Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 18:20

γʹ. Έπειτα, επειδή είπε, «από τον Πατέρα μου», για να δείξει ότι και ο ίδιος είναι αυτός που χορηγεί, και όχι μόνο εκείνος που τον γέννησε, πρόσθεσε: «Διότι όπου υπάρχουν δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο δικό μου όνομα, εκεί είμαι και εγώ ανάμεσά τους». Τι συμβαίνει λοιπόν; Δεν υπάρχουν δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά του; Υπάρχουν μεν, αλλά σπάνια. Διότι δεν εννοεί απλώς τη συνάθροιση, ούτε επιζητεί μόνο αυτό, αλλά πρωτίστως, όπως ακριβώς είπα και προηγουμένως, μαζί με αυτό επιζητεί και την υπόλοιπη αρετή· έπειτα δε, απαιτεί και αυτό το ίδιο με πολλή ακρίβεια. Διότι αυτό που λέει σημαίνει το εξής: Αν κάποιος έχει εμένα ως πρωταρχική αιτία της φιλίας του προς τον πλησίον, θα είμαι μαζί του, εφόσον βέβαια είναι ενάρετος και στα υπόλοιπα. Τώρα όμως βλέπουμε ότι οι περισσότεροι έχουν άλλες αφορμές για φιλία. Διότι ο μεν ένας αγαπά επειδή αγαπάται· ο άλλος επειδή τιμήθηκε· άλλος επειδή κάποιος του φάνηκε χρήσιμος σε κάποια άλλη βιωτική υπόθεση· και άλλος για κάποια άλλη παρόμοια αιτία· είναι όμως δύσκολο να βρει κανείς κάποιον που να αγαπά τον πλησίον του γνήσια, και όπως θα έπρεπε, αποκλειστικά για τον Χριστό.

Ο άφρων σταύρωσε τα χέρια του και έφαγε τις σάρκες του. Δηλαδή, δεν φείδεται κανενός, αλλά αν παρίστατο ανάγκη να φάει και τον εαυτό του, είναι αδίστακτος και ωμός· δηλαδή, έδεσε τον εαυτό του και τον κατέφαγε. Καλύτερη είναι μία γεμάτη χούφτα με ανάπαυση, παρά δύο γεμάτες χούφτες με μόχθο. Καλύτεροι είναι οι δύο παρά ο ένας. Έτσι και ο Χριστός: όπου είναι δύο ή τρεις συνηγμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους. Μας συνάγει και μας διδάσκει να αγαπάμε ο ένας τον άλλον, έστω και αν δεν είμαστε οικείοι, εξαιτίας της αναγκαίας χρείας· διότι, επειδή μίλησε για κάποιον που απολαμβάνει μόνος τον πλούτο, είναι καλύτερο να είναι δύο, και αν μάλιστα είναι τρεις, πολύ καλύτερα. Και διδάσκει μέσα από τα οικτρά και βιωτικά πράγματα: είτε πρέπει να αναπαυθεί κανείς είτε να κακοπαθήσει, μεγάλη είναι η συμπαράσταση.

Διότι, εάν όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά του, εκεί βρίσκεται ανάμεσά τους, πολύ περισσότερο βρισκόταν τότε ανάμεσα σε εκείνους που είχαν συγκεντρωθεί, όχι απλώς στο όνομά του, αλλά που τιμωρούνταν συνεχώς για το όνομά του. Διότι γνωρίζετε, γνωρίζετε καλά, ότι από την τιμωρία αυτή δεν υπάρχει άλλη σκληρότερη, και ότι χίλιους άλλους θανάτους θα προτιμούσαν να υπομείνουν όσοι καταδικάστηκαν με αυτή την απόφαση, παρά να ανέχονται την οδύνη που προερχόταν από εκεί. Παραδόθηκαν σε ορυχεία, όπου έπρεπε να εξορύσσουν χαλκό, ενώ πολλές φορές οι ίδιοι ήταν πολυτιμότεροι από ορυχείο χρυσού και από άυλο χρυσάφι, το οποίο δεν εξορύσσεται από χέρια καταδίκων, αλλά ανακαλύπτεται από την προθυμία πιστών ανθρώπων· εργάζονταν στα ορυχεία εκείνοι που ήταν γεμάτοι από αμέτρητους θησαυρούς. Τι θα μπορούσε να είναι πιο πικρό και πιο οδυνηρό από εκείνη τη ζωή; Έβλεπαν να επαληθεύονται και στους ίδιους τους εαυτούς τους οι διηγήσεις για εκείνους τους σπουδαίους άνδρες, τις οποίες εξιστορεί ο Παύλος μιλώντας για τους αγίους: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, εκείνοι για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σε σπήλαια και στις τρύπες της γης».

Διότι εδώ καταδεικνύει και την ευφροσύνη και τη δύναμη, και φανερώνει ότι και σε όσους ησυχάζουν θα υπάρχει πολλή ευφροσύνη, και σε όσους δρουν πολλή δύναμη. Και πάλι: «Αδελφός που βοηθείται από αδελφό είναι σαν οχυρωμένη πόλη». Και ο Χριστός εξάλλου λέει: «Όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους». Αλλά και η ίδια η φύση αυτό απαιτεί.

Αυτοί, λοιπόν, που δεν πρόδωσαν την πίστη σε τόσο χαλεπούς καιρούς, αυτοί επρόκειτο να υποκριθούν για την τήρηση των ημερών; Πρόσεξε τι κάνεις κατακρίνοντας τόσους πατέρες, τόσο ανδρείους και σοφούς. Διότι, εάν ο Φαρισαίος κατακρίνοντας τον τελώνη έχασε όλα τα αγαθά που είχε, τι συγγνώμη θα βρεις και ποια απολογία, όταν στρέφεσαι εναντίον τόσων διδασκάλων, που είναι φίλοι του Θεού, και μάλιστα αδίκως και με τόσο μεγάλο παραλογισμό; Δεν άκουσες τον ίδιο τον Χριστό να λέει ότι, «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους»;

Αλλά επειδή το σώμα μου δεν μου επιτρέπει να οδοιπορήσω εξαιτίας της ασθενέστερης υγείας μου, ελάτε, αν και δεν είμαστε παρόντες με το σώμα, ας εορτάσουμε μαζί τους με το πνεύμα. Διότι έχουμε ανάμεσά μας τον Χριστό, τον αγιασμό των τόπων, ο οποίος είπε: «Όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους». Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, αν και περικύκλωσαν τον Χριστό, απομακρύνθηκαν από τη χάρη.

Και πάλι, ότι «Το Άγιο Πνεύμα δίνει μαρτυρία σε εμένα από πόλη σε πόλη, λέγοντας», και τα εξής· και ο προφήτης: «Το Πνεύμα μου, λέει, παρίσταται ανάμεσά σας»· ο δε Κύριος: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους»· και, «Ο Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα Του»· «Να προσέχετε τους εαυτούς σας και ολόκληρο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους και διακόνους». Δες τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και την αυθεντία και την εξουσία του.

Εισήλθε πολλές φορές κόρη απαλή, απειρόγαμη· ήταν πιο απαλή από το κερί, και έγινε πιο στερεή από την πέτρα. Κατέξεες τις πλευρές της, και την πίστη της δεν την κατέβαλες. Ατόνησε η φύση της σάρκας, και δεν εξαντλήθηκε η δύναμη της πίστης· φθειρόταν το σώμα, αποκτούσε νεανική ορμή το φρόνημα· αναλωνόταν η υλική υπόσταση, και παρέμενε η ευλάβεια. Μίας γυναίκας δεν μπόρεσες να επικρατήσεις, και προσδοκάς να επικρατήσεις τόσο μεγάλου πλήθους; Δεν ακούς τον Κύριο που λέει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συνηγμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους»; Όπου τόσο μεγάλο πλήθος είναι σφιχτά ενωμένο με την αγάπη, δεν είναι παρών; Έχω το ενέχυρό Του· διότι μήπως θαρρώ στη δική μου δύναμη; Κατέχω τη γραπτή Του υπόσχεση. Εκείνη είναι η βακτηρία μου, εκείνη είναι η ασφάλειά μου, εκείνο είναι το ακύμαντο λιμάνι μου. Και αν ακόμη η οικουμένη ταράσσεται, εγώ κατέχω τη γραπτή υπόσχεση· αυτήν αναγιγνώσκω· τα λόγια εκείνα είναι τείχος για μένα και ασφάλεια. Ποια είναι αυτά; «Εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος». Ο Χριστός είναι μαζί μου, και ποιον θα φοβηθώ; Και αν εγερθούν εναντίον μου κύματα, και αν πελάγη, και αν θυμοί αρχόντων· για εμένα όλα αυτά είναι πιο ευτελή από τον ιστό της αράχνης. Και εάν δεν ήταν για τη δική σας αγάπη, ούτε σήμερα θα απέφευγα να αναχωρήσω. Διότι πάντοτε λέω: Κύριε, ας γίνει το θέλημά Σου· όχι ό,τι θέλει ο τάδε ή ο τάδε, αλλά ό,τι Εσύ βούλεσαι. Αυτός είναι για εμένα πύργος, αυτό είναι για εμένα πέτρα ακλόνητη· αυτό είναι για εμένα βακτηρία σταθερή.

Σε τρεις γενικότατες καταστάσεις διαβίωσης περιλαμβάνεται ολόκληρη η μοναχική πολιτεία: είτε στην ασκητική αναχώρηση και μόνωση· είτε στο να ησυχάζει κανείς μαζί με έναν ή το πολύ δύο άλλους· είτε στο να εγκαταβιώνει με υπομονή σε κοινόβιο. «Μην παρεκκλίνεις», λέει ο Εκκλησιαστής, «στα δεξιά ή στα αριστερά», αλλά να πορεύεσαι τη βασιλική οδό· διότι η μεσαία από τις προαναφερθείσες καταστάσεις έχει αποδειχθεί κατάλληλη για πολλούς. Διότι, για αυτόν που είναι μόνος, αλίμονο, λέει (η Γραφή), επειδή εάν πέσει σε ακηδία, ή ύπνο (πνευματικό), ή ραθυμία, ή απόγνωση, δεν υπάρχει άνθρωπος να τον σηκώσει. Ενώ «όπου είναι συναγμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», έχει πει ο Κύριος. Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος μοναχός, που διαφύλαξε άσβεστη τη θέρμη του και, μέχρι την έξοδό του (από τη ζωή), δεν σταμάτησε καθημερινά να προσθέτει πυρ στο πυρ, θέρμη στη θέρμη, σπουδή στη σπουδή και πόθο στον πόθο;

«Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς οίκτο με τη μαρτυρία δύο ή τριών μαρτύρων· πόσο χειρότερη τιμωρία νομίζετε ότι θα αξιωθεί;» Διότι γνωρίζει ότι από τη συναναστροφή και από τη σύναξη των πιστών, προκύπτει μεγάλη δύναμη. Διότι, όπως λέει, όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι κι εγώ ανάμεσά τους. «Αυτός που καταπάτησε τον Υιό του Θεού και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης, με το οποίο αγιαστήκατε, και εξύβρισε το πνεύμα της χάριτος. Διότι γνωρίζουμε αυτόν που είπε: Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος. Και πάλι, Θα κρίνει τον λαό του. Φοβερό είναι να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού.» Διότι, όταν κάποιος, αφού μεταλάβει από αυτόν στα μυστήρια, διαπράττει αμαρτία, πώς δεν τον καταπάτησε, δείχνοντας περιφρόνηση προς αυτόν; «Να θυμάστε δε τις προηγούμενες ημέρες, κατά τις οποίες, αφού φωτιστήκατε, υπομείνατε μεγάλο αγώνα παθημάτων· αφενός μεν με το να γίνεστε θέαμα με ονειδισμούς και θλίψεις, αφετέρου δε με το να γίνετε κοινωνοί με όσους ζούσαν με αυτόν τον τρόπο. Διότι και στα δεσμά μου συμπάσχατε, και υπομείνατε την αρπαγή των υπαρχόντων σας.» Επειδή, λοιπόν, είχαν καταρρεύσει από τις θλίψεις, δες πώς τους παρηγορεί. Πρώτον μεν, με βάση τις δικές τους εμπειρίες· διότι λέει, να θυμάστε τις προηγούμενες ημέρες. Έπειτα με βάση τη Γραφή που λέει, Ο δε δίκαιος θα ζήσει από την πίστη. Έπειτα με βάση λογικά επιχειρήματα, λέγοντας, ότι Η πίστη είναι η βεβαιότητα των πραγμάτων που ελπίζονται, η απόδειξη αυτών που δεν βλέπονται.

«Διότι όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι και εγώ ανάμεσά τους.» Και πάλι: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο· σε όποιους συγχωρήσετε τις αμαρτίες, τους συγχωρούνται· σε όποιους τις κρατήσετε, παραμένουν κρατημένες.» Και πάλι: «Θα καθίσετε σε δώδεκα θρόνους κρίνοντας τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ.» Και ξανά: «Όσα τυχόν δέσετε πάνω στη γη, θα είναι δεμένα στον ουρανό, και όσα τυχόν λύσετε πάνω στη γη, θα είναι λυμένα στον ουρανό.» Και αλλού: «Δεν προσεύχομαι, λέει ο Κύριος, μόνο για τούτους, αλλά και για εκείνους που θα πιστεύουν σε εμένα μέσω του λόγου τους· ώστε όλοι να είναι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα μου και εγώ μέσα σε εσένα. Και εγώ τη δόξα που μου έχεις δώσει την έχω δώσει σε αυτούς, ώστε να έχουν τελειωθεί σε ένα, και για να γνωρίσει ο κόσμος ότι εσύ τους αγάπησες, καθώς αγάπησες εμένα· και ώστε όπου είμαι εγώ, να είναι και εκείνοι μαζί μου, για να θεωρούν τη δική μου δόξα, την οποία μου έδωσες.» Και ο θεσπέσιος απόστολος Πέτρος λέει: «Δίνοντας το Άγιο Πνεύμα σε αυτούς, όπως ακριβώς και σε εμάς», και την ίδια δωρεά έδωσε ο Θεός στα έθνη, καθώς μιλούσαν σε γλώσσες και προφήτευαν.

Πρώτα, λοιπόν, εάν συμφωνείτε, αφού διερευνήσουμε περί φύσεως και υποστάσεως και μάθουμε τη σημασία του καθενός όρου, τότε θα γνωρίσουμε ξεκάθαρα εάν πρέπει να ομολογούμε δύο φύσεις στον Χριστό ή μία. Ας έχει καθοριστεί εξ αρχής και ο σκοπός μας: να μην εξοστρακίζουμε την αλήθεια με φιλονικίες, αλλά να την αναζητούμε με πόθο· διότι με αυτόν τον τρόπο γνωρίζει να φανερώνεται σε όσους την αναζητούν. «Πλησιάστε με», λέει, «και θα σας πλησιάσω», και «όπου συγκεντρωθούν δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», αλλά και «ζητάτε και δεν θα σας δοθεί, διότι κακώς ζητάτε», και «όπου υπάρχει έριδα και ζήλιες και διχοστασίες, δεν είστε σαρκικοί και δεν συμπεριφέρεστε κατά τα ανθρώπινα;», και «δεν μπορείτε να πιστεύετε σε εμένα ενώ λαμβάνετε δόξα από ανθρώπους». Αλλά ας ξεκινήσουμε τον λόγο από εδώ. Λέει ο θεοφόρος Βασίλειος, γράφοντας προς τον Αμφιλόχιο: «Η ουσία και η υπόσταση έχουν αυτή τη διαφορά που έχει το κοινό προς το καθέκαστον», και λίγο παρακάτω: «Το μεν όνομα της ουσίας μάς παρουσιάζει μια αόριστη έννοια, η οποία δεν βρίσκει καμία στάση εξαιτίας της κοινότητας της σημασίας της, ενώ το όνομα της υποστάσεως παρουσιάζει και περιγράφει αυτό το κοινό και απερίγραπτο μέσα σε κάποιο συγκεκριμένο πράγμα μέσω των εμφανών ιδιωμάτων του». Ποιος, λοιπόν, παραμένοντας σταθερός στην αλήθεια, δεν θα αναγνωρίσει πόση διαφορά υπάρχει μεταξύ φύσεως και υποστάσεως;

Και μάρτυρας είναι η σύνοδος που συγκλήθηκε για δεύτερη φορά στην Έφεσο, η οποία μέχρι σήμερα έχει λάβει την ονομασία ληστρική, καθώς εκβιάστηκε από την αυτοκρατορική εξουσία, όταν θανατώθηκε ο μακάριος Φλαβιανός. Αυτά αποτελούν έργο των συνόδων και όχι των βασιλέων, όπως είπε ο Κύριος: «Όπου συγκεντρωθούν δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους». Ο Χριστός δεν έδωσε την εξουσία του δεσμείν και λύειν στους βασιλείς, αλλά στους αποστόλους, στους διαδόχους τους, στους ποιμένες και στους διδασκάλους. «Ακόμη κι αν άγγελος», λέει ο απόστολος Παύλος, «σας κηρύξει άλλο ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε…» και τη συνέχεια θα την αποσιωπήσουμε από επιείκεια, περιμένοντας την επιστροφή. Αν όμως δούμε τη διαστροφή να παραμένει αμετανόητη, τότε θα παραθέσουμε και το υπόλοιπο· αλλά ας απευχηθούμε κάτι τέτοιο.

Άλλοι πάλι ακολουθούν τον κοινοβιακό βίο· οι οποίοι, αφού συγκεντρωθούν σε πολυάριθμα πλήθη στο ίδιο μέρος, έταξαν τους εαυτούς τους υπό έναν ταξιάρχη και προεστώτα, τον πιο διακεκριμένο από όλους, έχοντας σφαγιάσει κάθε δικό τους θέλημα με τη μάχαιρα της υπακοής. Και θεωρώντας εκουσίως τους εαυτούς τους ως εξαγορασμένους δούλους, δεν ζουν πλέον για τους εαυτούς τους, αλλά για εκείνον στον οποίο υποτάχθηκαν εξαιτίας του πόθου τους για τον Χριστό· ή, για να μιλήσουμε ορθότερα, δεν ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά μέσα τους ζει ο Χριστός, τον οποίο ακολούθησαν έχοντας απαρνηθεί τα πάντα. Διότι αυτό σημαίνει αναχώρηση: εκούσιο μίσος προς τον κόσμο και άρνηση της φύσης από πόθο για τα υπέρ φύσιν. Αυτοί λοιπόν πολιτεύονται ως άγγελοι επί της γης, αναπέμποντας ομόθυμα ψαλμούς και ύμνους στον Κύριο, και αναδεικνύονται ομολογητές μέσα από τους άθλους της υπακοής· σε αυτούς εκπληρώνεται και το δεσποτικό λόγιο. Διότι λέει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», χωρίς να περιορίζει τη σύναξη στο όνομά Του σε αυτό το μέτρο, αλλά δηλώνοντας μέσω των δύο ή τριών τον απεριόριστο αριθμό. Διότι, είτε λίγοι είτε πολλοί συγκεντρωθούν για το άγιο όνομά Του, λατρεύοντάς Τον με διάπυρο πόθο, πιστεύουμε ότι Εκείνος παρίσταται εκεί, ανάμεσα στους δούλους Του.

Και στον λόγο, του οποίου η αρχή είναι «Πάλι υπάρχει κάποια αναγκαία και κατεπείγουσα ανάγκη», λέγει: «τριακόσιοι πατέρες, ή και περισσότεροι, αφού συγκεντρώθηκαν στην περιοχή της Βιθυνίας, αυτά νομοθέτησαν, και με έργα τα εφήρμοσαν, και με λόγια τα επικύρωσαν· δεν άκουσες τον ίδιο τον Χριστό να λέγει ότι “όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους”; Εάν λοιπόν όπου υπάρχουν δύο ή τρεις, ο Χριστός είναι ανάμεσά τους, πώς εκεί όπου ήταν παρόντες τριακόσιοι και πολύ περισσότεροι, δεν ήταν πολύ περισσότερο παρών; Και τα πάντα τα διατύπωνε και τα νομοθετούσε ο ίδιος; Εσύ όμως δεν κατακρίνεις μόνο εκείνους, αλλά και ολόκληρη την οικουμένη, η οποία επαίνεσε την απόφασή τους.»

Τι χρειάζεται να απαριθμούμε περισσότερα; Όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά του, υπόσχεται ότι θα βρίσκεται εκεί ανάμεσά τους. Εφόσον λοιπόν παντού υπάρχουν συγκεντρωμένοι, άρα παντού θα βρίσκεται και αυτός· και όπως αυτό είναι ολοφάνερο σε όλους, σύμφωνα με την ανέκφραστη και απόρρητη θεία φύση, με βάση την οποία νοείται ότι βρίσκεται παντού και υπεράνω αυτών. Διότι κάπου διακηρύσσουν τα θεία λόγια: Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη; λέει ο Κύριος. Και πάλι:

Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους. Και, Είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος. Και ας αναφωνήσει βεβαίως και άλλος προφήτης: Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περιπατήσω ανάμεσά τους· και θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου.

Ποιος λοιπόν θα έφτανε σε τέτοιο σημείο διαστροφής και παραφροσύνης, ώστε να νομίσει ότι αυτή η φλυαρία ανήκει στον θεοφόρο Επιφάνιο; Αλλά, αφήνοντας κατά μέρος τα περισσότερα από όσα μυθολογούνται και από εκείνα που φλυαρούνται ασεβώς και εντελώς ανόητα, σαν από μεθυσμένους σε αγορά, ας εξετάσουμε εκείνα που επιδέχονται κάποιον έλεγχο. Λέει, λοιπόν, προβάλλοντας το επιχείρημα εκ μέρους των ευσεβών: «Ότι δηλαδή», λένε, «κατασκευάζουμε τις εικόνες των αγίων εις ανάμνηση και τιμή τους». Έπειτα, δεν έπρεπε ο παράφρονας, ακούγοντας για τιμή και ανάμνηση, να ησυχάσει; Διότι αυτά δεν τα άκουσε από έναν ή δύο ή πέντε ή δέκα, αλλά από την καθολική Εκκλησία, η οποία εκτείνεται από τα πέρατα της γης έως τα πέρατα. Και αν όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομα του Χριστού, έχει υποσχεθεί ότι βρίσκεται ανάμεσά τους, πόσο μάλλον όσοι έχουν ενδυθεί τον Χριστό και ολόκληρη η Εκκλησία, που έχει την ίδια πίστη και ευσέβεια σε Αυτόν, δεν θα τον έχει ανάμεσά της;

οζʹ. Η από κοινού κατοίκηση σε συνοδείες είναι ασφαλέστερη από τη μόνωση. Διότι, ως προς το αναγκαίο της από κοινού κατοικίας, μάρτυρας είναι ο ιερός λόγος του Ιησού και Θεού: «Διότι όπου υπάρχουν δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου», λέγει, «εκεί είμαι ανάμεσά τους»· ενώ για το επισφαλές της μονώσεως ο Σολομών λέγει: «Αλίμονο στον έναν, διότι όταν πέσει, δεν υπάρχει αυτός που θα τον σηκώσει.» Αλλά και εκείνους που υμνούν τον Θεό με αγάπη και ομόνοια τους μακαρίζει ο Δαβίδ αναφωνώντας: «Μακάριος ο λαός που γνωρίζει τον αλαλαγμό.» Και την από κοινού κατοικία επαινεί λέγοντας: «Ιδού λοιπόν τι καλό ή τι τερπνό υπάρχει, παρά το να κατοικούν οι αδελφοί μαζί;» Και αναφορικά με τους μαθητές του Κυρίου αναφέρεται: «Ήταν σε αυτούς μία η ψυχή και η καρδιά.» Αλλά και η προς εμάς κάθοδος του Θεού δεν συντελέστηκε σε έρημο, αλλά σε κατοικημένους τόπους, και ανάμεσα σε αμαρτωλούς ανθρώπους.

Πες μου, λοιπόν, στο όνομα της ίδιας της αλήθειας, νομίζεις ότι η ιεραρχία είναι κάτι διαφορετικό από την εκκλησία; Πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά; Διότι, από τη μία, η εκκλησία ανήκει στην αισθητή ουσία, είτε κάποιος αναφέρεται στον άψυχο ναό του Θεού, είτε στους πιστούς διαφόρων ηλικιών, τάξεων, γενών, γλωσσών και φυλών που είναι συνηγμένοι στο όνομα του Κυρίου, ανάμεσα στους οποίους λέει ο Ίδιος ότι παρευρίσκεται — εάν έτσι επιθυμείς να τον ονομάζεις, έμψυχο ναό. Από την άλλη, η ιεραρχία ανήκει στη νοητή ουσία, όντας μια έξη ή επιστήμη, βάσει της οποίας ο ιεράρχης διευθετεί την εκκλησία. Τι συμβαίνει όμως με τον θρόνο; Δεν ομολογείς ότι αποτελεί μέρος οποιασδήποτε εκκλησίας, επί του οποίου εγκαθιδρυμένος ο ιεράρχης ποιμαίνει ολόκληρη την εκκλησία; «Το ομολογώ και αυτό», νομίζω πως θα έλεγες. Επομένως, εκείνος που ονομάζεται και είναι γνώστης (επιστήμων) χάρη στην επιστήμη, όπως ακριβώς ο ιεράρχης χάρη στην ιεραρχία, και ο οποίος έχοντας επιδείξει κάπου τη σχετική του επιστήμη, όπως στην τάδε εκκλησία, έπειτα απομακρύνθηκε με κάποιον τρόπο από εκείνον τον τόπο και από τη σχετική του επιστασία, είτε εκουσίως μέσω παραιτήσεως, είτε εξαναγκασμένος, λόγω επιδρομής αλλοεθνών ή ανταρσίας των εντοπίων, και έτσι έπαυσε να ενεργεί σύμφωνα με την επιστήμη του, δεν μπορώ να κατανοήσω πώς δεν θα επιδείξει και αλλού την ενέργεια της επιστήμης του, όταν το καλούν οι καιροί, και ιδίως όταν το επιτρέπει εκείνος που κατέχει την ανώτατη εξουσία.

Πώς δεν είναι πέρα από κάθε θράσος και αλαζονεία, που κατακρημνίζει τους εραστές των ουράνιων αψίδων, το να νομίζει κανείς ότι δεν έχει ανάγκη από ιερές συνόδους ούτε από κάποια καθοδήγηση προς τα ανώτερα; Διότι, εάν η ενυπόστατη Σοφία και Αλήθεια υποσχέθηκε: «όπου είναι δύο ή τρεις συνηγμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», μήπως αυτός που δεν τα έχει ανάγκη αυτά δεν είναι εξίσου αδιάφορος και για Εκείνον του οποίου η παρουσία τους έκανε να θεολογούν τη δόξα Του; Πώς, λοιπόν, δεν θα πιαστούν τέτοιου είδους άνθρωποι να σκέφτονται και να λέγουν ολοφάνερα πράγματα αντίθετα προς τον εαυτό τους; Διότι αυτοί που σεμνύνονται ότι έχουν ως εισηγητή της πίστεως τον ιερό Γρηγόριο, ο οποίος είναι ένας, πώς, αθετώντας τους πολλούς, δεν θα αποκηρύξουν μαζί και τον έναν δάσκαλο; Επειδή η περιφρόνηση των πολλών, οι οποίοι μάλιστα φέρουν τον Χριστό ανάμεσά τους, πολύ περισσότερο θα τους ωθήσει να χλευάσουν και τον σεβασμό προς τον έναν. Δεν πρέπει, επομένως, να εξετάζει κανείς αν μια σύνοδος είναι τοπική, αλλά αν το όνομα του Χριστού συγκέντρωσε τους άνδρες.

Αν μεν συνέβη από επιθυμία για γυναίκα, δεν πρέπει να κοινωνήσει· αν όμως τον πείραξε ο Σατανάς, ας κοινωνήσει τα θεία μυστήρια, επειδή ο πειράζων δεν θα σταματήσει να του επιτίθεται ακριβώς εκείνον τον καιρό που πρέπει να κοινωνήσει. Αν δεν είναι δυνατόν να προσέρχεστε σε εκκλησία, να κάνεις τις συνάξεις σε σπίτι, ω επίσκοπε, ώστε να μην εισέρχεται ο ευσεβής σε εκκλησία ασεβών· διότι δεν αγιάζει ο τόπος τον άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος τον τόπο· πρέπει να τον αποφεύγεις επειδή έχει βεβηλωθεί από αυτούς· διότι όπως οι όσιοι ιερείς αγιάζουν, έτσι οι ασεβείς μιαίνουν. Και αν δεν είναι δυνατόν να συναθροιστείτε ούτε σε σπίτι μαζί ούτε σε εκκλησία, ο καθένας ας ψάλλει, ας αναγινώσκει και ας προσεύχεται μόνος του· ή μαζί δύο ή τρεις. «Διότι όπου υπάρχουν», λέει ο Κύριος, «δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους». Εάν ιερέας πιει κρασί και κάνει εμετό, για σαράντα ημέρες να μην κοινωνήσει· ομοίως και ο μοναχός. Εάν κάποιος επίσκοπος ή πρεσβύτερος ή διάκονος πέσει σε αμαρτία με γυναίκα, να καθαιρεθεί.

Προς το τέκνο Στέφανο. Ήλθε και ο αββάς Άνθιμος, ω καλέ Στέφανε και αγαπημένε υιέ, και, όπως ακριβώς όταν σε είδα, ως όφειλα, σε ρώτησα πώς διαβιώνεις, επειδή ο λόγος της πνευματικής καθοδήγησης το απαιτεί αυτό, έτσι έπραξα και με τον αδελφό σου Άνθιμο. Και διέκρινα μεν ότι έχετε αγάπη μεταξύ σας, όχι όμως τέτοια που επιζητεί η αλήθεια για τους γνήσιους κατά Κύριον αδελφούς. Και τι είναι αυτό; Το ότι δεν τα έχετε όλα κοινά, αλλά και εσύ κρατάς προσωπικά χρήματα και αυτός κρατά δικά του, πράγμα που διαιρεί την αγάπη. Διότι πώς θα μπορούσε να υπάρχει μία ψυχή και μία καρδιά, όπου λέγεται το «δικό μου» και το «δικό σου»; Από εκεί προέρχονται οι υποψίες, από εκεί οι καταλαλιές· και το τρίτο, εξαιτίας αυτού δεν είναι ο Χριστός ανάμεσά σας, ο οποίος είπε «όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», αλλά ο εχθρός των ψυχών μας, αυτός που κατακερματίζει τα μέλη του Χριστού. Διότι είναι φανερό ότι, όπου υπάρχει ατομική ιδιοκτησία και όχι κοινοκτημοσύνη, από εκεί απουσιάζει ο Χριστός, επειδή είναι γραμμένο για τους αποστόλους ότι τα είχαν όλα κοινά και κανένας δεν έλεγε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν αποκλειστικά δικό του.

Ώστε αυτός που απειθεί ας απειθεί και αυτός που ανομεί ας ανομεί, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Εσύ όμως με κάθε τρόπο σώσε τη δική σου ψυχή, χωρίς να εγκαταλείπεις τους νόμους του Θεού, αλλά μένοντας στηριγμένη στις διδασκαλίες των αγίων, των οποίων πρώτος σε αυτά είναι ο Μέγας Βασίλειος, έστω κι αν φτάσεις να ζεις μαζί με δύο ή τρεις παρθένους. Διότι «όπου υπάρχουν δύο ή τρεις στο όνομά μου», λέει ο Κύριος, «εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους», και βέβαια όχι μαζί με αυτούς που παρανομούν, έστω κι αν είναι χιλιάδες.

Και ανάμεσα σε ποιους βρίσκεται ο Χριστός; Δεν βρίσκεται εκεί όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά του; Μήπως βρίσκεται εκεί όπου συγκεντρώνονται δύο ή τρεις, σχεδιάζοντας πονηρά έργα ασωτίας και αποστασίας, και οποιαδήποτε άλλη πονηρή σκέψη; Σε καμία περίπτωση· αλλά εκεί βρίσκεται ο σατανάς, ο οποίος ενεργεί στους υιούς της απείθειας.

Πρόσεχε, λοιπόν, πώς καθοδηγείς τους αδελφούς σου και τέκνα μου, αδελφέ και τέκνο μου Λουκιανέ, όπως σε πρόσταξα, όπως πρέπει και αρμόζει, όντας απαλλαγμένος από πάθη, κενοδοξία, εμπαθή προσκόλληση και κάθε πονηρή πράξη, ώστε, λαμβάνοντας από εσένα το πρότυπο, να διαμορφώσουν όμορφα τον βίο τους. Ομοίως και εσύ, τέκνο μου Δομετιανέ, να βρίσκεσαι στην ίδια κατάσταση, πράττοντας τα ίδια με τον αδελφό σου για την φροντίδα της αδελφότητας. Στους δύο ας αναγνωρίζεται μία ψυχή, ή μάλλον σε όλους. Κανείς ας μην έχει αντίθετο θέλημα, κανείς ας μην ιδιογνωμεί, κανείς ας μην αδρανεί, κανείς ας μη γογγύζει, κανείς ας μη νοθεύεται. Όλοι να είστε πρόθυμοι, όλοι ευχάριστοι, δραστήριοι, με κατάνυξη, πρόθυμοι στο κάλεσμα, ευπρόσιτοι, να χαίρεστε και να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, χωρίς φθόνο και χωρίς ζήλια, ώστε με αυτόν τον τρόπο να αναγνωρίζεται ότι ο Κύριος βρίσκεται ανάμεσά σας. Διότι, εάν «όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι», σύμφωνα με την επιδιωκόμενη κατάσταση, εκεί βρίσκεται Εκείνος, πώς δεν θα είναι ανάμεσα σε εσάς που είστε περισσότεροι; Εάν βεβαίως και προσπαθείτε καθημερινά να τηρείτε τις εντολές του και ο Θεός είναι μέσα σας, τι είναι αυτό που σας λυπεί, ή σας στενοχωρεί, ή σας αποπνίγει; Τίποτα απολύτως, αλλά όλα είναι υποφερτά, έστω κι αν είναι επίπονα, είτε για την ψυχή είτε για το σώμα. Και «αν ο Θεός είναι μαζί μας, ποιος μπορεί να είναι εναντίον μας; Εκείνος, ο οποίος τον ίδιο τον Υιό του», λέει, «δεν λυπήθηκε, αλλά τον παρέδωσε για όλους μας». Και αν με αυτόν τον τρόπο φροντίσουμε να ζούμε ενάρετα, πώς δεν θα γίνουμε μαζί με Αυτόν κληρονόμοι της βασιλείας των ουρανών;

Σε αυτήν την οδό όμως υπάρχει η θλίψη του κόσμου, εκούσιοι κόποι, έπαθλα ανδρείας, αφορμή για σύλληψη· διότι λέει ο απόστολος «υστερούμενοι, θλιβόμενοι, περιπλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης». Και μήπως βρέθηκε κανείς από τους αγίους που να πέρασε τον βίο του χωρίς παθήματα; Ουδαμώς. Μην παραξενεύεστε, λοιπόν, τέκνα, για όσα συμβαίνουν, αλλά να χαίρεστε διότι αξιωθήκατε αυτής της κλήσης, και ας σας καταφλέγει η αγάπη του Θεού ισχυρότερα, ώστε εντεύθεν και τις ηδονές να μαραίνετε και τους δαίμονες να αποτρέπετε. Εκείνος που αγαπά τον Ένα, τους πάντες έχει σε δεύτερη μοίρα· εκείνος που φοβάται τον Ένα δεν μπορεί να φοβάται κανέναν άλλον· εκείνος που έχει τον Θεό έχει γίνει ανώτερος από όλους. Δεν είναι δυνατόν ο Υιός του Θεού να μην είναι ο μόνος φοβερός· δεν είναι δυνατόν ο κόσμος, αφού νικήθηκε μια φορά, να νικήσει αυτόν που τον νίκησε. Να φρονείτε υγιώς, να προφυλάσσεστε με ευσέβεια, κάνοντας δεήσεις και προσευχές υπέρ των βασιλέων, υπέρ των αρχιερέων, υπέρ όλων εκείνων που βρίσκονται σε ανώτερα αξιώματα, σύμφωνα με το πρόσταγμα του αποστόλου. Ο Χριστός είναι ανάμεσά σας· διότι, αν εκεί όπου είναι δύο ή τρεις παρίσταται, ανάμεσα σε εσάς που είστε τέτοιοι και τηρείτε την εντολή Του, πώς δεν θα είναι παρών; Ας παραμείνουμε λοιπόν ως έχει προς το παρόν, χωρίς να συμμετέχουμε στη μοιχική ζύμη. Και αν μεν μας αφήσουν έτσι οι άνθρωποι, χάρις στον Θεό· διότι Αυτός το ευδοκεί. Αν όμως δεν μας αφήσουν, και πάλι χάρις σε Αυτόν· διότι Αυτός είναι που θα ευοδώσει τα πράγματα ή θα παραχωρήσει τις δοκιμασίες.

Μήπως στον αυθάδη και υπερήφανο και αλαζόνα;» Και πού «θα έλθουμε», λέει, «και θα κατοικήσουμε μαζί του», δηλαδή η Αγία Τριάδα; Όχι στην πιστή καρδιά που τηρεί τους θείους λόγους; Μήπως στην άπιστη και αμφιταλαντευόμενη και ασταθή; Και ανάμεσα σε ποιους βρίσκεται ο Χριστός; Όχι όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά Του; Μήπως εκεί όπου συγκεντρώνονται μαζί δύο ή τρεις βουλευόμενοι πονηρά για ασωτία και αποστασία και για οποιοδήποτε άλλο πονηρό σχέδιο; Σε καμία περίπτωση, σε καμία περίπτωση, αλλά εκεί βρίσκεται ο Σατανάς, ο οποίος ενεργεί μέσα στους γιους της απείθειας.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΠΖʹ ΠΕΡΙ ΑΚΤΗΜΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΑ ΜΗ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΜΟΝΟΣ Αδελφοί και πατέρες, ο Θεός μάς έδωσε ως μέγιστη δωρεά τον διωγμό για χάρη του, όπως ο ίδιος έχει πει στα ευαγγέλια: «Μακάριοι όσοι διώκονται για τη δικαιοσύνη, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Ας σκεφτούμε, όμως, μήπως εμείς, ζώντας ανάξια αυτού του μακαρισμού, έχουμε τον διωγμό για καταδίκη μας. Αρμόζει λοιπόν στον διωκόμενο πρώτα-πρώτα να μη ζει απομονωμένος, αλλά να συζεί με άλλον αδελφό· «Διότι όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», είπε ο Κύριος. Έπειτα, να μην κάνει εξόδους, παρά μόνο τις αναγκαίες, αλλά να μένει στον τόπο όπου φιλοξενείται, και εκεί να ασχολείται με την προσευχή, τη δέηση, την ανάγνωση, την ψαλμωδία, το εργόχειρο και τις άλλες αγαθές ενασχολήσεις· να αποφεύγει τη θέα γυναίκας· «να απομακρύνεται από κάθε αδελφό που ζει άτακτα»· να είναι εύθυμος, ευγνώμων, αισιόδοξος, να αρκείται στα παρόντα και να είναι έτοιμος να υποδεχτεί τα παθήματα για τον Χριστό· διότι όπου υπάρχει διωγμός, ακολουθούν και τα παθήματα. Αν λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, πού βρίσκονται άραγε αυτοί που ζουν μεμονωμένα και είναι κληρονόμοι του «Ουαί»; «Διότι αλίμονο, λέει, στον μόνο, επειδή αν πέσει, δεν υπάρχει αυτός που θα τον σηκώσει». Και πού βρίσκονται εκείνοι που έχουν δούλους και απέχουν από την ελευθερία των μοναχών;

Εάν όμως τον λύσεις, δηλαδή τον συγχωρήσεις, θα είναι συγχωρημένος και στον ουρανό· διότι δεν είναι λυμένα μόνο όσα λύνουν οι ιερείς, αλλά και όσα εμείς οι αδικηθέντες είτε δένουμε είτε λύνουμε, και εκείνα θα είναι δεμένα ή λυμένα. «Πάλι, αλήθεια σας λέω, ότι εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν πάνω στη γη για οποιοδήποτε πράγμα ζητήσουν, θα τους γίνει από τον Πατέρα μου τον εν τοις ουρανοίς· διότι όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο δικό μου όνομα, εκεί είμαι εγώ ανάμεσά τους.» Μας συνάγει μέσω τέτοιων λόγων στην αγάπη· διότι, αφού μας εμπόδισε από το να σκανδαλίζουμε ο ένας τον άλλον και να βλάπτουμε ή να βλαπτόμαστε, τώρα μιλάει και για τη μεταξύ μας συμφωνία.

Και ήταν αυτός ευλαβής και υπάκουος, σαν ένα από τα πρόβατα του Κυρίου· και όχι μόνο αυτό, αλλά και προόδευε στους ασκητικούς αγώνες πάνω από τις δυνάμεις του. Όσο για την ορθοδοξία του δεν χρειάζεται να γίνει λόγος, διότι βρισκόταν κοντά στην πηγή που αναβλύζει για την αιώνια ζωή, ποτιζόμενος από εκεί προς πνευματική καρποφορία. Εννοούμε δε τον αρχιεπίσκοπο, όχι μόνο τον τότε αγιώτατο Αθανάσιο, αλλά ότι πάντοτε αυτός που κάθεται στον αρχιερατικό θρόνο δεν κάθεται από μόνος του, αλλά είναι Εκείνος που λέει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους», δηλαδή ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού, το θεμέλιο της Εκκλησίας και ο Θεός που την θεμελίωσε.

145. Κάποιος άλλος, ονόματι Θεόδωρος, αναγνώστης και ασκητής της εκκλησίας των Αλεξανδρέων, αφού άκουσε για τον αββά Παχώμιο και τους αδελφούς, επιθύμησε να τους δει· και μπαίνοντας σε πλοίο ήλθε στη Θηβαΐδα. Και έτσι, αφού τον δέχθηκε ο αββάς, φρόντισε να μείνει σε ένα οίκημα κοντά σε κάποιον παλαιό αδελφό που γνώριζε την ελληνική γλώσσα, για παρηγοριά, μέχρι να μάθει και τη θηβαϊκή· διότι είχε επιλέξει να ζει διαρκώς μαζί τους. Ήταν, πράγματι, ευλαβής και υπάκουος σαν ένα από τα πρόβατα του Κυρίου και προόδευε στην άσκηση πάνω από τις δυνάμεις του. Διότι στα θέματα της ορθοδοξίας ήταν ικανότατος και ξακουστός, επειδή είχε βρεθεί κοντά στην πηγή που αναβλύζει για αιώνια ζωή, δηλαδή τον αρχιεπίσκοπο Αθανάσιο, από τον οποίο ποτιζόμενος έφθασε να καρποφορήσει τις μέγιστες αρετές. Επειδή πάνω στον αρχιερατικό θρόνο δεν καθόταν απλώς εκείνος ο άνθρωπος, αλλά αυτός που λέει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι κι εγώ ανάμεσά τους», ο Χριστός, ο Υιός του ζωντανού Θεού, το θεμέλιο της εκκλησίας, αυτός που την θεμελίωσε πάνω στην πέτρα της πίστεως, Θεός και άνθρωπος.