Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 2:15

Απόκριση. Για να εκπληρωθεί η προφητεία που λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου». Ερώτηση ι'. «Όταν όμως άκουσε ο Ιησούς ότι ο Ιωάννης παραδόθηκε, αναχώρησε στη Γαλιλαία». Γιατί αναχώρησε; Απόκριση. Για να μας διδάξει να αποφεύγουμε τους πειρασμούς.

Και αν δεν ήταν Θεός, ποιον αποκαλούσε Κύριο ο Γαβριήλ; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος βρισκόταν ξαπλωμένος στη φάτνη; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιον δόξαζαν οι Άγγελοι που κατέβηκαν; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος τυλιγόταν με σπάργανα; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιον προσκυνούσαν οι ποιμένες; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον περιέτεμε ο Ιωσήφ; Και αν δεν ήταν Θεός, προς τιμήν ποιου κινούνταν το άστρο στον ουρανό; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον θήλαζε η Μαρία; Και αν δεν ήταν Θεός, σε ποιον προσέφεραν δώρα οι μάγοι; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον κρατούσε στην αγκαλιά του ο Συμεών; Και αν δεν ήταν Θεός, σε ποιον έλεγε, «απόλυσέ με με ειρήνη»; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον πήρε ο Ιωσήφ και έφυγε στην Αίγυπτο; Και αν δεν ήταν Θεός, για ποιον εκπληρώθηκε το, «από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου»; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον βάπτισε ο Ιωάννης; Και αν δεν ήταν Θεός, σε ποιον έλεγε ο Πατέρας από τον ουρανό, «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»;

Διότι νήπιος ήταν ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο κάλεσα τα τέκνα του. Καθώς τους κάλεσα, έτσι εκείνοι απομακρύνθηκαν από το πρόσωπό μου. Αντί της φράσης, «και από την Αίγυπτο κάλεσα τα τέκνα του», ο Ακύλας, ακολουθώντας πιστά το εβραϊκό κείμενο, το απέδωσε ως εξής: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Αναγκαίως δε σημειώσαμε αυτό το ρητό, επειδή ακριβώς ο Ματθαίος παραθέτει κατά λέξη την προφητεία, αναφέροντας ότι αυτή εκπληρώθηκε με απόλυτη ακρίβεια στο πρόσωπο του Σωτήρα μας: αφού ο Ιωσήφ έλαβε θεία εντολή, παρέλαβε τη Μαριάμ και τον υιό της και επέστρεψε από την Αίγυπτο στη γη του Ισραήλ.

ΛΟΓΟΣ ΛΔʹ. Προς τους αφιχθέντες από την Αίγυπτο. Αʹ. Θα απευθύνω τον λόγο σε αυτούς που προέρχονται από την Αίγυπτο, διότι είναι δίκαιο. Επειδή προσήλθαν με προθυμία, νικώντας τον φθόνο με τον ζήλο τους, από αυτήν την Αίγυπτο, την οποία πλουτίζει βέβαια ο ποταμός που αναβλύζει από τη γη σαν βροχή και μεταβάλλεται σε πέλαγος στην εποχή του, για να μιμηθώ και εγώ λίγο όσους εκφράζονται κομψά για αυτά τα ζητήματα· την πλουτίζει όμως ο δικός μου Χριστός, ο οποίος παλαιότερα φυγαδεύτηκε στην Αίγυπτο, ενώ τώρα χορηγείται από την Αίγυπτο· τότε μεν εξαιτίας της παιδοκτονίας του Ηρώδη, τώρα δε εξαιτίας της αγάπης των πατέρων προς τα τέκνα τους. Ο Χριστός, η νέα τροφή εκείνων που πεινούν θεάρεστα, η μεγαλύτερη σιτοδοσία από κάθε άλλη που έχει καταγραφεί ιστορικά και έχει γίνει πιστευτή· ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, ζωή άφθαρτη και ακατάλυτη, για τον οποίο νομίζω ότι και τώρα ακούω τον Πατέρα να λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου».

