Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:21

Ερώτηση πζ΄. Εάν κάποιος πιστός, έχοντας λάβει ως παρακαταθήκη χρήματα από άπιστο, τα καταχραστεί, είναι άραγε αυτό συγγνωστό ενώπιον του Θεού; Απόκριση. Εφόσον ο Κύριος λέγει: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα», είναι φανερό, δεδομένου ότι ο τότε Καίσαρας ήταν ειδωλολάτρης, πως διδασκόμαστε ότι η κατάχρηση δεν είναι αξιέπαινη.

Εάν όμως προφασίζονται βία, και γνωρίζουν ότι αυτό είναι κακό, δεν πρέπει να το αποδέχεσαι ούτε και εσύ. Παύσε να ασκείς βία και μήτε να γράφεις μήτε να στέλνεις κόμητες. Αλλά να απελευθερώσεις και τους εξορισθέντες, ώστε να μην διαπράττουν εκείνοι μεγαλύτερες βιαιότητες, ενώ εσύ μέμφεσαι τη βία. Διότι τι τέτοιο συνέβη από τον Κώνσταντα; Ποιος επίσκοπος εξορίστηκε; Πότε αναμείχθηκε σε εκκλησιαστική κρίση; Ποιος δικός του παλατίνος ανάγκασε κάποιον να υπογράψει εναντίον κάποιου, ώστε να λένε τέτοια πράγματα οι οπαδοί του Ουάλεντος; Παύσε, σε παρακαλώ, και θυμήσου ότι τυγχάνεις θνητός άνθρωπος, φοβήσου την ημέρα της κρίσεως, διαφύλαξε τον εαυτό σου καθαρό για εκείνη. Μην αναμειγνύεσαι στα εκκλησιαστικά, ούτε να μας δίνεις εσύ διαταγές για αυτά, αλλά μάλλον εσύ να τα διδάσκεσαι από εμάς. Σε εσένα ο Θεός ενεχείρισε τη βασιλεία, σε εμάς εμπιστεύθηκε τα της Εκκλησίας. Και όπως ακριβώς εκείνος που σφετερίζεται τη δική σου εξουσία αντιτίθεται στον Θεό που την όρισε, έτσι να φοβάσαι μήπως και εσύ, οικειοποιούμενος τα της Εκκλησίας, καταστείς ένοχος για μεγάλο έγκλημα. «Αποδώστε», είναι γεγραμμένο, «τα του Καίσαρος στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Ούτε, λοιπόν, σε εμάς επιτρέπεται να ασκούμε εξουσία επί της γης, ούτε εσύ έχεις την εξουσία να προσφέρεις θυμίαμα, βασιλεύ. Αυτά, λοιπόν, τα γράφω μεριμνώντας για τη σωτηρία σου· όσον αφορά δε αυτά για τα οποία μου έστειλες επιστολή, αυτή είναι η γνώμη μου.

Διότι, αφού εξέπεσαν από τις διανοήσεις της καρδιάς τους, ή μάλλον από τις παράνοιές τους, καταφεύγουν πάλι σε ρητά των θείων Γραφών, απέναντι στα οποία, επιδεικνύοντας τη συνήθη αναισθησία τους, δεν αντιλαμβάνονται το νόημά τους, αλλά θέτοντας τη δική τους ασέβεια ως κανόνα, διαστρέφουν σύμφωνα με αυτόν όλα τα θεία λόγια. Αυτοί, και μόνο που τα προφέρουν, δεν αξίζουν να ακούσουν τίποτε άλλο παρά το: «Πλανάσθε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού», και εάν επιμένουν, πρέπει και πάλι να ελέγχονται και να ακούν: «Αποδώστε τα του ανθρώπου στον άνθρωπο, και τα του Θεού στον Θεό».

Ή δεν άκουσες αυτό που διέταξα στον νομοθέτη Μωυσή: «Φτιάξε μου δύο Χερουβείμ στη σκηνή του μαρτυρίου, ως προμήνυμα της δικής μου εικόνας»; Και πάλι, όταν με δοκίμαζαν οι Ιουδαίοι λέγοντας: «Δάσκαλε, επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα, ή όχι;», εγώ τους είπα: «Δείξτε μου ένα νόμισμα», και σας λέω: Εκείνοι μου έφεραν ένα δηνάριο· και τους λέω: «Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή;» Εκείνοι είπαν: «Του Καίσαρα»· και τους είπα: «Αποδώστε λοιπόν τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Και πάλι προς τον Πέτρο: «Πήγαινε, ρίξε αγκίστρι στη θάλασσα, και στο ψάρι που θα ανέβει, άνοιξε το στόμα του, και θα βρεις έναν στατήρα· δώσε τον για εμένα και για εσένα». Δηλαδή, δώσε τη δική μου εικόνα και τη δική σου στον κόσμο. Ή δεν άκουσες τον μνήστορά σου Παύλο να λέει: «Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε κιόλας;»· και προς τους Αθηναίους: «Κατά πάντα σας θεωρώ ιδιαιτέρως θρήσκους. Διότι, περιερχόμενος τα σεβάσματά σας, βρήκα και έναν βωμό που έγραφε: Στον Άγνωστο Θεό· αυτόν λοιπόν που εσείς χωρίς να γνωρίζετε λατρεύετε με ευσέβεια, αυτόν εγώ σας κηρύττω». Και προς τους Γαλάτες: «Ω ανόητοι Γαλάτες, ποιος σας βάσκανε ώστε να μην πείθεστε στην αλήθεια, εσάς, μπροστά στα μάτια των οποίων ο Ιησούς Χριστός παρουσιάστηκε ολοκάθαρα ανάμεσά σας, και μάλιστα εσταυρωμένος;»

Αυτά δε που είπα, δεν ανήκουν σε σαρκική διδαχή· διότι όσα λέγονται για κοσμικά πράγματα, αυτά κατάπνιξέ τα για να μην ειπωθούν, διότι είναι σαρκική διδασκαλία. Και πες του: Αββά, ο Κύριος είπε: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Αν όμως ήρθες για τον Θεό, μπορούμε να συμβουλεύσουμε για τα του Θεού. Ο κόσμος αγαπά το δικό του, δεν συμφωνεί λοιπόν ο κόσμος με το σχέδιο του Θεού. Ειδάλλως, τιμωρούμαστε εάν συμβουλεύουμε παρά το θέλημα του Θεού. Διότι ο Απόστολος είπε: «Το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, διότι δεν υποτάσσεται στο θέλημα του Θεού, ούτε και μπορεί». Ερώτηση: Πες μου, Πάτερ, πώς γίνεται η σαρκική ερώτηση και πώς η προς αυτήν κατά Θεόν απόκριση;

Το ότι επέλεξε όχι μόνο να περιβληθεί σάρκα, αλλά και το ότι, αφενός έγινε, αφετέρου νομίστηκε παιδί ταπεινών γονέων, κατά την επίγεια μορφή Του· έγινε δηλαδή τέκνο της μητέρας, ενώ θεωρήθηκε τέκνο του λεγόμενου πατέρα. Δείγμα δε φρονήσεως είναι το ότι άλλοτε μεν αναιρούσε τους Σαδδουκαίους, οι οποίοι επιχειρούσαν να χλευάσουν την ανάσταση με την επινοημένη ιστορία των επτά αδελφών που πέθαναν έχοντας την ίδια σύζυγο· άλλοτε πάλι καταντρόπιαζε τους μαθητές των Φαρισαίων μαζί με τους Ηρωδιανούς, όταν αυτοί, προβάλλοντας το διλημματικό ερώτημα εάν πρέπει να δώσουν φόρο στον Καίσαρα ή όχι, λάμβαναν μια επιδέξια απάντηση, ικανή να καταρρίψει την ανοησία τους και στις δύο κατευθύνσεις, καθώς τους πρόσταζε όχι απλώς να δώσουν, αλλά να αποδώσουν.

