Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:17

Ή δεν άκουσες αυτό που διέταξα στον νομοθέτη Μωυσή: «Φτιάξε μου δύο Χερουβείμ στη σκηνή του μαρτυρίου, ως προμήνυμα της δικής μου εικόνας»; Και πάλι, όταν με δοκίμαζαν οι Ιουδαίοι λέγοντας: «Δάσκαλε, επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα, ή όχι;», εγώ τους είπα: «Δείξτε μου ένα νόμισμα», και σας λέω: Εκείνοι μου έφεραν ένα δηνάριο· και τους λέω: «Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή;» Εκείνοι είπαν: «Του Καίσαρα»· και τους είπα: «Αποδώστε λοιπόν τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Και πάλι προς τον Πέτρο: «Πήγαινε, ρίξε αγκίστρι στη θάλασσα, και στο ψάρι που θα ανέβει, άνοιξε το στόμα του, και θα βρεις έναν στατήρα· δώσε τον για εμένα και για εσένα». Δηλαδή, δώσε τη δική μου εικόνα και τη δική σου στον κόσμο. Ή δεν άκουσες τον μνήστορά σου Παύλο να λέει: «Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε κιόλας;»· και προς τους Αθηναίους: «Κατά πάντα σας θεωρώ ιδιαιτέρως θρήσκους. Διότι, περιερχόμενος τα σεβάσματά σας, βρήκα και έναν βωμό που έγραφε: Στον Άγνωστο Θεό· αυτόν λοιπόν που εσείς χωρίς να γνωρίζετε λατρεύετε με ευσέβεια, αυτόν εγώ σας κηρύττω». Και προς τους Γαλάτες: «Ω ανόητοι Γαλάτες, ποιος σας βάσκανε ώστε να μην πείθεστε στην αλήθεια, εσάς, μπροστά στα μάτια των οποίων ο Ιησούς Χριστός παρουσιάστηκε ολοκάθαρα ανάμεσά σας, και μάλιστα εσταυρωμένος;»

Το ότι επέλεξε όχι μόνο να περιβληθεί σάρκα, αλλά και το ότι, αφενός έγινε, αφετέρου νομίστηκε παιδί ταπεινών γονέων, κατά την επίγεια μορφή Του· έγινε δηλαδή τέκνο της μητέρας, ενώ θεωρήθηκε τέκνο του λεγόμενου πατέρα. Δείγμα δε φρονήσεως είναι το ότι άλλοτε μεν αναιρούσε τους Σαδδουκαίους, οι οποίοι επιχειρούσαν να χλευάσουν την ανάσταση με την επινοημένη ιστορία των επτά αδελφών που πέθαναν έχοντας την ίδια σύζυγο· άλλοτε πάλι καταντρόπιαζε τους μαθητές των Φαρισαίων μαζί με τους Ηρωδιανούς, όταν αυτοί, προβάλλοντας το διλημματικό ερώτημα εάν πρέπει να δώσουν φόρο στον Καίσαρα ή όχι, λάμβαναν μια επιδέξια απάντηση, ικανή να καταρρίψει την ανοησία τους και στις δύο κατευθύνσεις, καθώς τους πρόσταζε όχι απλώς να δώσουν, αλλά να αποδώσουν.

Ματθ. 22, 17. Ο Θεός των όλων ήθελε μεν να είναι ο Ισραήλ ελεύθερος από ανθρώπινη εξουσία. Επειδή όμως καταπάτησαν τους θείους νόμους, περιήλθαν στην εξουσία εκείνων που επικρατούσαν τότε, οι οποίοι τους επέβαλαν δασμούς. Και κατέστησαν λοιπόν υποτελείς σε φόρο — όταν περιήλθαν στη ρωμαϊκή εξουσία.

Γι' αυτό, λοιπόν, ακόμη και εκείνους που επέλεγαν να χρησιμοποιούν ωραία λόγια, χωρίς όμως να είναι πράγματι αγαθοί, με αυστηρούς ελέγχους πολλές φορές τους μετέστρεφε ώστε να επιλέξουν να ζουν με μεγαλύτερη σωφροσύνη. Διότι κάποτε τον πλησίασαν μερικοί από τους λεγόμενους Ηρωδιανούς, οι οποίοι ήταν πράκτορες των τελωνών, και εξυφαίνοντας εναντίον του έναν πικρό δόλο, έλεγαν: «Διδάσκαλε, γνωρίζουμε ότι διδάσκεις την οδό του Θεού με αλήθεια και δεν υπολογίζεις κανέναν. Διότι δεν βλέπεις σε πρόσωπο ανθρώπων. Επιτρέπεται να δώσουμε φόρους στον Καίσαρα ή όχι;» Εκείνος τότε τους απάντησε: «Γιατί με πειράζετε, υποκριτές; Επιδείξτε μου το νόμισμα του φόρου». Πρόσεξε, λοιπόν, πώς τους ελέγχει ενώ τον κολακεύουν και αποδιώχνει αυτούς που του μιλούν κολακευτικά. Τους ήλεγξε, μάλιστα, όχι με βάση την ομιλία τους· διότι αυτοί περίμεναν ότι θα επαινεθούν, ειρωνευόμενοι ίσως, εφαρμόζοντας ωστόσο μια ευφυή και εξαιρετικά εύγλωττη κομψολογία, ενώ εκείνος απροσδόκητα τους αποκάλεσε πειραστές και υποκριτές. Επομένως, δεν θα κρίνει με βάση την εξωτερική εμφάνιση, δηλαδή δεν θα είναι προσωπολήπτης κριτής, ούτε βέβαια θα ελέγξει σύμφωνα με τα λόγια. Διότι δεν θα ανεχθεί, λέει, αυτούς που επέλεξαν να σκέφτονται ανόσια, αλλά περιβάλλουν τον εαυτό τους με την κομψολογία ως προσωπείο απάτης και δόλου. Αυτό ακριβώς λέει ξεκάθαρα: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών ο καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου του εν τοις ουρανοίς».

Εκπληρώνονταν δε και αυτά, όταν οι Φαρισαίοι, αναζητώντας λαβές, του έλεγαν: «Διδάσκαλε, γνωρίζουμε ότι είσαι αληθινός και διδάσκεις τον λόγο του Θεού με αλήθεια, και δεν σε μέλει για κανέναν· διότι δεν κοιτάζεις πρόσωπα· πες μας, λοιπόν: Επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι;» Διότι αυτά τα λόγια τα πρόφεραν δόλια· γι' αυτό, προλαβαίνοντας, τα υπαινισσόταν λέγοντας: «Σε εμένα μεν μιλούσαν ειρηνικά, και με οργή διαλογίζονταν δόλους». Αλλά εδώ μεν συνομιλούσαν μαζί του με δόλιο τρόπο· στο τέλος όμως, κατά τον καιρό του πάθους, φώναζαν με όλο τους το στόμα, ζητώντας το αίμα του εναντίον του εαυτού τους και των παιδιών τους· πράγμα το οποίο βεβαίως παρουσιάζει και αυτό μέσω των προκειμένων λέγοντας: «Άνοιξαν διάπλατα εναντίον μου το στόμα τους».

«Επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα;» Αυτοί, όμως, ήταν γεμάτοι δόλο (κατάμεστοι) και οργή. «Και πλάτυναν»: Διότι νόμιζαν μέσα στην ανοησία τους ότι θα νικήσουν και γίνονταν περιχαρείς. «Είπαν εύγε, εύγε»: Διότι νόμισαν ότι κατευθύνουν την ανομία τους, μη γνωρίζοντας ότι συνομιλούν με τον Θεό. «Είδες, Κύριε»: Σαν να προσεύχεται προς τον Πατέρα ο Υιός λέει για τον λαό των Ιουδαίων: ίσως επιστρέψουν (μετανοήσουν). «Εξεγέρθητι»: Ο Αδάμ λέει μετά την ανάσταση προς τον Κύριο: «Εκδικήσου για λογαριασμό μου αυτούς που με έθλιψαν». Διότι τότε η καταδίκη των δαιμόνων εκδικήθηκε. «Ο Θεός μου»: Διότι τι είναι πιο δραστικό από τη δίκη του Θεού; Ή ποιος είναι ικανός να αναμετρηθεί δικαστικά με τον Θεό; Και τι θα πουν οι Ιουδαίοι κατά την ανάσταση; «Κρίνε με»: Διότι μετά την εκ νεκρών έγερση του Κυρίου, η ανθρώπινη φύση, την οποία φόρεσε, ανέλαβε τη βασιλεία, τη δόξα και τη δύναμη, και βλέποντας οι Ιουδαίοι την άνοδο στους ουρανούς δεν χάρηκαν. «Ας μην πουν»: Διότι ούτε αυτό [να πουν] πλέον μπόρεσαν οι Ιουδαίοι. Διότι μετά την ανάσταση του Χριστού οι ψυχές τους ταράχθηκαν με οδύνη. «Μήτε να πουν»: Διότι ο Κύριος δεν έπαθε εξαιτίας της δικής τους δύναμης, όπως νόμιζαν, αλλά με δικό του θέλημα, για να σώσει τον άνθρωπο. «Ας ντροπιαστούν»: Τα τέκνα των Ιουδαίων, όσοι χάρηκαν με τον θάνατο του Σωτήρα. «Ας ενδυθούν (με ντροπή)»: Οι Ιουδαίοι που έλεγαν ομοίως: «Άλλους έσωσε, τον εαυτό του δεν μπορεί να σώσει».

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας. «φύλαξον»: Εννοεί σε νοητό επίπεδο από τον διάβολο, και σε αισθητό τον Ιούδα· διότι προσεύχεται ως άνθρωπος, για να επιβεβαιώσει την σάρκα. «ἀπὸ ἀνθρώπων»: Αναφέρει μεν να ρυστεί ο πιστός από απατεώνες, αιρετικούς και κακόπιστους, αλλά ολόκληρος ο λόγος αφορά τον λαό των Ιουδαίων και τον Χριστό. Υπαινίσσεται δε, ότι διέπραξαν αδικία εναντίον του Χριστού, ή μάλλον εναντίον των εαυτών τους. «οἵτινες»: Διότι μεγάλος ήταν ο φθόνος των Ιουδαίων κατά του Χριστού και σχεδίαζαν να τον παγιδεύσουν. «ἔκρυψαν»: Διότι από υπερηφάνεια προσήλθαν στον Ιησού (τον Κύριο) λέγοντας: επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι; θέλοντας οι άσοφοι <ως σοφοί> να παγιδεύσουν την Σοφία. «καὶ σχοινία»: Σχοινιά ονομάζονται οι λόγοι, με τους οποίους ήθελαν, όπως νόμιζαν, να παγιδεύσουν [τον Κύριο]· διότι όμοια με τα σχοινιά πλέκονται και οι λόγοι από τους ανθρώπους. «ἐχόμενα»: Διότι οι Ιουδαίοι έσπευδαν να διαστρέψουν την οδό του Χριστού. Επειδή έλεγαν: αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο.

«Πες μας λοιπόν, τι γνώμη έχεις; Επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι;». Διότι, άλλωστε, ήταν πλέον υποτελείς σε φόρο, εφόσον η διακυβέρνησή τους είχε περιέλθει στην εξουσία των Ρωμαίων. Επειδή, λοιπόν, είδαν ότι αυτοί που προηγήθηκαν (οι οπαδοί του Θευδά και του Ιούδα) θανατώθηκαν για αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή δηλαδή σχεδίαζαν αποστασία, ήθελαν και αυτόν μέσω αυτών των λόγων να τον ρίξουν σε τέτοια υποψία. Για τον λόγο αυτόν έστειλαν και τους δικούς τους μαθητές και τους στρατιώτες του Ηρώδη, ανοίγοντας, όπως νόμιζαν, διπλό γκρεμό και από τις δύο πλευρές και στήνοντας πανταχόθεν την παγίδα, ώστε, ό,τι και αν απαντούσε, να τον πιάσουν: αν μεν απαντούσε υπέρ των Ηρωδιανών, να τον κατηγορήσουν οι ίδιοι· αν δε απαντούσε υπέρ των ιδίων, να τον κατηγορήσουν εκείνοι. Αν και είχε ήδη πληρώσει τα δίδραχμα, εκείνοι δεν το γνώριζαν αυτό. Και περίμεναν μεν ότι θα τον παγίδευαν ούτως ή άλλως, επιθυμούσαν όμως περισσότερο να πει κάτι εναντίον των Ηρωδιανών. Γι' αυτό και στέλνουν τους μαθητές τους, ώστε με την παρουσία τους να τον ωθήσουν προς αυτήν την κατεύθυνση, προκειμένου να τον παραδώσουν στον ηγεμόνα ως τύραννο. Διότι αυτό ακριβώς υπονοούσε και ο Λουκάς, αναφέροντας ότι τον ρωτούσαν παρουσία των όχλων, ώστε να καταστεί ισχυρότερη η μαρτυρία εναντίον του.

Γι' αυτό και του μαρτυρούν την αλήθεια, ομολογώντας την πραγματικότητα· όχι όμως με ορθή διάθεση, ούτε με τη θέλησή τους· και προσθέτουν λέγοντας: «Δεν σε μέλει για κανέναν». Πρόσεξε πώς είναι φανερό ότι θέλουν περισσότερο να τον παγιδεύσουν σε τέτοια λόγια, τα οποία θα τον έκαναν να συγκρουστεί και με τον Ηρώδη, και να κινήσει την υποψία ότι είναι τύραννος, ως κάποιος που επαναστατεί κατά των νόμων, ώστε να τον τιμωρήσουν ως στασιαστή και τύραννο. Διότι το «δεν σε μέλει για κανέναν» και το «δεν βλέπεις σε πρόσωπο ανθρώπου», το έλεγαν υπονοώντας τον Ηρώδη και τον Καίσαρα: «Πες μας, λοιπόν, τι νομίζεις;». Τώρα τον τιμάτε και τον θεωρείτε διδάσκαλο, ενώ, όταν σας μιλούσε για τη σωτηρία σας, πολλές φορές τον καταφρονήσατε και τον υβρίσατε. Γι' αυτό και συμφώνησαν μεταξύ τους. Και πρόσεξε την κακουργία τους. Δεν λένε: «Πες μας τι είναι το καλό, τι το συμφέρον, τι το νόμιμο;», αλλά, «Τι νομίζεις;». Έτσι, σε ένα μόνο πράγμα απέβλεπαν, στο να τον προδώσουν και να τον φέρουν σε ρήξη με τον άρχοντα.

Όχι απλώς, ούτε στην τύχη, ούτε ενεργώντας με κάποια προσωποληψία, αλλά με τρόπο ωφέλιμο και συμφέροντα. Είναι όμως αναγκαίο να ανατρέξουμε λίγο πιο πίσω στον λόγο μας. Επειδή τα πράγματα των Ιουδαίων μεταβλήθηκαν, και αφού σταύρωσαν τον Ιησού, επικύρωσαν εναντίον του εαυτού τους εκείνη τη φωνή, λέγοντας: «Δεν έχουμε βασιλιά εκτός από τον Καίσαρα», και στο εξής τέθηκαν υπό τη ρωμαϊκή εξουσία, δεν ήταν ούτε αυτόνομοι, όπως προηγουμένως, ούτε εντελώς δούλοι, όπως είναι τώρα· αλλά εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε τάξη συμμάχων, πληρώνοντας μεν φόρους στους ηγεμόνες τους και αποδεχόμενοι τους άρχοντες που αποστέλλονταν από εκείνους, εφαρμόζοντας όμως σε πολλές περιπτώσεις τους δικούς τους νόμους και τιμωρώντας όσους από αυτούς παρανομούσαν σύμφωνα με τις πατροπαράδοτες διατάξεις. Και το ότι μεν κατέβαλλαν φόρους στους Ρωμαίους, είναι φανερό από αυτό που, πειράζοντας τον Ιησού, ρωτούσαν: «Διδάσκαλε, επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι;»· τότε και ο ίδιος, αφού τους ζήτησε να του δείξουν ένα νόμισμα, αποκρίθηκε λέγοντας: «Αποδώστε τα του Καίσαρος στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Ο Λουκάς, εξάλλου, αναφέρει ότι ο ναός διέθετε και στρατηγούς και χιλιάρχους. Το ότι, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ήταν υποταγμένοι στους Ρωμαίους, τα παραπάνω αποτελούν όχι μικρά τεκμήρια· το ότι όμως εφάρμοζαν και τους δικούς τους νόμους, είναι φανερό από τα εξής: τον Στέφανο τον λιθοβόλησαν χωρίς να τον οδηγήσουν σε δικαστήριο· τον Ιάκωβο, τον αδελφό του Κυρίου, τον θανάτωσαν· τον ίδιο τον Χριστό τον σταύρωσαν, παρόλο που ο δικαστής τον είχε συγχωρήσει και τον είχε απαλλάξει από κάθε κατηγορία.

Ο Σαούλ έσκισε το ιμάτιο του Σαμουήλ, και τι έπαθε; Ο Θεός έσκισε τη βασιλεία του και την έδωσε στον πραότατο Δαβίδ. Η Ιεζάβελ καταδίωξε τον Ηλία, και οι σκύλοι λούστηκαν στο αίμα της. Ο Ηρώδης θανάτωσε τον Ιωάννη, και καταφαγώθηκε από τα σκουλήκια και ξεψύχησε. Και τώρα ο μακάριος Γερμανός, που αστράφτει με τον βίο και τον λόγο του, ραπίστηκε και εξορίστηκε, καθώς και πάρα πολλοί άλλοι επίσκοποι και πατέρες, των οποίων τα ονόματα δεν γνωρίζουμε. Δεν είναι ληστρικό αυτό; Ο Κύριος, όταν τον πλησίασαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι για να τον βάλουν σε πειρασμό και να τον παγιδεύσουν στα λόγια του, και τον ρώτησαν αν «επιτρέπεται να δώσουν φόρο στον καίσαρα», αποκρίθηκε σε αυτούς: «Φέρτε μου ένα νόμισμα». Όταν του το έφεραν, είπε: «Τίνος εικόνα έχει;» Και όταν εκείνοι απάντησαν «Του καίσαρα», λέει: «Αποδώστε τα του καίσαρα στον καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Υπακούμε σε εσένα, βασιλιά, στα ζητήματα της βιοτικής ζωής, στους φόρους, στα τέλη, στις συναλλαγές, σε όλα εκείνα για τα οποία σου έχουν ανατεθεί οι υποθέσεις μας· στην εκκλησιαστική τάξη, όμως, έχουμε τους ποιμένες που μας δίδαξαν τον λόγο και καθόρισαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία. Δεν μετακινούμε τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες μας, αλλά κρατούμε τις παραδόσεις όπως τις παραλάβαμε· διότι, αν αρχίσουμε να γκρεμίζουμε το οικοδόμημα της Εκκλησίας έστω και σε κάτι μικρό, σιγά σιγά θα καταλυθεί το παν.

Εγώ όμως σου αποδεικνύω στην Παλαιά Διαθήκη, ότι ο Θεός προσέταξε να κατασκευάζουν εικόνες, πρώτα από όλα την ίδια τη Σκηνή και όλα όσα υπήρχαν μέσα σε αυτήν. Και στα Ευαγγέλια ο ίδιος ο Κύριος, προς εκείνους που τον ρώτησαν πειραστικά αν επιτρέπεται να δώσουν φόρο στον Καίσαρα, είπε: «Φέρτε μου ένα νόμισμα». Και του έδειξαν ένα δηνάριο.

Άκουσε δε πώς του ομιλούν, λέγοντας: «Διδάσκαλε, γνωρίζουμε ότι είσαι φιλαλήθης και διδάσκεις την οδό του Θεού με αλήθεια, και δεν υπολογίζεις κανέναν, διότι δεν κάνεις διακρίσεις προσώπων. Πες μας λοιπόν, τι φρονείς; Επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι;» Έχοντας όμως αντιληφθεί ο Ιησούς την πονηρία τους, είπε: «Γιατί με πειράζετε, υποκριτές;»