Και δεν το κάνει αυτό απλώς, αλλά με εξαιρετική σύνεση. Επειδή, δηλαδή, όλοι οι Ιουδαίοι έτρεφαν μεγάλο θαυμασμό για τον άνδρα αυτόν (διότι και ο Ιώσηπος θεωρεί τον πόλεμο συνέπεια του θανάτου του, και εξαιτίας του αποδεικνύει ότι ούτε καν πόλη δεν υφίσταται πλέον εκείνη που κάποτε ήταν μητρόπολη, και πλέκει γι' αυτόν μακροσκελή εγκώμια)· θέλοντας, λοιπόν, μέσω αυτού να φέρει σε συναίσθηση τους Ιουδαίους, τους υπενθυμίζει συνεχώς τη μαρτυρία του Προδρόμου. Και οι μεν άλλοι ευαγγελιστές μνημονεύουν τους παλαιότερους προφήτες, και για καθένα από όσα συνέβαιναν σε Αυτόν παραπέμπουν εκεί τον ακροατή, λέγοντας, όταν γεννιέται: «Όλο δε αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό»· και όταν Τον επιβουλεύονται και Τον αναζητούν με τόση επιμονή από παντού, ώστε να σφάζονται από τον Ηρώδη τα νήπια, φέρνουν στο προσκήνιο από τα παλιά τον Ιερεμία που λέει: «Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος και κλαυθμός και οδυρμός πολύς, η Ραχήλ να κλαίει τα τέκνα της»· και μνημονεύουν τον Ωσηέ, όταν επιστρέφει πάλι από την Αίγυπτο, παρουσιάζοντάς τον να λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου»· και παντού αυτό κάνουν.

Μετά την αναχώρηση των μάγων, εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου στον Ιωσήφ λέγοντας: «Σήκω, παράλαβε το παιδί και τη μητέρα του και φύγε στην Αίγυπτο, και μείνε εκεί μέχρι να σου πω· διότι ο Ηρώδης πρόκειται να αναζητήσει το παιδί για να το εξοντώσει». Ο Ιωσήφ, λοιπόν, σηκώθηκε και κατέβηκε εκείνη την ώρα στην Αίγυπτο πανοικί, σύμφωνα με τον λόγο του αγγέλου, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε μέσω του προφήτη: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου». Τότε ο Ηρώδης, βλέποντας ότι εμπαίχθηκε από τους μάγους, έστειλε σατράπες και θανάτωσε όλα τα παιδιά που βρίσκονταν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρά της, από δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους.

Έτσι, οι πειρασμοί και οι θλίψεις έχουν θεωρηθεί άξιοι μεγάλης προσοχής ενώπιον του Θεού και έχουν γίνει από την αρχή συνοδοιπόροι της δικής μας ευσέβειας. Διότι από την ίδια κιόλας τη σπορά του κηρύγματος στη γη, βλάστησαν μαζί και εκείνη και αυτές. Και γιατί μιλώ για το κήρυγμα; Διότι ο ίδιος ο Σωτήρας μας, όταν επέλεξε να ενδυθεί το φύραμα της ανθρώπινης φύσης μας, αμέσως, από την πρώτη στιγμή της εισόδου του στον βίο, συνεπλάκη με τους πειρασμούς. Όταν δηλαδή ο τότε ηγεμόνας της Ιουδαίας εξοπλιζόταν για να τον δολοφονήσει, και Εκείνος δραπέτευσε στην Αίγυπτο με τη μητέρα Του, και από την Αίγυπτο επέστρεψε πάλι στην Ιουδαία, και από εκεί πήγε στη Ναζαρέτ προσπαθώντας να αποφύγει τους δολοφόνους, άραγε, ενώ οι πειρασμοί έπνεαν με τέτοια ορμή εναντίον του, μήπως Εκείνος απέβλεπε καθόλου στην εξωτερική άνεση ή τη δόξα; Κάθε άλλο. Αντιθέτως, από την ίδια τη γέννησή Του μέχρι το τέλος του ανθρώπινου βίου Του, διαπιστώνουμε ότι χαιρόταν απόλυτα μέσα στην πενία και τη λιτότητα.

Από τον ίδιο λόγο, στο χωρίο: Αν φεύγει στην Αίγυπτο, φυγαδεύσου πρόθυμα μαζί του· είναι καλό να φεύγεις μαζί με τον διωκόμενο Χριστό. Αν καθυστερήσει στην Αίγυπτο, κάλεσέ τον από την Αίγυπτο, καθώς εκεί προσκυνείται όπως πρέπει. Πρέπει, όπως νομίζω, εκτός από το να γνωρίζουμε ότι ο Κύριος διέφυγε στην Αίγυπτο, να ξέρουμε στη συνέχεια και από ποιον καταδιωκόταν. Φεύγει, λοιπόν, ο Κύριος όχι απλώς στην Αίγυπτο, αλλά επειδή καταδιώκεται από τον Ηρώδη, ο οποίος βασίλευε τότε στη γη της Ιουδαίας. Ο Ηρώδης, όπως λέγεται, ερμηνεύεται ως «πάθος», «δερμάτινος» και «φύση», ενώ η Αίγυπτος λαμβάνει και αυτή πολλαπλές σημασίες, σύμφωνα με τις πνευματικές έννοιες των θεωρητικών προσεγγίσεων: άλλοτε σημαίνει τον παρόντα κόσμο, άλλοτε τη σάρκα, άλλοτε την αμαρτία, άλλοτε την άγνοια και άλλοτε την κάκωση, κατά την οποία σημασία μάλιστα είναι πρέπον τώρα να εκλάβουμε τη φυγή του Κυρίου στην Αίγυπτο.

«Διότι μέσα στη νύχτα», λέει, «παρέλαβε το παιδίον και τη μητέρα του και αναχώρησε στην Αίγυπτο». Και ενώ πολλά αγάλματα στέκονταν πάνω στα τείχη δήθεν ως φρουροί, δεν άντεξαν καθόλου την είσοδο του παιδιού, αλλά πέφτοντας μπρούμυτα στο έδαφος συνετρίβησαν σε μικρά κομμάτια. «Και παρέμεινε εκεί έως την τελευτή του Ηρώδη, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου». Τι θα λέγαμε λοιπόν; Ότι και ο Πατέρας φοβάται τον Ηρώδη και φυγαδεύει τον Υιό του από εκεί στην Αίγυπτο και έπειτα, μετά τον θάνατο του τυράννου, τον ανακαλεί από εκεί; Μακριά αυτή η βλάσφημη σκέψη από κάθε φιλόθεη ψυχή. Αλλά αυτό έγινε για να φωτίσει την Αίγυπτο και να γεμίσει τα πάντα με την αίνεσή Του, και να διδάξει και εμάς να αποφεύγουμε τις επιβουλές των ορατών και των αοράτων εχθρών. «Όταν λοιπόν είδε ο Ηρώδης ότι εξαπατήθηκε από τους μάγους, θύμωσε πάρα πολύ, και στέλνοντας στρατιώτες, σκότωσε όλα τα παιδιά που ήταν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρά της, από δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους». Εγώ, λέει, ήθελα να θανατώσω μόνο εκείνο το παιδί που πρόκειται να βασιλεύσει. Επειδή όμως με εξαπάτησαν οι μάγοι και με περιέπαιξαν και δεν επέστρεψαν σε μένα, και εγώ ξεχάστηκα μέχρι τώρα απασχολημένος με άλλες φροντίδες, και τώρα πια πέρασαν δύο χρόνια και γεννήθηκε πλήθος παιδιών στη Βηθλεέμ, είναι αδύνατον σε εμάς να αναγνωριστεί εύκολα εκείνο το παιδί.

Ματθ. 2, 13 〈Στην Αίγυπτο φεύγει〉 ο Χριστός, για να αγιάσει και αυτήν, όπως ακριβώς αγίασε τη Βαβυλώνα δια των μάγων που ήλθαν για να τον προσκυνήσουν. Ματθ. 2, 15 Λέει ο Βαλαάμ στους Αριθμούς: ο «Θεός τον οδήγησε έξω από την Αίγυπτο, ως δόξα μονοκέρωτος σε αυτόν».

Πρόσεξέ μου όμως εδώ και κάτι άλλο. Ο Λόγος του Θεού φαίνεται ότι έχει προέλθει, ως προς την ανθρώπινη φύση, από το σπέρμα του Ισραήλ, και μέσω αυτού κάθε αιγυπτιακό πρωτότοκο, δηλαδή κάθε ασεβές και άθεο γέννημα, υποβάλλεται στον θάνατο και στη φθορά. Επειδή, λοιπόν, από τον Ισραήλ προήλθε αυτός που εξολοθρεύει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, ονομάζει πρωτότοκο και τον Ισραήλ· και αυτό ακριβώς αναγράφει και ο ευαγγελιστής: «από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Πρέπει, επομένως, να εξετάσουμε αυτά τα ζητήματα καλύτερα.

Φεύγει δε στην Αίγυπτο, για να αγιάσει και αυτήν. Διότι δύο ήταν οι χώρες, εργαστήρια κάθε κακίας, η Βαβυλώνα και η Αίγυπτος. Τη μεν Βαβυλώνα, λοιπόν, την έκανε δεκτή να τον προσκυνήσει μέσω των Μάγων· την δε Αίγυπτο, την αγίασε με την προσωπική του παρουσία. «Και μείνε εκεί, μέχρι να σου πω.» Το «μείνε» (ἴσθι) σημαίνει να είσαι εκεί, μέχρι να λάβεις προσταγή από τον Θεό. Διότι οφείλουμε να μην πράττουμε τίποτα εκτός του θείου θελήματος. «Διότι ο Ηρώδης πρόκειται να αναζητήσει το παιδίον, για να το εξοντώσει.» Δες την ανοησία του ανθρώπου, που πασχίζει να νικήσει τη βουλή του Θεού. Διότι, αν μεν δεν είναι εκ Θεού, τι φοβάσαι; Αν όμως είναι εκ Θεού, πώς θα εξοντώσεις το παιδίον; «Εκείνος δε, αφού σηκώθηκε, παρέλαβε το παιδίον και τη μητέρα του μέσα στη νύχτα, και αναχώρησε για την Αίγυπτο, και έμεινε εκεί μέχρι τον θάνατο του Ηρώδη· για να εκπληρωθεί το ρηθέν υπό του Κυρίου διά του προφήτου, ο οποίος λέει:»

«Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου.» Λένε οι Ιουδαίοι ότι αυτό ειπώθηκε για τον λαό που επέστρεψε από την Αίγυπτο μέσω του Μωυσή. Λέμε, λοιπόν, ότι αυτό ειπώθηκε για τον λαό τυπικά, εκπληρώθηκε όμως στον Χριστό αληθινά. Έπειτα, ποιος είναι ο Υιός του Θεού; Ο λαός που προσκυνά το είδωλο του Βεελφεγώρ και τα γλυπτά, ή ο όντως Υιός του Θεού; «Τότε ο Ηρώδης, βλέποντας ότι εμπαίχθηκε από τους Μάγους.» Όπως ακριβώς ενέπαιξε ο Θεός τον Φαραώ μέσω του Μωυσή, έτσι και τον Ηρώδη μέσω των Μάγων· επειδή και οι δύο, και ο Ηρώδης και ο Φαραώ, υπήρξαν παιδοκτόνοι. Ο μεν Φαραώ φονεύοντας τα αρσενικά παιδιά των Εβραίων στην Αίγυπτο, ο δε Ηρώδης τα παιδιά στη Βηθλεέμ. «Οργίστηκε σφόδρα και, αφού έστειλε στρατιώτες, θανάτωσε όλα τα παιδιά στη Βηθλεέμ.» Την οργή του εναντίον των Μάγων, την επιδεικνύει εναντίον εκείνων που δεν τον αδίκησαν σε τίποτα. Για ποιον λόγο όμως παραχωρήθηκε να σφαγιαστούν τα παιδιά; Για να φανερωθεί η κακία του Ηρώδη· αλλά ίσως μου πεις: