Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 16:25

Διότι η κηρήθρα του μελιού και το κομμάτι του ψητού ψαριού είναι αυτά ακριβώς που αναφέρει η Γραφή. Έχουν όμως μια παράδοξη ερμηνεία και μια βαθύτατη και εξαιρετικά αναγωγική ακρίβεια. Το νόημα αυτού του αναγνώσματος είναι το εξής: το μεν ψάρι παρομοιάζεται με τη σκληρή ζωή των ασκητών, οι οποίοι δάμασαν τη σάρκα τους με νηστείες και αγρυπνίες και με τις υπόλοιπες κακοπάθειες, και σταύρωσαν τους εαυτούς τους ως προς τον κόσμο και τις ηδονές, και απαρνήθηκαν τις υγρότητες και τις απολαύσεις του βίου, και δάμασαν τους εαυτούς τους με τη σκληραγωγία της ξηρότητας, και πορεύθηκαν την ασκητική οδό, όπως ακριβώς παρήγγειλε ο Χριστός: «Εκείνος που θέλει να σώσει την ψυχή του, θα την χάσει», δηλαδή με νηστείες και αγρυπνίες και με τις υπόλοιπες κακοπάθειες. Άκουσε όμως πώς παρομοιάζεται το ψάρι με την άσκηση ή την κακοπάθεια. Ο άνθρωπος μοιάζει με το ψάρι. Διότι, όπως ακριβώς το ψάρι, όσο βρίσκεται μέσα στη θάλασσα, διατηρεί όλη του την υγρασία και ζει με το αίμα του και με κάθε είδους λάσπη, όταν όμως βγει έξω από το νερό, νεκρώνεται· και όταν τοποθετηθεί στη φωτιά ψήνεται και ξηραίνεται, και αποβάλλει όλη την ακαθαρσία του. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο συμβαίνει και με τον άνθρωπο: όσο βρίσκεται στο μέσο του κοσμικού βίου, ζει εμπαθώς, παραδομένος στις ηδονές και στις ακόλαστες επιθυμίες.

ΟΜΙΛΙΑ Θ΄. Εις την μεταμόρφωσιν του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού. Εκείνοι μεν που γνωρίζουν καλά να αγωνίζονται, χαίρονται με τα χειροκροτήματα των θεατών, και με τις ελπίδες των βραβείων ακονίζονται προς την πρέπουσα σε αυτούς νίκη. Όσοι πάλι επιθυμούν διακαώς να επιτύχουν τα θεία χαρίσματα και διψούν να συμμετάσχουν στην ελπίδα που έχει ετοιμαστεί για τους αγίους, αποδέχονται με χαρά τους αγώνες υπέρ της ευσέβειας στον Χριστό. Και κατορθώνουν την ευδόκιμη ζωή, όχι επειδή προτιμούν την άμισθη οκνηρία ούτε επειδή αγαπούν την άνανδρη δειλία, αλλά μάλλον επειδή δείχνονται ανδρείοι απέναντι σε κάθε πειρασμό, θεωρούν τις επιθέσεις των διωγμών εντελώς ανάξιες λόγου, και πιστεύουν ως πλούτο το να πάθουν υπέρ Αυτού. Διότι θυμούνται τον μακάριο Παύλο που γράφει ότι τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς. Παρατήρησε λοιπόν ότι με άριστη οικονομία ενήργησε και τώρα ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, για την ωφέλεια και την οικοδομή των αγίων αποστόλων. Διότι τους είπε: «Αν κάποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί. Επειδή όποιος θέλει να σώσει την ψυχή του, θα την χάσει· όποιος όμως χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα την βρει». Και βέβαια το παράγγελμα αυτό είναι σωτήριο, αρμόζει στους αγίους, γίνεται πρόξενο της ανώτατης δόξας και δημιουργεί την ατελεύτητη χαρά.

Ματθ. 16, 24-28. Επειδή οι μαθητές δεν είχαν λάβει ακόμη την «εξ ύψους δύναμιν», ήταν ίσως επόμενο να περιπέσουν σε ανθρώπινες αδυναμίες και, έχοντας κάνει τέτοιες σκέψεις, να πουν: Πώς θα αρνηθεί κάποιος τον εαυτό του; Ή πώς, χάνοντας την ψυχή του, θα την βρει; Και ποια θα είναι η ισάξια αμοιβή για όσους το υποστούν αυτό; Γι' αυτόν τον λόγο, προκειμένου να τους απομακρύνει από τέτοιους λογισμούς και, τρόπον τινά, να τους σφυρηλατήσει προς την ανδρεία, εμφυτεύοντάς τους την επιθυμία της μελλοντικής δόξας, λέει: «υπάρχουν μερικοί από αυτούς που στέκονται εδώ» και τα εξής, υπονοώντας τον Πέτρο και τους γιους του Ζεβεδαίου. Διότι αυτοί συμπαραλήφθηκαν στη Μεταμόρφωση, την οποία ονομάζει «βασιλεία», επειδή φανέρωσε το ανέκφραστο της εξουσίας Του και το απαράλλακτο της γνησιότητάς Του προς τον Πατέρα. Σε αυτήν, επίσης, υπέδειξε το αξίωμα και το φρικτό μεγαλείο της δεύτερης παρουσίας, επιδεικνύοντας τη μία ως προοίμιο και, τρόπον τινά, ως επιβεβαίωση της άλλης. Διότι θα έρθει «εν δόξη του Θεού και Πατρός», όχι με τη δική μας ανθρώπινη ταπεινότητα.

Προτροπή προς τη θεοσέβεια. Παραίνεση Β΄. Αγαπητέ, είσαι Χριστιανός διά της χάριτος του Θεού; Τήρησε τις εντολές του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και θα σωθείς· διότι είναι γραμμένο: «Στα αλήθεια κατανοώ ότι ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης, αλλά σε κάθε έθνος όποιος τον φοβάται και πράττει τη δικαιοσύνη είναι δεκτός από αυτόν». Εάν όμως επιθυμείς να προσέλθεις και στον ακριβή βίο των μοναχών, ώστε να επιτύχεις και τα ανώτερα, εάν δεν βάλεις στον λογισμό σου ότι ήδη έχεις αναχωρήσει από αυτόν τον βίο, και δεν θεωρήσεις αυτόν τον κόσμο και τη δόξα του σαν μια διαλυμένη σκηνή, δεν μπορείς να νικήσεις τα γήινα πάθη και τις κοσμικές επιθυμίες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο της σάρκας και στην απώλεια. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Αν κάποιος θέλει να έρθει πίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθήσει». Διότι όποιος θέλει να βρει την ψυχή του, θα την χάσει· όποιος όμως χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα την βρει. Διότι τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι θα δώσει ο άνθρωπος ως αντάλλαγμα για την ψυχή του; Διότι δεν είναι κόπος το να βάλει κανείς θεμέλιο, αλλά το να ολοκληρώσει την οικοδομή. Διότι όσο υψώνεται η οικοδομή, τόσο περισσότερο κόπο προκαλεί σε εκείνον που οικοδομεί, μέχρι την ολοκλήρωση του έργου.

Κάθε αρετή που εφαρμόζεται ονομάζεται σταυρός, όταν εκπληρώνει την εντολή του Πνεύματος. Γι' αυτό, όλοι όσοι θέλουν να ζήσουν με τον φόβο του Κυρίου εν Χριστώ Ιησού, θα διωχθούν. Όπως λέει: «Όποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθήσει». Όποιος θέλει να ζήσει μέσα στις ανέσεις, θα χάσει την ψυχή του, και όποιος χάσει την ψυχή του για χάρη μου, θα την βρει. Και ως προς αυτό, προκαταβολικά έθεσε μπροστά σου τον σταυρό, ώστε να αποδεχθείς τον θάνατο για τον εαυτό σου, και τότε να στείλεις την ψυχή σου να πορευθεί οπίσω του.

Διότι τότε μεν ανέφερε μόνο τον θάνατο· εδώ όμως μνημόνευσε και τον σταυρό, και μάλιστα σταυρό διαρκή. Διότι «ας σηκώσει», λέγει, «τον σταυρό του»· δηλαδή, ας τον βαστάζει διαρκώς και ας τον φέρει. Και αυτό συνηθίζει να το πράττει παντού, εισάγοντας τις μεγαλύτερες από τις εντολές όχι από την αρχή, ούτε από τα προοίμια, αλλά ήρεμα και σταδιακά, ώστε να μην ξενίζονται οι ακροατές. Έπειτα, επειδή ο λόγος αυτός φαινόταν να είναι σφοδρός, πρόσεξε πώς τον απαλύνει μέσα από όσα ακολουθούν, και ορίζει έπαθλα που ξεπερνούν τους κόπους· και όχι μόνο έπαθλα, αλλά και τις συνέπειες της κακίας. Διότι πράγματι σε αυτές ενδιατρίβει περισσότερο παρά στα πρώτα· επειδή ακριβώς δεν συνηθίζει να σωφρονίζει τους πολλούς τόσο η παροχή των αγαθών, όσο η απειλή των αυστηρών τιμωριών. Πρόσεξε λοιπόν πώς από αυτό ξεκινά και σε αυτό καταλήγει. «Διότι όποιος θέλει να σώσει την ψυχή του», λέγει, «θα την χάσει· όποιος όμως χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα την βρει. Διότι τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο και ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι αντάλλαγμα θα δώσει ο άνθρωπος για την ψυχή του;»

γ΄. Έπειτα, επειδή είπε ότι «Όποιος θέλει να σώσει την ψυχή του θα την χάσει, και όποιος την χάσει θα την σώσει», έθεσε και στη μία περίπτωση σωτηρία και απώλεια, και στην άλλη περίπτωση σωτηρία και απώλεια. Για να μη νομίσει όμως κανείς ότι είναι ίση τούτη η απώλεια με εκείνη, καθώς και η σωτηρία, αλλά να μάθει με σαφήνεια ότι η απόσταση μεταξύ εκείνης της σωτηρίας και τούτης είναι τόση, όση είναι η διαφορά μεταξύ απώλειας και σωτηρίας· τεκμηριώνοντάς το αυτό οριστικά μέσα από τα αντίθετα, προσθέτει: «Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος», λέει, «εάν κερδίσει τον κόσμο όλο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του;» Είδες πώς η αντίθετη προς το πρέπον σωτηρία της αποτελεί απώλεια, και μάλιστα χειρότερη από κάθε άλλη απώλεια, αφού είναι και ανίατη, επειδή δεν υπάρχει πλέον τίποτε ικανό να την εξαγοράσει; Διότι μη μου λες τούτο, λέει, ότι δηλαδή έσωσε την ψυχή του εκείνος που απέφυγε τέτοιους κινδύνους, αλλά δίπλα στην ψυχή του βάλε και ολόκληρη την οικουμένη, και ποιο θα είναι το όφελος γι' αυτόν εάν εκείνη χαθεί; Διότι, πες μου, εάν έβλεπες τους δούλους σου να ζουν μέσα στην τρυφή, και τον εαυτό σου μέσα σε έσχατα δεινά, άραγε θα αποκόμιζες κανένα κέρδος από το γεγονός ότι είσαι αφέντης; Σε καμία απολύτως περίπτωση. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, να αναλογίζεσαι και για την ψυχή, όταν, ενώ η σάρκα απολαμβάνει τρυφή και πλούτη, αυτή αναμένει τη μελλοντική απώλεια.

Διότι, όταν αγαπιόμαστε για τον Θεό, εμείς είμαστε οφειλέτες σε Αυτόν για την τιμή· όταν όμως μισούμαστε, Αυτός είναι οφειλέτης σε εμάς για την τιμή. Όσοι, λοιπόν, δεν περιφρονούμε ούτε τα χρήματα για τον Χριστό, ή μάλλον για τον ίδιο μας τον εαυτό, ας φρίξουμε, αναλογιζόμενοι τον ένθερμο πόθο του Παύλου για τον Χριστό. Διότι αυτός δεν αγαπούσε τον Χριστό για τις παροχές του Χριστού, αλλά αγαπούσε τα δικά Του για τον Ίδιο τον Χριστό, και ένα μόνο πράγμα φοβόταν: το να μην ξεπέσει από την αγάπη του προς Εκείνον. Διότι αυτό ήταν γι' αυτόν πιο φοβερό και από τη γέεννα· όπως ακριβώς και το να παραμένει σε αυτήν (την αγάπη) ήταν πιο επιθυμητό και από τη βασιλεία των ουρανών. Όταν, λοιπόν, εκείνος εξαιτίας του πόθου του για τον Θεό καταδέχεται και στη γέεννα να πέσει, και από τη βασιλεία να ξεπέσει, αν βέβαια προβάλλονταν και τα δύο αυτά, εμείς που δεν περιφρονούμε ούτε την παρούσα ζωή, άραγε είμαστε πλέον άξιοι έστω και για τα υποδήματά του, εφόσον απέχουμε τόσο πολύ από τη μεγαλοφροσύνη του; Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Όποιος χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα την βρει»· και, «Όποιος με ομολογήσει μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω και εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Διότι, πραγματικά, είναι μεγάλος ο κόπος αυτού του κατορθώματος, και σχεδόν ξεπερνά την ίδια τη φύση· και αυτό το γνωρίζουν καλά όσοι αξιώθηκαν αυτούς τους στεφάνους. Διότι κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να το παραστήσει· τόσο πολύ είναι γνώρισμα γενναίας ψυχής αυτό το πράγμα, και υπερβολικά θαυμαστό.

