Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 2:1

Απόκριση: Διότι δεν επρόκειτο να γεννηθεί μόνο για εκείνον, αλλά για ολόκληρη την οικουμένη. Ερώτηση ΣΤ΄. «Στις ημέρες του Ηρώδη του βασιλέως». Γιατί προσέθεσε το αξίωμα, λέγοντας «του βασιλέως»; Απόκριση: Επειδή υπήρξε και άλλος Ηρώδης, αυτός που θανάτωσε τον Πρόδρομο. Αλλά εκείνος ήταν τετράρχης, ενώ αυτός βασιλιάς.

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο λέμε ότι και εδώ έχει χρησιμοποιηθεί το «έως». Επειδή δε έχει ειπωθεί το «Πρωτότοκον», ο πρωτότοκος δεν συγκρίνεται οπωσδήποτε με όσους γεννιούνται στη συνέχεια, αλλά πρωτότοκος ονομάζεται εκείνος που πρώτος διανοίγει τη μήτρα. Φανερώνει εξάλλου και η ιστορία σχετικά με τον Ζαχαρία, ότι η Μαρία παρέμεινε για πάντα παρθένος. Διότι υπάρχει κάποια διήγηση, η οποία έχει φτάσει σε εμάς μέσω της παραδόσεως, ότι ο Ζαχαρίας, επειδή τοποθέτησε τη Μαριάμ στον χώρο των παρθένων μετά την κύηση του Κυρίου, φονεύθηκε από τους Ιουδαίους μεταξύ του ναού και του θυσιαστηρίου, καθώς κατηγορήθηκε από τον λαό ότι με αυτή του την πράξη μηχανευόταν εκείνο το παράδοξο και πολυύμνητο σημείο, δηλαδή μία παρθένο να έχει γεννήσει και να μην έχει απωλέσει την παρθενία της. «Όταν δε γεννήθηκε ο Ιησούς», αναφέρει, «στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα, λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων;» Οι μάγοι ανήκαν σε περσικό έθνος, και ασχολούνταν με μαντείες, επωδές και με κάποιες φυσικές αντιπάθειες, έχοντας αφοσιωθεί στην παρατήρηση των ουρανίων σωμάτων.

Επειδή, όμως, ασχολούνταν με τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων, δεν παρατηρούσαν επιπόλαια το παράδοξο των ουρανίων θεαμάτων, δηλαδή έναν νέο και ασυνήθιστο αστέρα που ανέτειλε κατά τη γέννηση του Κυρίου. Και ας μην συνδέει κανείς τις επινοήσεις της αστρολογίας με την ανατολή αυτού του αστέρα. Διότι εκείνοι που εισάγουν την πεποίθηση για την αστρολογική μοίρα από τα ήδη υπάρχοντα άστρα, θεωρούν ότι ένας συγκεκριμένος σχηματισμός τους αποτελεί την αιτία των περιστατικών της ζωής κάθε ανθρώπου· εδώ όμως κανένα από τα υπάρχοντα άστρα δεν σήμανε τη βασιλική γέννηση, ούτε και ο ίδιος ο αστέρας ήταν από τους συνηθισμένους. Διότι τα άστρα που δημιουργήθηκαν μαζί με την κτίση από την αρχή είναι είτε διαρκώς ακίνητα, είτε έχουν κίνηση αδιάκοπη· αυτός όμως που εμφανίστηκε φαίνεται να έχει και τα δύο, και να κινείται και να στέκεται. Και ανάμεσα στα ήδη υπάρχοντα, τα μεν απλανή δεν κινούνται ποτέ, οι δε πλανήτες δεν σταματούν ποτέ· αυτός όμως που συγκεντρώνει στον εαυτό του και τα δύο, και κίνηση και στάση, είναι φανερό ότι δεν ανήκει σε καμία από τις δύο κατηγορίες. Διότι κινήθηκε μεν από την ανατολή μέχρι τη Βηθλεέμ· στάθηκε δε πάνω από τον τόπο όπου βρισκόταν το παιδίον. Γι' αυτό οι μάγοι, αφού ξεκίνησαν από την ανατολή ακολουθώντας την καθοδήγηση του αστέρα, όταν έφτασαν στα Ιεροσόλυμα, αναστάτωσαν ολόκληρη την πόλη με την άφιξή τους, και προκάλεσαν φόβο στον βασιλιά των Ιουδαίων.

Ότι και οι προσκυνητές των ειδώλων εναποθέτουν σε αυτά όλη την ελπίδα της σωτηρίας τους· ότι δε ο Χριστός σκύλευσε τον Σατανά αμέσως μόλις γεννήθηκε, είναι εύκολο να το δει κανείς. Διότι γράφει ο Ματθαίος: «Όταν δε γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα, λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην Ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε.» Τον προσκύνησαν λοιπόν και του πρόσφεραν χρυσό, λιβάνι και σμύρνα. Βλέπεις πώς σκύλευσε τον Σατανά και τον λεηλάτησε γρήγορα; Ότι δε και ο σκοπός της ελεύσεώς Του αποβλέπει στη λύτρωση εκείνων που βρίσκονταν στη νοητή αιχμαλωσία, το επισημαίνει και ο ίδιος ο Χριστός, λέγοντας δια της φωνής του Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε, με απέστειλε να ευαγγελιστώ στους πτωχούς, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς.» Ψάλλει δε κάπου και ο μακάριος Δαβίδ για Αυτόν: «Αφού ανέβηκε στο ύψος, αιχμαλώτισε αιχμαλωσία.»

Ομιλία όταν οι μάγοι έφθασαν στα Ιεροσόλυμα. Όταν ένας οδοιπόρος συναντήσει κάποιον καλό συνοδοιπόρο, χαίρεται, καθώς ο κόπος της μακράς οδοιπορίας απαλύνεται μέσω της συζήτησης· διότι, στηριζόμενος στον λόγο που ακονίζει τη γλώσσα σαν σε ραβδί, φαίνεται να συμπορεύεται με σκονισμένο πόδι αλλά με ακούραστο στόμα· και μοιράζοντας τον κόπο στα γόνατα, ελαφρώνει με τα χείλη του το πολυπερπατημένο βήμα.

Έτσι λοιπόν, όταν γεννήθηκε ο Χριστός, οι μάγοι αφού είδαν τον αστέρα και τον έλαβαν ως συνοδοιπόρο, ελάφρυναν τον μεγάλο κόπο της οδοιπορίας, κοπιάζοντας με την ερώτηση και ζητώντας να μάθουν πού είναι ο βασιλιάς· ανακρίνοντας μεγαλόφωνα τους Εβραίους, σαν να είχαν κλέψει εκείνοι το νεογέννητο.

Έπειτα λέει τα εξής: Μάγοι από την Ανατολή, καταυγαζόμενοι και οδηγούμενοι από φωτεινό αστέρα, αφού διήνυσαν τη μακρά οδό από την Ανατολή, έφθασαν για να προσκυνήσουν τον τεχθέντα στη Βηθλεέμ. Όταν, λοιπόν, έφθασαν στην πόλη της Ιερουσαλήμ, ο αστέρας κρύβεται από αυτούς· αυτοί δε, έχοντας θορυβηθεί επειδή έχασαν τον οδηγό τους, πιεζόμενοι από την ανάγκη ρωτούσαν τους ευρισκόμενους στην πόλη, ζητώντας να μάθουν από αυτούς: «Πού γεννιέται ο Χριστός;». Και τούτο εθεωρείτο από όλους ως παράδοξο θαύμα.

«Και αυτό», λέει, «έγινε, για να εκπληρωθεί το ρηθέν από τον Κύριο μέσω του προφήτη που λέει: Ιδού η παρθένος θα συλλάβει» και τα εξής. «Και όταν εγέρθηκε», λέει, «από τον ύπνο ο Ιωσήφ, έπραξε έτσι και παρέλαβε τη γυναίκα του, και δεν τη γνώριζε, έως ότου γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο, και εκάλεσε το όνομά του Ιησού. Και όταν γεννήθηκε ο Ιησούς», λέει, «στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού μάγοι από την ανατολή έφτασαν στην Ιερουσαλήμ λέγοντας: πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε». Πού είναι, λοιπόν, η αφήγηση περί του Ζαχαρία, πού είναι όσα έχουν εξιστορηθεί από τον Λουκά; Πού είναι η οπτασία του αγγέλου; Πού είναι η προφητεία του Ιωάννη του Βαπτιστή; Πού είναι η επιτίμηση προς τον Ζαχαρία, το να μην μπορεί να μιλήσει μέχρις ότου γίνουν τα όσα ειπώθηκαν από τον άγγελο; Πού είναι τα όσα ειπώθηκαν από τον Γαβριήλ στην Παρθένο; Πού είναι η παράθεση της βεβαιότητας, κατά την οποία η Μαρία αποκρίθηκε με σύνεση στον ίδιο τον άγγελο, ρωτώντας και λέγοντας: «Πώς θα γίνει αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Και η καθαρή και με ακρίβεια επεξήγηση, πώς της είπε: «Πνεύμα Κυρίου θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει;» 6. Τι λοιπόν θα πούμε; Επειδή ο Ματθαίος δεν ανήγγειλε όσα ειπώθηκαν από τον Λουκά, άραγε είναι ασύμφωνος ο άγιος Ματθαίος προς την αλήθεια;

Μήπως το ότι βαστάχθηκε στην αγκαλιά της Μαρίας; Τα αγγίγματα της πόρνης; Οι τρίχες της γυναίκας που άγγιξαν τα πόδια του; Ή τα δάκρυα; Ή η τοποθέτησή του στο μνήμα; Διότι το σάβανο που τύλιξε το σώμα του δεν υπερίσχυσε εκείνης της αμιγούς και μέγιστης δύναμής του. Επειδή και ο Ιωάννης, ενώ βρισκόταν ακόμη στην κοιλιά, σκίρτησε χαίροντας για την έλευση του Δεσπότη του προς αυτόν μέσω της εγκυμοσύνης της αγίας Παρθένου. Και όταν γεννήθηκε και βρισκόταν στη φάτνη, δεν διέλαθε της προσοχής των αγγελικών χορών. Αντιθέτως, στρατιές αγγέλων αποστέλλονταν για να δορυφορήσουν την έλευση του Βασιλιά των αιώνων, νικητήριοι ύμνοι ψάλλονταν, και ειρήνη κηρυσσόταν στους ποιμένες. Αλλά τι αμαύρωσε τη δύναμή του; Διότι, ενώ ήταν ακόμη βρέφος και τον βαστούσαν στην αγκαλιά, εμφανίστηκε το σημείο του αστέρα από την ανατολή, η παρουσία των μάγων, η προσκύνηση και η προσφορά δώρων, η αναζήτηση των γραμματέων από τον βασιλιά, η απάντηση και η ομολογία γι' αυτόν. Και όλα τα άλλα, όσα περιέχει η συνέχεια της διήγησης, τι πλήγμα επέφεραν στη θεότητά του; Ποια συγκάλυψη προκάλεσε, όπως συμβαίνει σε εμάς, η πρόσληψη της σάρκας; Επιτιμά την τρικυμία, τους ανέμους και τη θάλασσα, και η δύναμη της θεότητάς του δεν εμποδίζεται από τη σάρκα, αλλά επιτελεί αυτά που είναι σύμφωνα με τη φύση της θεότητας. Αλλά, μολονότι η σάρκα έχει όγκο και βάρος, δεν περιορίζεται από το βάρος. Διότι περπατά πάνω στα ύδατα σαν να βρίσκεται σε ξηρά, ως άτρεπτος Θεός, ο οποίος βέβαια υπάρχει εν σαρκί, αλλά δεν αλλοιώνεται από τη σάρκα.

Ας παραμείνουν, λοιπόν, αυτά ως έχουν. Όταν, όμως, γεννήθηκε ο Χριστός, σύμφωνα με τις προφητείες, στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας κατά τους καθορισμένους χρόνους, ο Ηρώδης, εξαιτίας της έρευνας των μάγων από την Ανατολή, οι οποίοι ρωτούσαν πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων (επειδή είχαν δει το άστρο του και αυτό υπήρξε η αιτία της τόσο μεγάλης πορείας τους, καθώς είχαν την επιθυμία να προσκυνήσουν ως Θεό τον νεογέννητο), ταράχθηκε όχι λίγο από το γεγονός, καθώς θεωρούσε ότι κινδύνευε η εξουσία του. Αφού ρώτησε τους νομοδιδασκάλους του έθνους πού περίμεναν να γεννηθεί ο Χριστός, και έμαθε την προφητεία του Μιχαία που προανήγγελλε τη Βηθλεέμ, διέταξε με ένα πρόσταγμα να θανατωθούν τα βρέφη στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρά της, από ηλικία δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους, πιστεύοντας ότι οπωσδήποτε και ο Ιησούς, όπως ήταν φυσικό, θα υφίστατο την ίδια συμφορά με τους συνομηλίκους του. Το Παιδί, ωστόσο, διέφυγε την επιβουλή με το να μεταφερθεί στην Αίγυπτο, καθώς οι γονείς του είχαν πληροφορηθεί εκ των προτέρων το μέλλον μέσω της εμφάνισης ενός αγγέλου.

