», λέει, «είπε: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις. Εσείς όμως, λέει, απευθυνόμενος στους πρεσβυτέρους, είπατε: Είναι δώρο προς τον Θεό ό,τι θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα, και ακυρώσατε τον νόμο του Θεού εξαιτίας της παράδοσης των πρεσβυτέρων σας. Αυτό άλλωστε διακήρυξε ο Ησαΐας λέγοντας: Αυτός ο λαός με τιμά με τα χείλη, η καρδιά τους όμως απέχει πολύ μακριά από εμένα».

Καθιστούμε τον λόγο ερμηνευτή αυτών που έχουμε νοήσει και δεν κάνουμε το αντίστροφο, να συγκροτούμε δηλαδή τη σκέψη από τα όσα λέμε. Εάν βέβαια συντρέχουν και τα δύο, και το να σκεφτόμαστε ορθά και το να εκφραζόμαστε κατάλληλα, ο άνθρωπος είναι άρτιος και ως προς τα δύο. Αν όμως λείπει το δεύτερο, μικρή είναι η ζημία για τον απλό άνθρωπο ως προς την έκφραση, εφόσον η γνώση της ψυχής του είναι κατηρτισμένη προς το αγαθό. «Ο λαός αυτός», λέει, «με τιμά με τα χείλη, ενώ η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα». Τι υποδηλώνει με αυτό; Ότι ενώπιον του Θεού ως κριτή, ο οποίος αφουγκράζεται τους αλάλητους στεναγμούς, είναι προτιμότερη η σχέση της ψυχής με την αλήθεια παρά η λεκτική ευπρέπεια του λόγου. Διότι τα λόγια είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν και για το αντίθετο, καθώς η γλώσσα υπηρετεί εύκολα αυτό που επιθυμεί κανείς, υποτασσόμενη στην εξουσία εκείνου που ομιλεί. Αντιθέτως, η διάθεση της ψυχής, όποια και αν τυγχάνει να είναι, έτσι ακριβώς φανερώνεται σε Εκείνον που βλέπει τα κρυπτά.

Επομένως, για τέτοιους ανθρώπους έλεγε και αυτό ο Κύριος ότι «αυτός ο λαός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα· μάταια δε με σέβονται». Γι' αυτό και η αγαπητή στον Θεό βροντή αναφωνεί: «Όποιος έχει τα αγαθά αυτού του κόσμου και δεν δίνει στους αδελφούς τα αναγκαία, δεν υπάρχει η αγάπη του Θεού μέσα του». Διότι δεν μπορεί η αγάπη του κόσμου και η αγάπη του Θεού να μένουν ταυτόχρονα στον ίδιο άνθρωπο, επειδή η αγάπη του κόσμου είναι έχθρα προς τον Θεό. Γι' αυτό πάλι ο ίδιος λέει, «μην αγαπάτε τον κόσμο, ούτε όσα υπάρχουν μέσα στον κόσμο». Και ποια είναι τα του κόσμου, αν όχι η απόκτηση χρημάτων που σε τίποτα δεν ωφελούν την ψυχή, οι σαρκικές επιθυμίες, το υπερήφανο φρόνημα, το γήινο θέλημα; Όλα αυτά δεν προέρχονται από τον Θεό, αλλά χωρίζουν από Αυτόν όσους τα κατέχουν, και νεκρώνουν την ψυχή εκείνου που νικιέται από αυτά και την ενταφιάζουν στο χρυσό και ασημένιο χώμα, τα οποία είναι κατά τόσο πολύ χειρότερα από το απλό χώμα, με το οποίο συνήθως καλύπτουμε το χωμάτινο σώμα μας, ώστε τούτο μεν το απλό χώμα, όταν ρίχνεται στα νεκρά μας σώματα, εγκλωβίζει τη δυσοσμία τους και την εμποδίζει εντελώς να βγει προς τα έξω, ενώ ο χρυσός και ασημένιος χους, όσο περισσότερος συσσωρεύεται στον νου εκείνου που τον κατέχει, τόσο πιο δυσώδη τον καθιστά, έτσι ώστε η δυσοσμία να φτάνει μέχρι τον ουρανό και να αποτρέπει τους από εκεί οικτιρμούς του Θεού και την από εκεί προστασία Του.

ΡΝΗ'. Στον ίδιο. Ότι η πίστη χωρίς τα έργα δεν σώζει τον άνθρωπο. Την πίστη, ω θαυμάσιε, τα έργα μάλλον παρά τα λόγια οφείλουν να κηρύττουν. Και ότι αυτό είναι αληθές, οι μεν εκτός της Εκκλησίας λέγουν: Τα έργα θα το δείξουν σαφέστερα από τα λόγια. ο δε Απόστολος πιο δραστικά: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται.» Και ο θείος χρησμός βοά: «Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, η δε καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα. μάταια δε με σέβονται.» Διότι από τα έργα, και όχι από τα λόγια, οφείλουν να ελέγχονται τα κρυφά.

Διότι δεν μας αποδείκνυε τόσο αχάριστους η προηγούμενη ύβρις, όσο αυτή που εκδηλώνεται μετά την τιμή και την πολλή ευεργεσία. Ας αποφύγουμε, λοιπόν, εκείνα από τα οποία απαλλαχθήκαμε, και ας μην ευχαριστούμε μόνο με το στόμα, για να μη λέγεται και για εμάς: «Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, η δε καρδιά του απέχει πολύ από εμένα». Διότι πώς δεν είναι άτοπο, όταν οι μεν ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, εσύ, για χάρη του οποίου δημιουργήθηκαν οι ουρανοί που Τον δοξάζουν, να πράττεις τέτοια έργα ώστε να βλασφημείται εξαιτίας σου ο Θεός που σε δημιούργησε;

Μερικοί, βέβαια, ερμηνεύουν με διαφορετικό τρόπο το χωρίο, «Δώρο είναι οτιδήποτε με το οποίο θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα»· δηλαδή, «Δεν σου οφείλω τιμή, αλλά σου την προσφέρω ως χάρη, εάν τυχόν σε τιμήσω». Αλλά ο Χριστός δεν θα έκανε μνεία μιας τέτοιας ύβρεως. Και ο Μάρκος το καθιστά αυτό σαφέστερο λέγοντας: «Κορβάν είναι οτιδήποτε με το οποίο θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα»· το οποίο δεν σημαίνει δωρεά και χάρισμα, αλλά κυρίως ονομάζεται προσφορά. Αφού, λοιπόν, απέδειξε ότι δεν θα ήταν δίκαιο αυτοί που καταπατούν τον νόμο να εγκαλούν εκείνους που παραβαίνουν την παράδοση των πρεσβυτέρων, αποδεικνύει το ίδιο ακριβώς και μέσα από τον προφήτη. Επειδή, δηλαδή, τους έλεγξε με σφοδρότητα, προχωρά περαιτέρω· πράγμα που βέβαια κάνει παντού, φέρνοντας στο μέσον τις Γραφές και αποδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο ότι ο ίδιος βρίσκεται σε πλήρη συμφωνία με τον Θεό. Τι λέει λοιπόν ο προφήτης; «Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα. Μάταια δε με σέβονται, διδάσκοντας διδασκαλίες που είναι εντάλματα ανθρώπων». Είδες προφητεία που συμφωνεί με ακρίβεια με τα όσα ειπώθηκαν, και η οποία προαναγγέλλει την κακία τους από παλιά;

ΛΖʹ. Γι' αυτόν τον λόγο, ελέγχοντας από παλιά την υποκρισία μας, έλεγε: «Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα· μάταια δε με σέβονται», και τα εξής. Και όσα έλεγε ο Κύριός μας, ταλανίζοντας τους Φαρισαίους, εγώ νιώθω να τα ακούω για εμάς, τους σημερινούς υποκριτές, οι οποίοι αξιωθήκαμε τόσο μεγάλη χάρη και όμως βρισκόμαστε σε χειρότερη κατάσταση από εκείνους. Ή μήπως δεν δένουμε και εμείς «φορτία» βαριά και «δυσβάστακτα» και τα επιθέτουμε στους ώμους των ανθρώπων, ενώ με το «δάχτυλό» μας δεν θέλουμε ούτε να τα κουνήσουμε; Ή μήπως δεν κάνουμε και εμείς όλα τα έργα μας για να θεαθούμε από τους ανθρώπους; Ή μήπως δεν αγαπάμε και εμείς «την πρωτοκλισία στα δείπνα και τις πρωτοκαθεδρίες στις συναγωγές, και να ονομαζόμαστε από τους ανθρώπους "Ραββί, Ραββί"»· και όσους δεν μας τα αποδίδουν αυτά στον μέγιστο βαθμό, τους πολεμάμε μέχρι θανάτου; Ή μήπως δεν πήραμε και εμείς το κλειδί της γνώσης και κλείνουμε «τη βασιλεία των ουρανών μπροστά στους ανθρώπους», χωρίς ούτε οι ίδιοι να εισερχόμαστε, αλλά ούτε και να αφήνουμε αυτούς να εισέλθουν; Ή μήπως δεν περιφερόμαστε και εμείς «σε θάλασσα και ξηρά για να κάνουμε έναν προσήλυτο, και όταν γίνει», τον κάνουμε «υιό της γεέννης διπλάσια από εμάς»; Ή μήπως δεν είμαστε και εμείς «οδηγοί τυφλοί, που διυλίζουμε τον κώνωπα και καταπίνουμε την κάμηλο»;

Μην πράττετε έτσι λοιπόν, τέκνα μου, σε καμία περίπτωση, για να μην ακούσετε τα εξής: Αυτός ο λαός με τα χείλη με τιμά, αλλά η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα. Μάταια με σέβονται. Αλλά όταν ακούσουμε τον σωτήριο λόγο, είτε μέσω της κατήχησης είτε μέσω της ακρόασης των θεόπνευστων Γραφών, οποιαδήποτε ώρα και αν συμβεί αυτό, ας γεννηθεί στην καρδιά σας μια κίνηση φόβου Θεού, ένας σπινθήρας της αγάπης Του, επιθυμία για προκοπή, έφεση για την εκπλήρωση των αγίων εντολών, ώστε να αξιωθούμε τη βασιλεία Του, την οποία είθε όλοι μας να επιτύχουμε με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, διότι σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μην πράττετε λοιπόν έτσι, τέκνα. Σε καμία περίπτωση, για να μην ακούσετε: «Αυτός ο λαός με τα χείλη με δοξάζει, όμως η καρδιά του απέχει πολύ από εμένα, και μάταια με σέβονται». Αντιθέτως, όταν ακούμε τον σωτήριο λόγο, είτε μέσω κατήχησης είτε μέσω της ακρόασης των θεόπνευστων Γραφών, οποιαδήποτε ώρα και αν συμβεί αυτό, ας γεννηθεί στην καρδιά σας μια κίνηση φόβου Θεού, ένας σπινθήρας της αγάπης Του, επιθυμία προκοπής, έφεση για την εφαρμογή των αγίων εντολών, ώστε να αξιωθούμε τη βασιλεία Του, την οποία είθε όλοι μας να επιτύχουμε με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, διότι σε Αυτόν ανήκει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ο χρεώστης, λοιπόν, επειδή από τότε όφειλε στον Θεό, κατέβαλλε το χρέος έστω και ακούσια· αυτό δίδασκαν οι Φαρισαίοι τα παιδιά τους να κάνουν. «Υποκριτές, πολύ καλά προφήτευσε για εσάς ο Ησαΐας, λέγοντας: Ο λαός αυτός με πλησιάζει με το στόμα του και με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ μακριά από εμένα. Μάταια όμως με σέβονται, εφόσον διδάσκουν ως διδασκαλίες ανθρώπινες εντολές.» Αποδεικνύει μέσα από τη φωνή του Ησαΐα, ότι διακρίνονται από την ίδια συμπεριφορά απέναντι στον Πατέρα Του, όπως ακριβώς και απέναντι στον Ίδιο· διότι, όντας πονηροί και απομακρύνοντας τον εαυτό τους από τον Θεό εξαιτίας των πονηρών έργων τους, μόνο με το στόμα μιλούσαν για τα λόγια του Θεού. Είναι, πράγματι, μάταιο να σέβονται και να νομίζουν ότι τιμούν τον Θεό, εκείνοι που τον ατιμάζουν με τα έργα τους. «Και αφού προσκάλεσε το πλήθος, τους είπε: