Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 2:20

Αθανασίου Αλεξανδρείας, Από το Κατά Ματθαίον, Περί των εννέα ανίατων παθών της τελευτής του Ηρώδη Μετά τον θάνατο του Ηρώδη, ιδού, άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε στον Ιωσήφ σε όνειρο στην Αίγυπτο, λέγοντας: «Σήκω, παράλαβε το παιδί και τη μητέρα του, και πορεύσου στη γη του Ισραήλ· διότι έχουν πεθάνει εκείνοι που ζητούσαν την ψυχή του παιδιού». Εκείνοι δε που ζητούσαν να θανατώσουν τον Ιησού, ήταν οι άνθρωποι από το περιβάλλον του βασιλιά Ηρώδη και ο γιος του, Αντίπατρος.

Μακεδ. Μη γένοιτο να το πούμε! Ορθ. Είναι ανάγκη, λοιπόν, να παραδεχθούμε μια ψυχή που ταράσσεται. Μακεδ. Μη γένοιτο! Ορθ. Πώς, λοιπόν, θα ακούσεις τον άγγελο που λέει στον Ιωσήφ: «Παράλαβε τη μητέρα και το παιδί, και φύγε στην Αίγυπτο· διότι ο Ηρώδης πρόκειται να ζητήσει την ψυχή του παιδιού»· και πάλι: «Σήκω και παράλαβε τη Μαρία τη γυναίκα σου, και έλα στη γη του Ισραήλ· διότι έχουν πεθάνει αυτοί που ζητούσαν την ψυχή του παιδιού»· και ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ είμαι ο καλός ποιμένας· ο καλός ποιμένας θέτει την ψυχή του υπέρ των προβάτων»· και πάλι: «Όταν θέλω, τη θέτω, και όταν θέλω, τη λαμβάνω»; Μακεδ. Επειδή και ο Πατέρας λέει, «Τις νουμηνίες σας και τα Σάββατα τα μισεί η ψυχή μου», άραγε εξαιτίας αυτού θα πούμε ότι και ο Πατέρας έχει ψυχή; Ορθ. Πρώτον, δεν κατανόησες το ρητό που παρέθεσες. Διότι δεν μπορείς να αποδείξεις ότι ο Πατέρας είναι αυτός που ομιλεί. Μακεδ. Αλλά τίνος είναι η φωνή; Ορθ.

Μάλλον για να τις καταστρέψει κατέβαινε, παρά για να τις σώσει. Διότι κανείς δεν μπορούσε να δει τη θεότητα γυμνή και να σωθεί. Επομένως, υπήρχε ανάγκη ψυχής, ώστε μέσα στην ψυχή να μπορέσουν να σωθούν οι ψυχές. Και πάλι ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ο καλός ποιμένας θυσιάζει την ψυχή του για τα πρόβατα. Εγώ είμαι ο καλός ποιμένας». Και πάλι λέει: «Έχω την εξουσία να παραδώσω την ψυχή μου, και πάλι να την πάρω». Και πάλι ο άγγελος δίνει θεία εντολή στον Ιωσήφ στην Αίγυπτο, και του λέει: «Σήκω, πάρε το παιδί και τη μητέρα του, διότι, ιδού, έχουν πεθάνει εκείνοι που ζητούσαν την ψυχή του παιδιού». Ιδού, με κάθε τρόπο μαρτυρείται στις θείες Γραφές σχετικά με την έλευση του αγαθού και φιλάνθρωπου Θεού Λόγου, ότι ενδύθηκε τον τέλειο ναό, τον άνθρωπο, γινόμενος άνθρωπος, ώστε να σωθεί ολόκληρο το ανθρώπινο γένος μας. Αλλά τι θα πεις για το ότι μέσω του Ησαΐα είπε προς τους Ιουδαίους: «Τις νουμηνίες σας και τα Σάββατά σας τα μισεί η ψυχή μου»; Αφρονέστατε.

Μτ 2, 20. Δεν λέει πλέον, «φεύγε», αλλά «πορεύου», υπονοώντας την άνεση μετά τον πειρασμό. Λέγοντας δε «την ψυχήν του παιδίου», ανατρέπει τη δοξασία του Απολιναρίου, ο οποίος υποστήριζε ότι ο Κύριος έλαβε σάρκα χωρίς νου και χωρίς ψυχή. Βεβαίως, με την κατά θεία οικονομία κάθοδο του Χριστού στην Αίγυπτο και τη μετέπειτα από εκεί επιστροφή στην Ιουδαία, ο Θεός ανακεφαλαιώνει την αιχμαλωσία του λαού και τον λυτρώνει από την επιβουλή, επαναφέροντάς τον πάλι στα δικά του.

Και μετά από λίγο λέει: «Και πάλι, επειδή εξαντλείτο από την έλλειψη τροφής και από σπασμωδικό βήχα, καταπονημένος από τους πόνους επιχείρησε να προλάβει το πεπρωμένο· αφού πήρε ένα μήλο, ζήτησε και μαχαίρι· διότι συνήθιζε να το κόβει για να το φάει· έπειτα, αφού κοίταξε γύρω του μήπως υπάρχει κάποιος που θα τον εμπόδιζε, σήκωσε το δεξί του χέρι με σκοπό να πλήξει τον εαυτό του». Επιπλέον τούτων, ο ίδιος συγγραφέας εξιστορεί ότι, αφού θανάτωσε με διαταγή του ένα άλλο γνήσιο παιδί του λίγο πριν από το τέλος της ζωής του, το τρίτο κατά σειρά μετά από δύο που είχαν ήδη θανατωθεί, αμέσως μετά εξέπνευσε μέσα σε όχι μικρούς πόνους. Και τέτοιο υπήρξε το τέλος του Ηρώδη, ο οποίος εξέτισε δίκαιη ποινή για τα παιδιά γύρω από τη Βηθλεέμ που θανάτωσε εξαιτίας της επιβουλής του εναντίον του Σωτήρος ημών· μετά την οποία, ένας άγγελος εμφανίστηκε σε όνειρο στον Ιωσήφ, που διέμενε στην Αίγυπτο, και τον πρόσταξε να αναχωρήσει μαζί με το παιδί και τη μητέρα του για την Ιουδαία, δηλώνοντάς του ότι έχουν πεθάνει εκείνοι που ζητούσαν τη ζωή του παιδιού. Σε αυτά δε ο ευαγγελιστής προσθέτει λέγοντας: «Όταν άκουσε ότι ο Αρχέλαος βασιλεύει αντί του πατρός του, Ηρώδου, φοβήθηκε να μεταβεί εκεί· και αφού έλαβε θεία αποκάλυψη στο όνειρό του, αναχώρησε για τα μέρη της Γαλιλαίας».

Και έτσι δεν άφησε τίποτα από τη φύση μας, το οποίο να μην προσέλαβε Εκείνος που δοκιμάστηκε στα πάντα καθ' ομοιότητα με εμάς, χωρίς αμαρτία. Η δε ψυχή δεν είναι αμαρτία, αλλά έγινε επιδεκτική της αμαρτίας εξαιτίας της αβουλίας· γι' αυτόν τον λόγο την αγιάζει μέσω της ενώσεώς της με τον Εαυτό Του, ώστε μέσω της απαρχής να συναγιάσει ολόκληρο το φύραμα. Για τον λόγο αυτόν και ο άγγελος, αναγγέλλοντας στον Ιωσήφ τον θάνατο των εχθρών του Κυρίου, λέει ότι: «Πέθαναν εκείνοι που ζητούσαν την ψυχή του παιδίου»· και ο Κύριος λέει προς τους Ιουδαίους ότι: «Ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας είπε την αλήθεια». Άνθρωπος όμως δεν λέγεται [μόνο] το σώμα του ανθρώπου, αλλά αυτό που συντίθεται και από τα δύο. Και πάλι λέει προς αυτούς ότι: «Οργίζεστε εναντίον μου, επειδή έκανα ολόκληρο τον άνθρωπο υγιή κατά την ημέρα του Σαββάτου;». Φανέρωσε δε το νόημα του «ολόκληρου» στα μεν άλλα Ευαγγέλια, λέγοντας σε εκείνον που καταβιβάστηκε στο μέσον πάνω στο κρεβάτι: «Σου συγχωρούνται οι αμαρτίες», το οποίο αποτελεί ίαση της ψυχής, και το: «Σήκω και περπάτα», το οποίο αναφέρεται στη σάρκα. Στο δε κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, αφού έδωσε την υγεία στο σώμα, ελευθέρωσε και την ψυχή από τη δική της νόσο, λέγοντας ότι: «Έγινες υγιής, μην αμαρτάνεις πλέον»· εξ αυτού *** αυτός που θεραπεύτηκε και ως προς τα δύο, δηλαδή, εννοώ, στην ψυχή και στο σώμα.

Ο δε Φίλιππος αυτός ήταν και ο ίδιος υιός του Ηρώδη, όντας τετράρχης σε άλλο τμήμα. Διότι ο πατέρας τους, ο Ηρώδης, μετά από εκείνη τη σκληρή και παράφρονα βρεφοκτονία, περιέπεσε σε συμφορές και σε αγιάτρευτες και ανυπόφορες ασθένειες, και αυτοκτόνησε εξαιτίας της υπερβολικής παραφροσύνης και οδύνης του, τότε που και ο άγγελος είπε στον Ιωσήφ στην Αίγυπτο: «Σήκω, πάρε το παιδί και τη μητέρα του, και πήγαινε στη γη του Ισραήλ· διότι έχουν πεθάνει εκείνοι που ζητούσαν τη ζωή του παιδιού». Αφού, λοιπόν, εκείνος ο Ηρώδης έδωσε με άθλιο τρόπο τέλος στη ζωή του, ο κυρίαρχος των πάντων τότε, ο Καίσαρας, διαίρεσε σε τέσσερα μέρη την επικράτειά του, και στα μεν δύο τοποθέτησε άλλους, στα δε άλλα δύο μέρη κατέστησε τετράρχες τους υιούς του Ηρώδη, τον Φίλιππο και τον εν λόγω Ηρώδη. Γι' αυτό και ο ευαγγελιστής Λουκάς αναφέρει ότι αυτός ήταν τετράρχης της Ιουδαίας, ενώ ο αδελφός του, ο Φίλιππος, της Ιτουραίας και της χώρας της Τραχωνίτιδας, τον καιρό που ο Ιωάννης παρουσιάστηκε στον Ιορδάνη κηρύσσοντας βάπτισμα μετανοίας.

Πώς όμως ονομάζεται Μαρτύριο κατά την αναχώρησή του από τη γη της Αιγύπτου; Επειδή ο Ιωσήφ αποτελούσε εικόνα του Χριστού, λόγω του φθόνου των αδελφών του, λόγω της πώλησής του, λόγω της υποδούλωσής του ενώ ήταν ελεύθερος, λόγω της προσκύνησης των αστέρων και άλλων παρόμοιων γεγονότων, όσα είναι δυνατόν να σταχυολογήσει κανείς από την ιστορία του. Θέλοντας, λοιπόν, να δηλώσει έμπρακτα ότι ο Ιωσήφ υπήρξε μαρτυρία και μνημείο του, και ότι όπως εκείνον, έτσι και αυτόν τον ακολουθούσαν διαδοχικές επιβουλές. Μετά τον θάνατο του Ηρώδη, ο οποίος επιχείρησε να τον εξοντώσει, επιστρέφοντας από την Αίγυπτο κρύβεται στη Γαλιλαία από φόβο για τον Αρχέλαο, διότι και αυτός, μετά τον Ηρώδη, επρόκειτο να τον επιβουλευτεί.

Επειδή λοιπόν και ο τάφος ήταν κοντά, και το μερίδιο γης αυτού του παιδιού ανήκε στον Βενιαμίν (διότι η Ραμά ανήκε στη φυλή του Βενιαμίν), εύλογα αποκαλεί δικά της τα παιδιά που σφαγιάστηκαν, τόσο εξαιτίας του γενάρχη της φυλής όσο και εξαιτίας του τόπου της ταφής. Έπειτα, για να δείξει ότι η πληγή που προκλήθηκε ήταν αγιάτρευτη και σκληρή, λέει: «Δεν ήθελε να παρηγορηθεί, επειδή δεν υπάρχουν πια». Και από αυτό πάλι διδασκόμαστε εκείνο που έλεγα προηγουμένως, το να μην ταραζόμαστε ποτέ, όταν τα γεγονότα που συμβαίνουν είναι αντίθετα προς την υπόσχεση του Θεού. Ιδού, λοιπόν, ενώ Αυτός ήρθε για τη σωτηρία του λαού, ή μάλλον για τη σωτηρία της οικουμένης, ποια υπήρξαν τα προοίμια. Η μεν μητέρα βρίσκεται σε φυγή, η δε πατρίδα περιπίπτει σε αγιάτρευτες συμφορές, και τολμάται φόνος, ο πιο πικρός από όλους τους φόνους, και υπάρχει πολύς θρήνος και οδυρμός και οιμωγές παντού. Αλλά μην ταραχθείς· διότι συνηθίζει πάντοτε να εκπληρώνει τις οικονομίες Του μέσα από τα αντίθετα, παρέχοντάς μας με αυτόν τον τρόπο τη μέγιστη απόδειξη της δύναμής Του. Έτσι καθοδηγούσε και τους δικούς Του μαθητές, και τους προετοίμαζε να τα κατορθώσουν όλα, οικονομόντας τα αντίθετα μέσα από τα αντίθετα, ώστε να γίνει μεγαλύτερο το θαύμα. Εκείνοι, λοιπόν, αν και μαστιγώνονταν και καταδιώκονταν και υπέφεραν μύρια δεινά, με αυτόν τον τρόπο υπερίσχυσαν εκείνων που τους μαστίγωναν και τους καταδίωκαν. Όταν δε πέθανε ο Ηρώδης, ιδού άγγελος Κυρίου εμφανίζεται σε όνειρο στον Ιωσήφ, λέγοντας: «Σήκω, παράλαβε το παιδί και τη μητέρα του, και πορεύσου στη γη του Ισραήλ».

Έτσι, οι πειρασμοί και οι θλίψεις έχουν θεωρηθεί άξιοι μεγάλης προσοχής ενώπιον του Θεού και έχουν γίνει από την αρχή συνοδοιπόροι της δικής μας ευσέβειας. Διότι από την ίδια κιόλας τη σπορά του κηρύγματος στη γη, βλάστησαν μαζί και εκείνη και αυτές. Και γιατί μιλώ για το κήρυγμα; Διότι ο ίδιος ο Σωτήρας μας, όταν επέλεξε να ενδυθεί το φύραμα της ανθρώπινης φύσης μας, αμέσως, από την πρώτη στιγμή της εισόδου του στον βίο, συνεπλάκη με τους πειρασμούς. Όταν δηλαδή ο τότε ηγεμόνας της Ιουδαίας εξοπλιζόταν για να τον δολοφονήσει, και Εκείνος δραπέτευσε στην Αίγυπτο με τη μητέρα Του, και από την Αίγυπτο επέστρεψε πάλι στην Ιουδαία, και από εκεί πήγε στη Ναζαρέτ προσπαθώντας να αποφύγει τους δολοφόνους, άραγε, ενώ οι πειρασμοί έπνεαν με τέτοια ορμή εναντίον του, μήπως Εκείνος απέβλεπε καθόλου στην εξωτερική άνεση ή τη δόξα; Κάθε άλλο. Αντιθέτως, από την ίδια τη γέννησή Του μέχρι το τέλος του ανθρώπινου βίου Του, διαπιστώνουμε ότι χαιρόταν απόλυτα μέσα στην πενία και τη λιτότητα.

Άκουσε, λοιπόν, τον προφήτη: «Θρήνος και κλαυθμός και οδυρμός πολύς· η Ραχήλ κλαίει τα τέκνα της», δηλαδή η Βηθλεέμ, «και δεν ήθελε να παρηγορηθεί, διότι δεν υπάρχουν πλέον». Σε αυτόν τον βίο δεν υπάρχουν, επειδή οι ψυχές είναι αθάνατες. «Όταν δε πέθανε ο Ηρώδης». Πικρό τέλος είχε ο Ηρώδης, με πυρετό και δυσεντερία, με κνησμό και οίδημα των ποδιών, και με σήψη των γεννητικών οργάνων που γεννούσε σκουλήκια, και με δύσπνοια, και με τρόμο, και με σπασμό των μελών, αποβάλλοντας την πονηρή του ψυχή. «Ιδού, άγγελος Κυρίου φαίνεται στον ύπνο του Ιωσήφ στην Αίγυπτο, λέγοντας: Σήκω, παράλαβε το παιδί και τη μητέρα του και πήγαινε στη γη του Ισραήλ». Δεν λέει, Φύγε, αλλά Πήγαινε. Διότι δεν υπήρχε πλέον φόβος. «Διότι έχουν πεθάνει αυτοί που ζητούσαν την ψυχή του παιδιού». Πού είναι ο Απολινάριος, ο οποίος έλεγε ότι ο Κύριος δεν έλαβε ανθρώπινη ψυχή; Διότι από αυτό εδώ ελέγχεται. «Και αυτός, αφού σηκώθηκε, παρέλαβε το παιδί και τη μητέρα του, και ήρθε στη γη του Ισραήλ. Ακούγοντας όμως ότι ο Αρχέλαος βασιλεύει στην Ιουδαία αντί του πατέρα του, του Ηρώδη, φοβήθηκε να πάει εκεί». Τρεις γιους άφησε ο Ηρώδης, τον Φίλιππο, τον Αντίπα και τον Αρχέλαο· τον μεν Αρχέλαο διέταξε να είναι βασιλιάς, τους δε υπόλοιπους τετράρχες. Φοβήθηκε δε ο Ιωσήφ να πάει στη γη του Ισραήλ, δηλαδή στην Ιουδαία, διότι και ο Αρχέλαος ήταν όμοιος με τον πατέρα του.