Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 17:21

Να σκάψουμε τάφρο; Αλλά και αυτήν θα την υπερβεί. Να στήσουμε χαράκωμα; Αλλά και αυτό θα το διαβεί. Πώς λοιπόν πρέπει να αγωνιστούμε; Και πώς να αναχαιτίσουμε μια τόσο μεγάλη επιβουλή; Διότι δεν είναι καν δυνατόν να δούμε αυτούς που μας πολεμούν. Αλλά βρέθηκε το μεγαλύτερο βοήθημα, η νηστεία και η προσευχή. Διότι με αυτόν τον τρόπο νικώνται οι χειρότεροι από τους ορατούς εχθρούς, οι πονηροί δαίμονες· όπως διδάσκει ο Κύριος τους μαθητές, λέγοντας σχετικά με τον σεληνιαζόμενο: «Αυτό το γένος δεν εκδιώκεται με τίποτα άλλο, παρά μόνο με προσευχή και νηστεία». Μεγάλο αγαθό λοιπόν για τους ανθρώπους η νηστεία, η οποία ανακάλεσε ακόμη και την απόφαση του Θεού. Κηρύχθηκε στη Νινευή καταστροφή μέσα σε τρεις ημέρες· και η επιστροφή προς τον Θεό νίκησε την καταστροφή. Διότι η απειλή της καταστροφής αναιρέθηκε εξαιτίας της επιστροφής. Οι Νινευίτες, ως ευγνώμονες αμαρτωλοί, αφού άκουσαν τον Ιωνά να κηρύττει την καταστροφή, με το μέσο της νηστείας σταμάτησαν την απειλή, και με το φάρμακο της εξομολογήσεως και της προσευχής είλκυσαν τη σωτηρία.

Δεν φοβάσαι το παράδειγμα; Δεν φρίττεις μπροστά στη λαιμαργία, μήπως τυχόν σε αποκλείσει από τα ελπιζόμενα αγαθά; Αλλά ούτε και ο σοφός Δανιήλ θα έβλεπε τα οράματα, εάν με τη νηστεία δεν έκανε την ψυχή του πιο διαυγή. Διότι από την παχιά τροφή αναδίδονται σαν καπνώδεις αναθυμιάσεις, οι οποίες, δίκην πυκνού νέφους, ανακόπτουν τις ελλάμψεις του Αγίου Πνεύματος που ενεργούνται στον νου. Εάν δε υπάρχει και κάποια τροφή των αγγέλων, αυτή είναι άρτος, όπως αναφέρει ο προφήτης: «Άρτον αγγέλων έφαγεν άνθρωπος»· όχι κρέατα, ούτε οίνος, ούτε όσα επιδιώκονται με πάθος από τους δούλους της κοιλιάς. Η νηστεία είναι όπλο εναντίον της στρατιάς των δαιμόνων· διότι τούτο το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνον με προσευχή και νηστεία. Και τα μεν αγαθά που προέρχονται από τη νηστεία είναι τόσα πολλά· ο δε κορεσμός αποτελεί την αρχή των παρεκτροπών. Διότι αμέσως εισβάλλει μαζί με την τρυφή, τη μέθη και τα παντοειδή καρυκεύματα, κάθε είδος κτηνώδους ακολασίας. Εξαιτίας αυτού, οι άνθρωποι καθίστανται σαν ίπποι θηλυμανείς λόγω του οίστρου που γεννάται στην ψυχή από την καλοπέραση. Από εκείνους που μεθούν προέρχονται οι διαστροφές της φύσεως, καθώς αναζητούν στο άρρεν το θήλυ και στο θήλυ το άρρεν. Η νηστεία όμως γνωρίζει το μέτρο και στα συζυγικά έργα, και χαλιναγωγώντας την αμετρία ακόμη και σε εκείνα που είναι νομίμως συγχωρημένα, δημιουργεί ελεύθερο χρόνο κατόπιν συμφωνίας, προκειμένου οι σύζυγοι να παραμείνουν αφοσιωμένοι στην προσευχή.

«Διότι γιατί», λέει, «η ελευθερία μου να κρίνεται από άλλη συνείδηση;». Η εγκράτεια φανερώνει αυτόν που έχει συναποθάνει με τον Χριστό και έχει νεκρώσει τα επίγεια μέλη του. Αυτήν γνωρίζουμε ως μητέρα της σωφροσύνης, πρόξενο της υγείας, η οποία απομακρύνει αποτελεσματικά τα εμπόδια για την καρποφορία των αγαθών εν Χριστώ· εφόσον, σύμφωνα με τα λόγια του Κυρίου, οι μέριμνες αυτού του αιώνα, οι ηδονές του βίου και οι λοιπές επιθυμίες συμπνίγουν τον λόγο, και γίνεται άκαρπος. Αυτήν την αποφεύγουν και οι δαίμονες, αφού ο ίδιος ο Κύριος μας δίδαξε ότι τούτο το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία.

Τι είναι δε αυτό; Κάτι μεγάλο και, τρόπον τινά, το μέγιστο όλων· διότι, εκτός των άλλων, μπορεί να παρέχει εξουσία κατά των πονηρών πνευμάτων, ώστε να τα εκβάλλει και να τα αποδιώχνει, και να ελευθερώνει τους δαιμονιζόμενους από την επήρειά τους. Διότι, όταν οι μαθητές είπαν στον Κύριο για το άλαλο και κωφό δαιμόνιο, ότι εμείς δεν μπορέσαμε να το εκβάλουμε, ο Κύριος τους είπε: «Αυτό το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία».

Ε΄. Ακούσατε, αγαπητοί, από πού προέκυψε σε αυτούς η αιτία της διασποράς και η διαίρεση των γλωσσών. Ας αποφύγουμε, παρακαλώ, τη μίμησή τους, και ας χρησιμοποιήσουμε όπως πρέπει όσα μας έχουν παραχωρηθεί από τον Θεό· και, αναλογιζόμενοι την ανθρώπινη φύση, ας σκεπτόμαστε έτσι, όπως αρμόζει να σκέπτονται άνθρωποι που είναι θνητοί. Συνειδητοποιώντας το εφήμερο της παρούσας ζωής και το πόσο σύντομος είναι ο χρόνος της ζωής μας, ας αποθησαυρίσουμε εκ των προτέρων για τον εαυτό μας μεγάλη παρρησία μέσω της εργασίας των αγαθών πράξεων. Και ας μην επιδείξουμε κατά τις ημέρες αυτές μόνο εντατικοποίηση της νηστείας, αλλά και αφθονία ελεημοσύνης και εκτενείς προσευχές. Διότι η προσευχή πρέπει πάντοτε να είναι συζευγμένη με τη νηστεία. Και ότι αυτό είναι αληθές, άκουσε τον Χριστό που λέει: «Αυτό το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία». Και πάλι για τους Αποστόλους: «Αφού προσευχήθηκαν», λέει, «και νήστεψαν, τους εμπιστεύθηκαν στον Κύριο, στον οποίο είχαν πιστέψει». Και πάλι ο Απόστολος: «Μην αποστερείτε», λέει, «ο ένας τον άλλον, παρά μόνο για να αφοσιωθείτε στην προσευχή και τη νηστεία». Είδες πώς η νηστεία έχει ανάγκη από τη συμμαχία της προσευχής; Διότι τότε κυρίως οι προσευχές γίνονται με νήψη, καθώς η διάνοια είναι ελαφρύτερη και δεν βαρύνεται από τίποτα, ούτε πιέζεται από το πονηρό φορτίο της τρυφηλότητας.

Αλλά μην πτοηθείτε ακούγοντας ότι η νηστεία είναι φοβερός άρχοντας· διότι δεν είναι φοβερή για εμάς, αλλά για τη φύση των δαιμόνων. Εάν κάποιος είναι σεληνιαζόμενος, δείξε του το πρόσωπο της νηστείας, και θα μείνει πιο ακίνητος και από τις ίδιες τις πέτρες, καθηλωμένος από τον φόβο και σαν να κρατείται από κάποιον δεσμό, και μάλιστα όταν δει ενωμένη με τη νηστεία την αδελφή και σύντροφό της, την προσευχή. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Χριστός λέγει: «Αυτό το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία».

Δʹ. Εσύ όμως και εδώ να θαυμάσεις τη φιλοσοφία τους και τη δύναμη του Πνεύματος· τη μεν φιλοσοφία, επειδή δεν απέκρυψαν το ελάττωμά τους, τη δε δύναμη του Πνεύματος, διότι αυτούς που δεν είχαν ούτε έναν κόκκο σιναπιού, τους ανύψωσε σιγά σιγά τόσο πολύ, ώστε να αναβλύσουν μέσα τους ποταμοί και πηγές πίστεως. Το γένος όμως αυτό δεν εκπορεύεται, παρά μόνο με προσευχή και νηστεία· εννοώντας ολόκληρο το γένος των δαιμόνων, και όχι μόνο εκείνο των σεληνιαζομένων. Βλέπεις πώς από τώρα κιόλας θέτει σε αυτούς τις βάσεις της διδασκαλίας περί νηστείας; Διότι μη μου φέρνεις ως επιχείρημα τις σπάνιες εξαιρέσεις, ότι δηλαδή κάποιοι εξέβαλαν δαίμονες και χωρίς νηστεία. Διότι, κι αν ακόμη θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί κάτι τέτοιο για έναν ή δύο από εκείνους που επιτιμούν τα πνεύματα, εντούτοις είναι εντελώς αδύνατον να απαλλαγεί ποτέ από αυτή τη μανία αυτός που πάσχει, όταν ζει μέσα στην τρυφηλότητα. Επειδή υπάρχει κατεξοχήν ανάγκη από αυτό το πράγμα για εκείνον που νοσεί από τέτοιες ασθένειες. Και όμως, εάν υπάρχει ανάγκη πίστεως, λέει (κάποιος), τι χρειάζεται η νηστεία; Επειδή μαζί με την πίστη και αυτή εισάγει όχι μικρή δύναμη. Διότι και πολλή φιλοσοφία εμφυτεύει, και μετατρέπει τον άνθρωπο σε άγγελο, και παλεύει εναντίον των ασώματων δυνάμεων· αλλά όχι από μόνη της, παρά χρειάζεται και η προσευχή, και μάλιστα πρώτα η προσευχή.

Είδες πόση είναι η δύναμη των ύμνων; Πόση ισχύ έχει ο αίνος; Πόση ισχύ έχει η προσευχή; Πάντοτε, βεβαίως, είναι μεγάλη η δύναμη της προσευχής· το να γίνεται όμως η προσευχή με νηστεία, καθιστά την ψυχή δυνατότερη. Τώρα αναπτύσσεται μέσα μας πολλή σωφροσύνη των λογισμών, τώρα διεγείρεται η διάνοια και η ψυχή στρέφει το βλέμμα της σε όλα τα άνω. Γι' αυτό η Γραφή συνέζευξε πάντοτε την προσευχή με τη νηστεία. Πώς και πότε; «Να μην αποστερείτε», λέει, «ο ένας τον άλλον, παρά μόνο ίσως με κοινή συμφωνία, για να αφιερώνεστε στη νηστεία και την προσευχή». Και πάλι αλλού: «Το γένος αυτό δεν εξέρχεται, παρά μόνο με προσευχή και νηστεία». Και πάλι αλλού λέει: «Αφού προσευχήθηκαν και νήστεψαν, έθεσαν πάνω τους τα χέρια».

Και αν υπάρχει κάποια τροφή για τους αγγέλους, αυτή είναι ο άρτος (όπως λέει ο Προφήτης: «Άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»), όχι τα κρέατα, όχι το κρασί, όχι όσα έχουν επινοηθεί με επιμέλεια από τους δούλους της κοιλιάς. Η νηστεία είναι όπλο για την εκστρατεία κατά των δαιμόνων· διότι αυτό το γένος δεν εκβάλλεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία. Και τα αγαθά που προέρχονται από τη νηστεία είναι τόσα πολλά. Αντιθέτως, ο κορεσμός είναι η αρχή της ύβρεως. Διότι αμέσως, μαζί με την τρυφή, τη μέθη και τα κάθε λογής καρυκεύματα, εισέρχεται κάθε είδος κτηνώδους ακολασίας. Από εκεί οι άνθρωποι γίνονται σαν άλογα θηλυμανή, εξαιτίας του οίστρου που δημιουργείται στην ψυχή αυτών που μεθούν από την τρυφή· από εκεί προέρχονται οι διαστροφές της φύσεως, όταν αναζητούν στο αρσενικό το θηλυκό, και στο θηλυκό το αρσενικό. Η νηστεία όμως επιβάλλει το μέτρο και στα έργα του γάμου, συγκρατώντας την αμετρία ακόμη και σε εκείνα που έχουν νομίμως επιτραπεί. Εσύ αναλογίσου το να βρεις άνθρωπο που οφείλει να δικαστεί μαζί με κάποιον άλλον ενώπιον του βασιλέως, και το να μην βρεις κανέναν. Διότι κατέστρεψε πολλούς από εκείνους που προτιμούν να αδικούν. Για τους λόγους αυτούς, ο φιλάγαθος Θεός δεν παρέβλεψε τα δάκρυα και τους στεναγμούς των ιερέων και των οσίων Του που Τον παρακαλούσαν υπέρ αυτού, Εκείνος που είπε μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε».

Διότι αληθινά σας λέγω· εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε σε αυτό το βουνό: Μετακινήσου από εδώ εκεί, και θα μετακινηθεί, και τίποτα δεν θα είναι αδύνατο για εσάς. Αυτό δε το γένος δεν βγαίνει παρά μόνο με προσευχή και νηστεία.» «Αγρυπνείτε και προσεύχεσθε, για να μην εισέλθετε σε πειρασμό.» «Αληθινά, αληθινά σας λέγω, ό,τι κι αν ζητήσετε από τον Πατέρα στο όνομά μου, θα σας το δώσει.» «Τους έλεγε μάλιστα και παραβολή για το ότι πρέπει πάντοτε να προσεύχονται και να μην αποκάμνουν: Υπήρχε κάποιος κριτής σε κάποια πόλη,» κ.ο.κ. «Αγρυπνείτε σε κάθε καιρό προσευχόμενοι, για να αξιωθείτε να διαφύγετε όλα όσα πρόκειται να συμβούν.» «Όταν έφτασε στον τόπο αυτό, τους είπε: Προσεύχεσθε για να μην εισέλθετε σε πειρασμό. Και ο ίδιος απομακρύνθηκε από αυτούς σε απόσταση περίπου μιας λιθοβολής, γονάτισε και προσευχόταν, λέγοντας: Πατέρα, εάν θέλεις, απομάκρυνε αυτό το ποτήρι από εμένα. Όμως, ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, αλλά το δικό σου. Και επιστρέφοντας στους μαθητές, τους βρήκε να κοιμούνται και τους είπε: Προσεύχεσθε, για να μην εισέλθετε σε πειρασμό.» «Αληθινά σας λέγω ότι, όποιος πει στο βουνό αυτό: Σήκω και ρίξου στη θάλασσα, και δεν αμφιβάλλει στην καρδιά του, θα του γίνει ό,τι κι αν πει.»

Όχι για κανέναν άλλο λόγο βέβαια, παρά για να μας δώσει «υπόδειγμα, ώστε να ακολουθήσουμε και εμείς τα ίχνη του»· αν όμως δεν ήθελε να νηστεύουμε, γιατί να λέει άλλοτε μεν, «τούτο το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία», και άλλοτε, «όταν δε νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου με λάδι», και τα εξής; Είναι φανερό ότι μέσω αυτών νομοθετεί το αγαθό της νηστείας. Παραλείπω να αναφέρω πόσο αυτή τηρούνταν από τους Ιουδαίους, στους οποίους (εκτός από τις δύο ημέρες της εβδομάδας κατά τις οποίες νήστευαν, σύμφωνα με τα λόγια του Φαρισαίου, «νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα») ήταν νομοθετημένη όχι μόνο μία, αλλά πολλές νηστείες· «διότι η νηστεία του τέταρτου, λέει ο Ζαχαρίας, και η νηστεία του πέμπτου, και η νηστεία του έβδομου, και η νηστεία του δέκατου, θα γίνουν για τον οίκο του Ιούδα χαρά και ευφροσύνη, και αγαθές εορτές».

Ματθ. 17, 19-21: Για το γεγονός ότι ο δαιμονιζόμενος δεν έλαβε τη θεραπεία, τρεις αιτίες προέβαλε: την απιστία των παρευρισκομένων και τη διαστροφή της σκέψης τους, την ολιγοπιστία των μαθητών ως προς τα θαύματα, και τη λαιμαργία και πολυφαγία εκείνου που είχε ανάγκη τη θεραπεία, καθώς και την αμέλειά του ως προς την προσευχή. Διότι μερικές φορές και μόνο η διάθεση αυτών που προσέρχονται, όταν είναι σφοδρή και έντονη, επισύρει αναγκαστικά τη θεραπεία, άλλες φορές ενεργεί η ανείπωτη ισχύς και η δύναμη του ιατρού, και κάποιες φορές η μετάνοια και η σωτηρία αυτών που βλέπουν και παρευρίσκονται. Λέγοντας λοιπόν ο Δεσπότης «τούτο το γένος δεν εξέρχεται», υποδήλωσε δύο τινά και παρηγόρησε τους μαθητές: Μη νομίσετε, λέει, ότι το παν οφείλεται στη δική σας ολιγοπιστία, αλλά μεγάλο εμπόδιο για τη σωτηρία τους στάθηκε η λαιμαργία και η έλλειψη κόπου στην προσευχή εκ μέρους εκείνων που είχαν ανάγκη τη θεραπεία. Αλλά και πάλι παρέδωσε ως θεία και πραγματικά σοφή μέθοδο θεραπείας τη νηστεία και την προσευχή των πασχόντων, μέσω των οποίων δυνάμεθα να απαλλαγούμε όχι μόνο από την επήρεια των δαιμόνων, αλλά και από τα άλλα πάθη.

Διότι έως πότε θα βρίσκομαι μαζί με τους υβριστές και τους απίστους; Τον επέπληξε δε ο Ιησούς. Ποιον; Τον σεληνιαζόμενο. Από αυτό λοιπόν φαίνεται ότι, επειδή ήταν και ο ίδιος άπιστος, έγινε ο ίδιος πρόξενος του δαίμονα στον εαυτό του εξαιτίας της απιστίας του. «Τότε οι μαθητές πλησίασαν τον Ιησού ιδιαιτέρως και του είπαν: Γιατί εμείς δεν μπορέσαμε να τον εκβάλουμε; Ο δε Ιησούς τους είπε: Εξαιτίας της απιστίας σας. Διότι, αλήθεια σας λέω, εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε σε αυτό το βουνό, Μετακινήσου από εδώ εκεί, και θα μετακινηθεί. Και τίποτα δεν θα είναι αδύνατο για εσάς. Αυτό δε το γένος δεν βγαίνει παρά μόνο με προσευχή και νηστεία.» Οι απόστολοι φοβήθηκαν μήπως έχασαν τη χάρη που τους δόθηκε κατά των δαιμόνων, γι' αυτό τον ρωτούν ιδιαιτέρως με αγωνία. Ο δε Κύριος, επιπλήττοντάς τους ως ατελέστερους, λέει: Εξαιτίας της απιστίας σας. Διότι, εάν είχατε θερμή και ζέουσα πίστη, έστω κι αν φαινόταν μικρή, θα κατορθώνατε τα μεγάλα. Το πού δε μετακίνησαν βουνά οι απόστολοι πουθενά δεν έχει γραφτεί, όμως είναι πιθανό να τα μετακίνησαν και να μην έχει καταγραφεί.