Ματθ. 16, 25—17, 1 Αφού είπε «όποιος χάσει τη ζωή του, θα την βρει», κάνοντας τους ακροατές πιο πρόθυμους και ευέλπιδες, προσθέτει: «διότι μέλλει ο Υιός του ανθρώπου να έλθει με τη δόξα του»· διότι, αν και τώρα βλέποντας την εκούσια κένωση και την ταπείνωση της σάρκας δεν μπορείτε να σκεφτείτε τίποτα μεγάλο για εμένα, εντούτοις εγώ ο ίδιος είμαι που θα εκπληρώσω όσα έχουν υποσχεθεί· διότι «μέλλει», λέει, «ο Υιός του ανθρώπου να έλθει με τη δόξα του Πατέρα του», δείχνοντας δηλαδή το αξίωμα της θεότητάς Του, χωρίς βέβαια να αποβάλλει την ανθρώπινη φύση· γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε λέει «ο Υιός του ανθρώπου»· διότι θα έλθει μαζί με την προσληφθείσα ανθρώπινη φύση «με τη δόξα του Πατέρα του», δηλαδή κατά τη δεύτερη παρουσία Του. Και τότε τα όσα έχουν ειπωθεί θα εκπληρωθούν· διότι «θα αποδώσει στον καθένα», όχι σύμφωνα με κάποια συμπάθεια ή αντιπάθεια, ούτε με παραχώρηση ή επίδειξη φιλοδοξίας, αποκλίνοντας από την ίση και δίκαιη κρίση, αλλά «στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», τα οποία, ανάλογα με το τι είδους είναι, θα προσελκύσουν και την αντίστοιχη αμοιβή· τα μεν αγαθά, αγαθή· τα δε φαύλα, φαύλη.

Έπειτα, για να επιβεβαιώσει τα όσα είπε, λέει: «η πλήρης διαβεβαίωσή σας δεν θα αργήσει· διότι μερικοί από αυτούς που είναι τώρα παρόντες μαζί σας δεν θα πεθάνουν, προτού με δουν να αποκαλύπτω και να φανερώνω τη δόξα και το αξίωμα της μελλοντικής μου βασιλείας». Αυτό ακριβώς, ως προοίμιο και επιβεβαίωση εκείνης, το πραγματοποίησε μετά από έξι ημέρες, μεταμορφούμενος ενώπιον του Πέτρου, του Ιωάννη και του Ιακώβου. «Όποιος χάσει», λέει, «την ψυχή του, θα τη βρει». Κάνοντάς μας γεμάτους ελπίδα και υπομονετικούς, προσθέτει: «Διότι ο Υιός του Ανθρώπου μέλλει να έλθει εν τη δόξη αυτού»· διότι αν τώρα δεν μπορείτε να σκεφτείτε τίποτα μεγαλειώδες για εμένα εξαιτίας της ταπείνωσης της σάρκας, παρόλα αυτά εγώ ο ίδιος είμαι αυτός που μέλλει να έλθει μαζί με τους αγγέλους στη δόξα του Πατέρα μου.

Τέτοιος ήταν ο Παύλος, ο οποίος απαρνήθηκε τον εαυτό του λέγοντας: «Δεν ζω πια εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Και σηκώνει τον σταυρό εκείνος που έχει νεκρώσει και σταυρώσει τον εαυτό του ως προς τον κόσμο. «Διότι όποιος θέλει να σώσει την ψυχή του, θα την χάσει· και όποιος χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα την βρει». Μας προτρέπει προς το μαρτύριο. Βρίσκει μεν, λοιπόν, την ψυχή του προς το παρόν, δηλαδή την σώζει, εκείνος που αρνείται την πίστη, ο οποίος και θα την χάσει αργότερα· χάνει δε την ψυχή του, αλλά χάριν του Χριστού, εκείνος που θα μαρτυρήσει για Αυτόν. Αυτός και θα την βρει στην αφθαρσία και στην αιώνια ζωή. «Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι θα δώσει ο άνθρωπος ως αντάλλαγμα για την ψυχή του; Επειδή μέλλει ο Υιός του ανθρώπου να έλθει με τη δόξα του Πατέρα του, μαζί με τους αγγέλους του, και τότε θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με την πράξη του». Ας υποθέσουμε, λέει, ότι κέρδισες ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ποιο είναι το όφελος να καλοπερνά το σώμα, όταν η ψυχή βρίσκεται σε κακή κατάσταση; Είναι σαν να φορά η οικοδέσποινα σχισμένα κουρέλια, ενώ οι υπηρέτριες φορούν λαμπρά ενδύματα.