Και ξαφνικά εμφανίστηκε μαζί με τον άγγελο ένα πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις στον Θεό, και επί γης ειρήνη, ευδοκία στους ανθρώπους». Και όταν οι άγγελοι αναχώρησαν από αυτούς για τον ουρανό, οι βοσκοί είπαν μεταξύ τους: «Ας μεταβούμε, λοιπόν, μέχρι τη Βηθλεέμ και ας δούμε αυτό το γεγονός που συνέβη, το οποίο μας φανέρωσε ο Κύριος». Και ήλθαν βιαστικά, και βρήκαν τη Μαρία και τον Ιωσήφ, και το βρέφος να κείτεται στη φάτνη. Όταν το είδαν, έκαναν γνωστό τον λόγο που τους είχε ειπωθεί για το παιδί αυτό. Και όλοι όσοι άκουσαν, θαύμασαν για όσα τους ειπώθηκαν από τους βοσκούς». Αυτά μεν αναφέρει ο Λουκάς, αλλά και ο Ματθαίος, εξιστορώντας τα σχετικά με τη γέννηση του Σωτήρα μας, γράφει με τον ακόλουθο τρόπο: «Όταν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας στις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού, έφτασαν μάγοι από την Ανατολή στην Ιερουσαλήμ λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην Ανατολή και ήλθαμε να τον προσκυνήσουμε. Όταν άκουσε αυτά ο βασιλιάς Ηρώδης ταράχθηκε, και όλη η Ιερουσαλήμ μαζί του. Και αφού συγκέντρωσε όλους τους αρχιερείς και τους γραμματείς του λαού, τους ρωτούσε να μάθει πού γεννιέται ο Χριστός.

Αυτά, λοιπόν, ας ειπωθούν σχετικά με τους χρόνους, για ποιον λόγο δηλαδή τώρα και όχι στο μακρινό παρελθόν ο Χριστός του Θεού ανέτειλε σε όλους τους ανθρώπους. Εμπρός, όμως, ας επανέλθουμε και ας εξετάσουμε λεπτομερώς τα σημεία των χρόνων της ελεύσεώς του, επισημαίνοντας κατά πρώτον τις ευαγγελικές μαρτυρίες περί της γεννήσεώς του. Ο μεν Ματθαίος ιστορεί τον χρόνο της ένσαρκης επιφανείας του κάπως έτσι, λέγοντας: «Όταν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του βασιλέως Ηρώδη», και λίγο μετά λέει: «ακούγοντας ότι ο Αρχέλαος βασιλεύει στην Ιουδαία αντί του πατρός του, του Ηρώδη». Ο δε Λουκάς παρουσιάζει τον χρόνο της διδασκαλίας και της «αναδείξεώς» του λέγοντας: «Κατά το δέκατο πέμπτο έτος της ηγεμονίας του Τιβερίου Καίσαρα, όταν ηγεμόνας της Ιουδαίας ήταν ο Πόντιος Πιλάτος, και τετράρχης της Γαλιλαίας ο Ηρώδης, ο δε αδελφός του Φίλιππος τετράρχης της Ιτουραίας και της περιοχής της Τραχωνίτιδας, και ο Λυσανίας τετράρχης της Αβιληνής, επί αρχιερέως Άννα και Καϊάφα». Σε αυτά λοιπόν είναι καλό να παραθέσουμε την προφητεία του Ιακώβ που παραδίδεται από τον Μωυσή, η οποία έχει ως εξής: 〈Από τη Γένεση〉. «Και κάλεσε ο Ιακώβ τους υιούς του και είπε: Συγκεντρωθείτε για να σας αναγγείλω τι πρόκειται να σας συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες. Συγκεντρωθείτε και ακούστε, υιοί του Ιακώβ, ακούστε τον Ισραήλ, τον πατέρα σας».

Επειδή, λοιπόν, εκπληρωνόταν η προσδοκία της κλήσης των εθνών, η οποία είχε αποκαλυφθεί από παλιά στον Αβραάμ, με αποτέλεσμα να εκλείψουν οι άρχοντες και οι ηγεμόνες από το έθνος των Ιουδαίων, και η εξουσία επάνω τους να μεταβεί στους Ρωμαίους και στον προαναφερθέντα Ηρώδη που προερχόταν από τα έθνη, εύλογα ο μεν ευαγγελιστής Λουκάς, επισημαίνοντας τους χρόνους της έκλειψης των Ιουδαίων αρχόντων, καταγράφει ιστορικά ότι η έναρξη της διδασκαλίας του Χριστού συνέβη «κατά το δέκατο πέμπτο έτος της ηγεμονίας του Τιβερίου Καίσαρα, όταν ηγεμόνευε στην Ιουδαία ο Πόντιος Πιλάτος». Αλλά και ο Ματθαίος, υπονοώντας ακριβώς το ίδιο, επισημαίνει· αφού λοιπόν περιέγραψε τη γέννηση του Κυρίου και Σωτήρα μας, προσθέτει: «Αφού γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας στις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού μάγοι από την Ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων;». Με τα λόγια αυτά φανερώνει σαφώς και την εξουσία του αλλοφύλου επάνω τους, αλλά και την κλήση των αλλόφυλων εθνών της Ανατολής από τον Θεό. Διότι ταυτόχρονα και τους Ιουδαίους τους εξουσίαζαν αλλόφυλοι, και τον από παλιά προφητευόμενο Χριστό του Θεού γνώρισαν και προσκύνησαν αλλόφυλοι, οι οποίοι κατέφθασαν από την Ανατολή.

Για αυτά δίνει μαρτυρία ο ευαγγελιστής Ματθαίος, λέγοντας: «Όταν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, στις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού, έφτασαν στα Ιεροσόλυμα μάγοι από την ανατολή, λέγοντας: πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε». Τότε, αφού παραπέμφθηκαν στη Βηθλεέμ, «αναχώρησαν, και ιδού» πάλι το ίδιο «άστρο, το οποίο είδαν στην ανατολή, προπορευόταν από αυτούς, έως ότου ήρθε και στάθηκε πάνω από τον τόπο όπου ήταν το παιδί. Όταν είδαν το άστρο, χάρηκαν με πάρα πολύ μεγάλη χαρά, και μπαίνοντας στην οικία είδαν το παιδί μαζί με τη Μαρία τη μητέρα του, και πέφτοντας κάτω τον προσκύνησαν».

Διότι δεν επρόκειτο για κάποιο από εκείνα τα άστρα που ερμηνεύουν οι αστρολόγοι, αλλά εμφανίστηκε ένα άστρο ασυνήθιστο και πρωτοφανές, το οποίο αναφερόταν στις εβραϊκές βίβλους. Από αυτές το είχαν πληροφορηθεί εκ των προτέρων οι απόγονοι των Χαλδαίων, των οποίων η κύρια ασχολία ήταν να παρατηρούν τα άστρα. Αυτοί, λοιπόν, βλέποντας με θαυμασμό το μοναδικό αυτό άστρο ανάμεσα στα τόσα που παρατηρούσαν, το οποίο έλαμπε νεοφανές και κινούνταν στον ουρανό από την ανατολή προς τη γη των Εβραίων, συμπέραναν την έλευση ενός Βασιλιά. Τότε ακριβώς κατέρρευσαν ολοσχερώς οι επινοήσεις της αστρολογικής τέχνης, καθώς οι ίδιοι οι αστρολόγοι προσκυνούσαν τον Βασιλιά μαζί με τα επουράνια.

Ο Κύριος εβασίλευσε, ας οργιστούν οι λαοί. Εννοεί τους λαούς των Ιουδαίων· διότι αυτούς η βασιλεία του Χριστού τους κίνησε σε οργή και θυμό, ώστε να πουν στον Πιλάτο: «Μη λες ότι είναι βασιλιάς των Ιουδαίων»· και πάλι: «Δεν έχουμε βασιλιά εκτός από τον Καίσαρα». Αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, ας σαλευτεί η γη. Υπονοεί και πάλι την Ιουδαία. Διότι, όταν έφτασαν οι μάγοι από την ανατολή λέγοντας: «Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε», ο Ηρώδης ταράχθηκε στο άκουσμά τους, και μαζί του όλα τα Ιεροσόλυμα. Το τι έπραξε λοιπόν Εκείνος που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, το φανερώνουν τα εξής: Ο Κύριος στη Σιών είναι μέγας και υψηλός πάνω από όλους τους λαούς. Διότι, έχοντας εισέλθει στη Σιών με κλειστές τις θύρες, φανέρωσε το δικό του μεγαλείο, και έδειξε σαφώς μέσω εκείνου του θαύματος ότι Αυτός είναι που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ.

Και συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον πρωτότοκο υιό της, τον οποίο δεν φύτεψε άνδρας· γέννησε τον υιό της, τον οποίο δεν βάσταξε πατέρας· γέννησε τον στάχυ, τον οποίο δεν έσπειρε σώμα· γέννησε τον Δημιουργό που έγινε άνθρωπος· γέννησε σε σπήλαιο, και στην Περσία φανερώθηκε. Διότι, όταν γεννήθηκε ο Χριστός στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, ιδού, μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων; Πού είναι αυτός που δεν σπάρθηκε αλλά γεννήθηκε; αυτός που έστειλε το δικό του αστέρι πριν από τον εαυτό του; πού είναι αυτός που μέσω μιας παράδοξης ακτίνας μας ελκύει προς ένα άγνωστο φως; πού είναι αυτός που με την αμέτρητη παλάμη του περιτειχίζει την οικουμένη; πού είναι αυτός που παντού βρίσκεται, και μέσα στη σάρκα κρύβεται; πού είναι αυτός που μας ελευθέρωσε από την πλάνη, και μας οδηγεί προς τη χάρη; πού είναι αυτός που φανερώθηκε κάτω από τη δρυ ως τριάδα αγγέλων; πού είναι αυτός που δεν κατέκαψε τη βάτο, και δεν έφθειρε τη μητέρα του; πού είναι αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα αόρατος, και από τη μητέρα του κρατιέται; πού είναι αυτός που ξέρανε την Ερυθρά Θάλασσα, και πίνει γάλα; πού είναι αυτός που πάταξε τον Φαραώ, και κρύβεται από τον Ηρώδη; πού είναι αυτός που βύθισε τον δράκοντα, και κείτεται μέσα σε σπάργανα; πού είναι αυτός που δεν είδαν αρχάγγελοι, και τον βλέπουν άνθρωποι;

Εάν δε εσύ ο ίδιος μαρτυρείς ότι η Παρθένος, αφού γέννησε, δεν υπέστη φθορά, πολύ περισσότερο να πιστεύεις ότι ο άφθαρτος Πατέρας, όταν γέννησε τον άφθαρτο Υιό, δεν υπέστη φθορά. Αλλά, αφού αφήσουμε τους ματαιολόγους, ας ανατρέξουμε στους θεολόγους κήρυκες. «Αφού, λοιπόν, γεννήθηκε ο Ιησούς Χριστός στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη». Αναγκαία ο ευαγγελιστής σημειώνει και τον τόπο και τον χρόνο, ώστε εκείνος που δεν πιστεύει στην κατά σάρκα γέννηση του Σωτήρα, αναζητώντας τον τόπο και τον χρόνο, να ανακαλύψει την αλήθεια του γεγονότος. Διότι τον μεν χρόνο θα τον βρει, εγκύπτοντας στους χρονογράφους της εποχής της εξουσίας του Ηρώδη, τον δε τόπο θα τον βρει, αναζητώντας τον μέσα από τα στοιχεία για τη Βηθλεέμ. Διότι, εάν στα κοσμικά συμβόλαια αναγράφονται οι ύπατοι, αριθμούνται οι μήνες, δηλώνονται οι ημέρες και προσδιορίζονται οι πόλεις, χάριν ακριβείας των όσων αναφέρονται· πόσο μάλλον έπρεπε, αφού γεννήθηκε η σωτηρία ολόκληρου του κόσμου, να γίνει γνωστή και στους μεταγενέστερους η ακρίβεια του τόπου και του χρόνου! Και ο μεν Ματθαίος διηγείται κατ' αυτόν τον τρόπο την κατά σάρκα γέννηση του Χριστού· ο δε Λουκάς, για την ακρίβεια των χρόνων, προσθέτει και την απογραφή που έλαβε χώρα τότε για πρώτη φορά.

Γι' αυτό και ο Κύριος, αναγγέλλοντας τούτο το χαρμόσυνο μήνυμα στους μαθητές του, έλεγε: Μη χαίρεστε επειδή τα δαιμόνια υποτάσσονται σε εσάς, αλλά να χαίρεστε επειδή τα ονόματά σας έχουν καταγραφεί στους ουρανούς. —Όταν δε γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του Ηρώδη, ιδού, έφτασαν μάγοι από την Ανατολή λέγοντας: Πού είναι ο νεογέννητος βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην Ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε. Αλίμονο! Νικώμαι από τα θαύματα, κυριεύομαι από τις θεωρίες, και η γλώσσα μου δεν βρίσκει τι να πει πρώτο, ή τι να παραλείψει.

Εάν μελετήσω προσεκτικά τη γέννησή του, εκπλήσσομαι, διότι, προτού ακόμη το παιδί εξέλθει κατά τους νόμους της φύσεως, επιτελεί θαυμαστά σημεία. Διότι δεν είναι άραγε το μέγιστο σημείο το να παραμείνει η παρθένος, και μετά τη γέννηση, παρθένος, και ο ουρανός, ενώ σιωπά, να ομιλεί μέσω του αστέρα; Και σε όσους διψούν να δουν τον τεχθέντα, αποστέλλει έναν αστέρα ως συνοδοιπόρο και τους υποδεικνύει το ποθούμενο βρέφος. Και ο μεν Ματθαίος μνημονεύει μάγους που ήλθαν από την ανατολή, ενώ ο Λουκάς κάνει μνεία σε άγγελο· διότι αναφέρει: Και υπήρχαν ποιμένες που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλασσαν σκοπιές της νυκτός για το ποίμνιό τους. Και άγγελος Κυρίου εμφανίσθηκε σε αυτούς, και δόξα Κυρίου τους περιέλαμψε, και κυριεύθηκαν από μέγα φόβο. Και τους είπε ο άγγελος: Μη φοβάσθε· διότι, ιδού, σας φέρνω το χαρμόσυνο άγγελμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα αφορά ολόκληρο τον λαό, ότι γεννήθηκε για εμάς σήμερα Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και ξαφνικά εμφανίσθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤ΄. Όταν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού, έφτασαν στα Ιεροσόλυμα μάγοι από την ανατολή, λέγοντας: «Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε».

δ΄. Πρέπει λοιπόν τώρα να έλθουμε στην αρχή των όσων αναγνώσθηκαν. Ποια είναι δε η αρχή; «Όταν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού μάγοι από την ανατολή ήλθαν στα Ιεροσόλυμα». Οι μεν μάγοι ακολούθησαν με την καθοδήγηση ενός αστέρα· αυτοί όμως δεν πίστεψαν, ούτε όταν οι προφήτες τα διακήρυτταν. Για ποιον λόγο όμως μας αναφέρει και τον χρόνο και τον τόπο, λέγοντας «Στη Βηθλεέμ» και «Κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη»; Και για ποιον λόγο προσθέτει και το αξίωμα; Το μεν αξίωμα, επειδή υπήρχε και άλλος Ηρώδης, εκείνος που θανάτωσε τον Ιωάννη· αλλά εκείνος ήταν τετράρχης, ενώ αυτός βασιλιάς.

Διότι εκείνο που ήταν αναγκαίο να μάθεις από αυτόν, αυτό το είπε ο ίδιος, ότι δηλαδή η Παρθένος παρέμεινε ανέπαφη μέχρι τον τοκετό· εκείνο όμως που φαινόταν ως φυσική συνέπεια των λεγομένων και ως κοινώς ομολογούμενο, αυτό το αφήνει πλέον σε εσένα να το κατανοήσεις· όπως, για παράδειγμα, το ότι δεν επρόκειτο ούτε μετά από αυτά εκείνος, όντας δίκαιος, να δεχθεί να γνωρίσει πλέον συζυγικώς εκείνην που έγινε με τέτοιο τρόπο μητέρα και η οποία αξιώθηκε πρωτοφανείς ωδίνες και παράδοξο τοκετό. Όταν δε γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού, μάγοι από την Ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: «Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην Ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε». Στο σημείο αυτό, μερικοί από τους εχθρούς της αλήθειας, πιανόμενοι από το ρητό αυτό, λένε: «Ιδού, και κατά τη γέννηση του Χριστού φάνηκε άστρο, πράγμα που αποτελεί απόδειξη ότι η αστρολογία είναι αξιόπιστη». Τι θα απαντήσουμε, λοιπόν, σε αυτά; Ας κάνουμε την αρχή της απάντησης από το ίδιο το άστρο. Διότι το άστρο αυτό δεν ήταν ένα από τα συνηθισμένα, μάλλον δε δεν ήταν καν άστρο, αλλά κάποια αόρατη δύναμη που είχε λάβει αυτή τη μορφή.

Διότι ποιος, ακούγοντας από ποιον δέχθηκε η Παρθένος το χαρμόσυνο άγγελμα, και την έλευση του Αγίου Πνεύματος σε αυτήν και την επισκίαση της δύναμης του Υψίστου, και την άρρητη σύλληψη και την ακατανόητη γέννηση, και τον Υιό του Θεού που γεννήθηκε από αυτήν με τρόπο ανέκφραστο, και την αγγελική υμνωδία για το παιδί που γεννήθηκε, και τους μάγους που ήλθαν από την ανατολή του ηλίου για να τον προσκυνήσουν, θα τολμούσε να ρωτήσει αν μετά από αυτά η Παρθένος αυτή συνευρέθηκε με άνδρα; Αλλά ούτε και ο ίδιος ο διάβολος δεν θα τολμούσε να το ρωτήσει αυτό, και γι' αυτό κι εγώ στο χωρίο «δεν την εγνώριζε» προσέφερα έτσι, συν Θεώ, την πιο αληθινή ερμηνεία. Πώς όμως είπε «τον υιό της τον πρωτότοκο»; Διότι ποιον άλλον δευτερότοκο γέννησε, ώστε αυτός να παραμείνει πρωτότοκος; Και ποιον, πες μου, δευτερότοκο Υιό γέννησε ο Πατέρας, ώστε να ονομάζεται και εκ του Πατρός πρωτότοκος; Διότι, όπως ονομάζεται πρωτότοκος από τον Πατέρα όλης της κτίσης, έτσι και από τη μητέρα είναι πρωτότοκος στο βάπτισμα και πρωτότοκος εκ νεκρών ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. «Όταν λοιπόν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού, μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων;» Δεν λένε προς το παρόν ο τεχθείς βασιλιάς του κόσμου, αλλά ο τεχθείς στην Ιουδαία και εκ των Ιουδαίων.

Αλλά και τους θεόφρονες μάγους ζηλεύω, και τις θεοφιλείς πορείες τους θαυμάζω, τις οποίες ακολουθώντας οι πιστότατοι έφτασαν στη θεογόνο Βηθλεέμ χωρίς να τρομάξουν από τον θυμό του Ηρώδη ούτε να φοβηθούν την παιδοκτόνο μάχαιρα, έχοντας αποκτήσει αστέρα ως λαμπαδηφόρο και βρίσκοντας υψηλό και ουράνιο οδηγό για την υψηλή τους πορεία· και με αυτούς θέλω να γίνω συνοδοιπόρος και επιθυμώ να προσφέρω δώρα στον Τεχθέντα, και αν δεν επιθυμεί να του προσφέρουν χρυσό και σμύρνα και λιβάνι οι σημερινοί δωροφόροι του, καθώς ο ίδιος αναγνωρίζεται ως ποιητής των όλων και μάλλον χορηγεί σε εμάς τους στερημένους αυτά που μας λείπουν, και αντί για χρυσό ποθεί τη λαμπρότητα της πίστεως, αντί για σμύρνα θέλει την αφθαρσία και της ψυχής και του σώματος, καθώς βέβαια και του δόγματος και του κηρύγματος και του ορθόδοξου φρονήματος γύρω από την πίστη, και αντί για λιβάνι επιθυμεί να λαμβάνει από εμάς την ευωδία των πράξεών μας, όχι για να πλουτίσει σε κάτι δεχόμενος αυτά, αλλά για να κάνει εμάς πλουσιότερους μέσω αυτών. Διότι τι υπάρχει από τα υψηλά και ουράνια αγαθά και τα λαμπρά κατορθώματα, του οποίου ο Θεός δεν είναι θησαυρός και πηγή και αμέτρητο πέλαγος, και όχι μόνο αυτά, αλλά και πλουσιόδωρος δωρητής σε εμάς που έχουμε ανάγκη από όλα;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'. Περί των Μάγων και των αναιρεθέντων παίδων. «Όταν δε γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας.» Η Βηθλεέμ ερμηνεύεται οίκος άρτου. Η δε Ιουδαία, εξομολόγηση. Είθε λοιπόν και εμείς τώρα, δια της εξομολογήσεως, να γίνουμε οίκος του πνευματικού άρτου. «Στις ημέρες του Ηρώδη.» Μνημονεύει τον Ηρώδη, για να μάθεις ότι εξέλιπαν οι άρχοντες και οι βασιλείς από τη φυλή του Ιούδα, και αναγκαίως ήλθε ο Χριστός. Διότι ο Ηρώδης δεν ήταν Ιουδαίος, αλλά Ιδουμαίος, υιός του Αντιπάτρου, από Αράβισσα γυναίκα. Εφόσον δε εξέλιπαν οι άρχοντες, ήλθε η προσδοκία των εθνών, όπως προφήτευσε ο Ιακώβ. «Του βασιλέως.» Διότι υπήρχε και άλλος Ηρώδης, ο τετράρχης· γι' αυτό παραθέτει το αξίωμα του βασιλέως· «Ιδού Μάγοι από την Ανατολή έφθασαν στα Ιεροσόλυμα.» Για ποιον λόγο έρχονται οι Μάγοι;