Διότι «αποδώστε», λέγει, «τα του Καίσαρος στον Καίσαρα»· επειδή το νόμισμα ήταν του Καίσαρος, του οποίου έφερε την εικόνα και την επιγραφή. Και αυτά μεν είναι τα προηγούμενα από τα κατορθώματα, και υπάρχουν απείρως περισσότερα σε αριθμό από αυτά· τα δε του σώματος, πόσο σπουδαία και πόσα ήταν; Εξαιτίας των οποίων άλλωστε έχει προβληθεί κυρίως το παράδειγμα. Κατά την πρώτη του ηλικία, υποτασσόμενος στους γονείς, συμμεριζόταν μαζί τους κάθε σωματικό κόπο με πραότητα και ευπείθεια. Διότι, εφόσον εκείνοι ήταν άνθρωποι δίκαιοι μεν και ευσεβείς, φτωχοί δε και στερούμενοι τα αναγκαία (και μάρτυρας αυτού αποτελεί η φάτνη που εξυπηρέτησε τον τίμιο τοκετό), ευλόγως υφίσταντο συνεχείς σωματικούς κόπους, εξασφαλίζοντας με τον τρόπο αυτόν τις αναγκαίες τους χρείες. Ο Ιησούς, δε, υποτασσόμενος σε αυτούς, όπως αναφέρει η Γραφή, επιδείκνυε εξάπαντος την ευπείθειά του και με το να συμμερίζεται τους κόπους τους.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓʹ. <Τον οδήγησαν στον Πιλάτο.> (C f. 155 b) Οδήγησαν στον Πιλάτο τον Ιησού, και παραδόθηκαν και οι ίδιοι στα ρωμαϊκά στρατεύματα. Και εκπληρώθηκαν όσα είχαν προαναγγελθεί γι' αυτούς μέσω των αγίων προφητών: «Ουαί στον άνομο! Κακά θα του συμβούν σύμφωνα με τα έργα των χεριών του». Και ένας άλλος λέει, «Όπως έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα· η ανταπόδοσή σου θα επιστρέψει στο κεφάλι σου». Και τι λένε λοιπόν στον Πιλάτο; Επινοώντας συκοφαντίες εναντίον του Σωτήρα όλων μας Χριστού. <Αυτόν βρήκαμε να εμποδίζει την πληρωμή φόρων στον Καίσαρα.> (A f. 296, C f. 155 b, D f. 77) Και πού εμπόδισε να δίνουν φόρους στον Καίσαρα; Αν και στείλατε σε αυτόν μερικούς από εσάς, μαζί με τους λεγόμενους Ηρωδιανούς, για να τον δοκιμάσουν λέγοντας: «Διδάσκαλε, επιτρέπεται να δίνουμε φόρους στον Καίσαρα ή όχι;» Έπειτα σε αυτό ο Χριστός απάντησε: «Δείξτε μου», λέει, «το νόμισμα του φόρου»· και ρώτησε τίνος την εικόνα και την επιγραφή είχε το δηνάριο που του έφεραν; Και όταν είπαν του Καίσαρα, απάντησε: «Αποδώστε, λοιπόν, τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Πού, επομένως, εμπόδισε να δίνονται φόροι στον Καίσαρα; Αλλά ένας ήταν ο σκοπός τους: να οδηγήσουν στον θάνατο Εκείνον που ανυψώνει προς τη ζωή.

Το δε περίσσευμα σε ποιον ανήκει; Εγώ μεν διστάζω να εκφράσω τον βλάσφημο λόγο· εσείς όμως, γνωρίζω ότι καταλαβαίνετε, ακόμη κι αν εγώ συγκρατούμαι. Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό· στον μεν τον φόρο, στον δε τον φόβο, εσείς οι αξιωματούχοι της πολιτείας· και όταν αναφέρω τον φόβο, αποτρέπω την πλεονεξία. «Τι μεγάλο λοιπόν θα κερδίσουμε εμείς;» ίσως θα λέγατε. Το μέγιστο από όλα· και αν το επιθυμείτε, με εμένα ως μεσολαβητή, τις αγαθές ελπίδες και τα πρωτεία της άνω πόλεως, όχι αυτής της μικρής και ελάχιστης ανάμεσα στις πόλεις, της οποίας ούτε καν το να είναι κανείς άρχοντας —για να εκφραστώ μετριοπαθώς τιμώντας την επειδή με ανέθρεψε— δεν αποτελεί κάτι το τόσο σεμνό και υπέρλαμπρο.

Και αυτοί που επιδίωκαν τα κακά μου μίλησαν με ματαιότητες. Ποιες είναι αυτές τις αναφέρει ο Λουκάς: άρχισαν να τον κατηγορούν λέγοντας, αυτόν τον βρήκαμε να διαστρέφει το έθνος μας και να εμποδίζει την καταβολή φόρων στον Καίσαρα, και τα έλεγαν αυτά παρόλο που ο Ιησούς, όταν ρωτήθηκε από τους Ηρωδιανούς και τους Φαρισαίους, απάντησε: αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό.

Πρέπει λοιπόν να προσέξουμε την ευλάβεια του μακαρίου Δανιήλ, πώς, αν και φαινόταν να απασχολείται με τις βασιλικές υποθέσεις, εντούτοις καθημερινά προσκαρτερούσε στην προσευχή, αποδίδοντας «τα του Καίσαρος στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Ίσως όμως πει κάποιος: Τι λοιπόν; Δεν μπορούσε την μεν ημέρα να προσεύχεται στον Θεό μέσα στην καρδιά του, τη δε νύχτα να αφιερώνεται κρυφά στην προσευχή μέσα στο σπίτι του όπως ήθελε, για να μην κινδυνεύσει; Μπορούσε, αλλά δεν το θέλησε. Διότι αν είχε πράξει αυτό, θα μπορούσαν οι τακτικοί και οι σατράπες να πουν: Πώς φοβάται τον Θεό, εφόσον φοβήθηκε το διάταγμα του βασιλιά και υποτάχθηκε στις προσταγές του; Και θα μπορούσαν να προσάψουν εναντίον του μομφή και κατηγορία απιστίας. Διότι αυτό θα ήταν έργο υποκρισίας και όχι φόβου και πίστεως προς τον Θεό. Και γι' αυτό τον λόγο δεν έδωσε «αφορμή» καταλαλιάς στους αντιπάλους του. «Διότι σε όποιον» υποταχθεί κανείς, «σε αυτόν έχει και υποδουλωθεί».

Διότι δεν αρνούμαι ότι και σε εκείνα τα έργα κάποιοι υπήρξαν ευάρεστοι σε Αυτόν, αλλά σε μικρότερο βαθμό από εκείνους που ευαρέστησαν δια της προσευχής και της εγκατάλειψης των πάντων. Διότι η βοήθεια αυτών που προοδεύουν στην ησυχία προς τους ίδιους τους αδελφούς τους είναι φανερή, εννοώ δηλαδή το να μας βοηθήσουν με τον λόγο σε καιρό ανάγκης ή το να προσφέρουν δεήσεις υπέρ ημών. Διότι, εκτός από αυτά, η ανάμνηση ή η μέριμνα για βιοτικά ζητήματα, εάν φωλιάζει στην καρδιά αυτών που διάγουν εν ησυχία, δεν αποτελεί γνώρισμα της πνευματικής σοφίας. Διότι το «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό», δηλαδή τα όσα ανήκουν σε αυτόν, στον πλησίον και στον Θεό, δεν έχει λεχθεί για αυτούς που ησυχάζουν, αλλά για εκείνους που ζουν μέσα στον κόσμο. Διότι σε όσους πολιτεύονται σύμφωνα με την αγγελική τάξη, εννοώ δηλαδή με τη μέριμνα της ψυχής, δεν έχει δοθεί η εντολή να Τον ευαρεστούν μέσω των βιοτικών πραγμάτων, δηλαδή με το να φροντίζουν για εργόχειρο ή με το να παίρνουν από κάποιον για να δώσουν σε άλλον. Επομένως, δεν πρέπει ο μοναχός να μεριμνά για κάτι που μετακινεί και καταβιβάζει τον νου του από τη στάση του ενώπιον του προσώπου του Θεού.

Διότι, εκτός από αυτά, η ανάμνηση ή η μέριμνα για οποιοδήποτε από τα βιοτικά πράγματα, εάν αναπαύεται μέσα στην καρδιά όσων ζουν εν ησυχία, δεν αποτελεί γνώρισμα της πνευματικής σοφίας. Επειδή το ρητό «αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό», καθώς και το να αποδίδει κανείς τα του πλησίον και τα του Θεού στο καθένα από αυτά, δεν έχει λεχθεί για εκείνους που ησυχάζουν, αλλά για εκείνους που πολιτεύονται μέσα στον κόσμο. Διότι, σε εκείνους που ζουν σύμφωνα με την αγγελική τάξη, εννοώ δηλαδή με τη μέριμνα της ψυχής, δεν έχει δοθεί η εντολή να γίνονται ευάρεστοι σε Αυτόν μέσω των βιοτικών υποθέσεων, δηλαδή να φροντίζουν για εργόχειρο ή να λαμβάνουν από κάποιον και να δίνουν σε άλλον.

ΣΘ΄. Προς τον Θεόγνωστο. Τι σημαίνει, «Τα του Καίσαρος στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό.» Αν υπάρχει μέσα μας κάτι το χαρακτηριστικό της ύλης, κάποιο εφόδιο της πλάνης, κάποιο είδωλο της απάτης το οποίο εισχώρησε εξαιτίας της εσωτερικής μας ραθυμίας, ο Κύριος θέλει αυτό να το απορρίπτουμε προς τον δημιουργό και κατασκευαστή της κακίας. Αν πάλι υπάρχει κάτι που προτρέπει στην αρετή, κάποιο γνώρισμα σεμνότητας, κάποιο απόκτημα νήψης και πνευματικής ασφάλειας, πρέπει να θεωρούμε και να είμαστε πεπεισμένοι ότι αυτό αποτελεί δώρο του Θεού, και να Του προσφέρουμε τον άξιο αίνο. Αυτό σημαίνει εκείνο που λέει, «Αποδώστε τα του Καίσαρος στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό.»

Διότι αυτό δεν σημαίνει ότι δίνετε, αλλά ότι αποδίδετε· και αυτό αποδεικνύεται τόσο από την εικόνα όσο και από την επιγραφή. Έπειτα, για να μην πουν: «Μας υποτάσσεις σε ανθρώπους;», πρόσθεσε: «Και τα του Θεού στον Θεό». Διότι είναι δυνατόν και στους ανθρώπους να εκπληρώνουμε αυτά που τους ανήκουν, και στον Θεό να δίνουμε εκείνα που εμείς οφείλουμε στον Θεό. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές· σε όποιον οφείλετε τον φόρο, τον φόρο· σε όποιον τον δασμό, τον δασμό· σε όποιον τον φόβο, τον φόβο». Εσύ όμως, όταν ακούς «Απόδωσε τα του Καίσαρος στον Καίσαρα», να γνωρίζεις ότι εκείνος εννοεί μόνο αυτά, τα οποία δεν βλάπτουν σε τίποτα την ευσέβεια· διότι εάν υπάρχει κάτι τέτοιο, τούτο δεν είναι πλέον φόρος και δασμός του Καίσαρα, αλλά του διαβόλου. Όταν τα άκουσαν αυτά, αποστομώθηκαν και θαύμασαν τη σοφία του. Επομένως, έπρεπε να πιστέψουν, έπρεπε να εκπλαγούν. Διότι τους προσέφερε απόδειξη της θεότητάς του, αφού αποκάλυψε τα απόκρυφα, και τους αποστόμωσε με επιείκεια. Τι συνέβη λοιπόν; Πίστεψαν; Ουδαμώς· αλλά τον άφησαν και έφυγαν, και μετά από αυτούς τον πλησίασαν οι Σαδδουκαίοι. Ω της ανοησίας! Ενώ εκείνοι αποστομώθηκαν, επιτίθενται τούτοι, παρότι θα έπρεπε να γίνουν πιο διστακτικοί.

Σε σένα αναθέτουμε την κρίση. Ελαφριά και εύκολη είναι η χάρη· πείσου από τα ίδια τα πράγματα. Διότι εγώ το γνωρίζω ξεκάθαρα· και δεν βγάζω συμπέρασμα πριν από το τέλος, για χάρη σου. Δες πώς και τους υπηρέτες διαπαιδαγώγησε αμέσως, και δίδαξε ότι είναι φιλόθεος. Και δεν λέει απλώς, «Κάνε το μαζί μας», αλλά, «Με τους δούλους σου»· και ξεκινώντας έλεγε έτσι: «Δοκίμασε τους δούλους σου». Δεν απέφευγαν να αποδίδουν τις ανθρώπινες τιμές, εκεί όπου καθόλου δεν έβλαπτε την ευσέβεια· αφού και ο Παύλος αυτό κάνει. Ξεκινώντας την απολογία του, αρχίζει με εγκώμια προς αυτόν που τον δικάζει λέγοντας τα εξής: «Επειδή απολαμβάνουμε πολλή ειρήνη χάρη σε σένα»· και αναφέρεται σε πολιτικά ζητήματα. Και ο Νάθαν, ενώ προφητεύει, προσκυνά τον Δαβίδ, και ο Ιακώβ τον Φαραώ, και ο Αβραάμ τους κατοίκους του τόπου. Και αυτός ο ίδιος λέει: «Να ζεις αιώνια». Δες μια φράση γεμάτη κολακεία. Αλλά δεν θα το ονόμαζα αυτό κολακεία, αλλά σύνεση και σοφία. Έτσι και ο Παύλος λέει: «Να συμπεριφέρεστε με σοφία προς τους έξω, αξιοποιώντας κατάλληλα τον καιρό». Έτσι και ο Χριστός δίδασκε: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Τι λοιπόν; Οι σπόροι (τα όσπρια) δεν ήταν μιαροί; Σε καμία περίπτωση, ούτε και το νερό. Και αυτό συνέχισαν να το κάνουν επί τρία χρόνια. Και μετά το τέλος των ημερών, λέει η Γραφή, για τις οποίες είχε ορίσει ο βασιλιάς να τους παρουσιάσουν, ο αρχιευνούχος τους οδήγησε ενώπιον του Ναβουχοδονόσορα.

Όχι απλώς, ούτε στην τύχη, ούτε ενεργώντας με κάποια προσωποληψία, αλλά με τρόπο ωφέλιμο και συμφέροντα. Είναι όμως αναγκαίο να ανατρέξουμε λίγο πιο πίσω στον λόγο μας. Επειδή τα πράγματα των Ιουδαίων μεταβλήθηκαν, και αφού σταύρωσαν τον Ιησού, επικύρωσαν εναντίον του εαυτού τους εκείνη τη φωνή, λέγοντας: «Δεν έχουμε βασιλιά εκτός από τον Καίσαρα», και στο εξής τέθηκαν υπό τη ρωμαϊκή εξουσία, δεν ήταν ούτε αυτόνομοι, όπως προηγουμένως, ούτε εντελώς δούλοι, όπως είναι τώρα· αλλά εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε τάξη συμμάχων, πληρώνοντας μεν φόρους στους ηγεμόνες τους και αποδεχόμενοι τους άρχοντες που αποστέλλονταν από εκείνους, εφαρμόζοντας όμως σε πολλές περιπτώσεις τους δικούς τους νόμους και τιμωρώντας όσους από αυτούς παρανομούσαν σύμφωνα με τις πατροπαράδοτες διατάξεις. Και το ότι μεν κατέβαλλαν φόρους στους Ρωμαίους, είναι φανερό από αυτό που, πειράζοντας τον Ιησού, ρωτούσαν: «Διδάσκαλε, επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι;»· τότε και ο ίδιος, αφού τους ζήτησε να του δείξουν ένα νόμισμα, αποκρίθηκε λέγοντας: «Αποδώστε τα του Καίσαρος στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Ο Λουκάς, εξάλλου, αναφέρει ότι ο ναός διέθετε και στρατηγούς και χιλιάρχους. Το ότι, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ήταν υποταγμένοι στους Ρωμαίους, τα παραπάνω αποτελούν όχι μικρά τεκμήρια· το ότι όμως εφάρμοζαν και τους δικούς τους νόμους, είναι φανερό από τα εξής: τον Στέφανο τον λιθοβόλησαν χωρίς να τον οδηγήσουν σε δικαστήριο· τον Ιάκωβο, τον αδελφό του Κυρίου, τον θανάτωσαν· τον ίδιο τον Χριστό τον σταύρωσαν, παρόλο που ο δικαστής τον είχε συγχωρήσει και τον είχε απαλλάξει από κάθε κατηγορία.

Διότι ο θάνατος ήταν διπλός, και των ψυχών και των σωμάτων· και μάλιστα απομάκρυνε τον φύλακα και φρούραρχο της βασιλείας του, λέγοντας: Απομακρύνσου από εμένα, Ιησού βασιλιά· δεν επιθυμούμε να γνωρίζουμε τις οδούς σου. Και τη σεβάσμια εικόνα του που βρισκόταν στη Χαλκή Πύλη, την πετροβολούσαν και της πετούσαν κοπριές και λάσπες, φτύνοντας στο πρόσωπό του, και την συνέτριψαν ρίχνοντάς την στο έδαφος. Οι Ιουδαίοι βέβαια κάποτε τον λιθοβόλησαν, αποκαλώντας τον Σαμαρείτη και δαιμονισμένο, αλλά αυτός πέρασε ανάμεσά τους και αναχώρησε· αυτοί όμως έπραξαν χειρότερα από εκείνους. Όντως «ο εχθρός ονείδισε τον Κύριο, και λαός άφρων παρόξυνε το όνομά του.» Διότι και ο ίδιος ο Κύριος, κρατώντας στα χέρια του την εικόνα του Καίσαρα Τιβερίου και λέγοντας: «Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή;», δεν την ύβρισε, αλλά απέδωσε τα οφειλόμενα στον Καίσαρα και πλήρωσε τον φόρο. Ω λαέ άνομε, μωρέ και ασύνετε, εναντίον ποιου ανοίξατε το στόμα σας και εναντίον ποιου αφήσατε ελεύθερη τη γλώσσα σας; Αλλά πόσα πάσχει και τώρα ο Λόγος, βλασφημούμενος από τους ασεβείς, και εντούτοις ανέχεται την ύβρη· διότι είναι μακρόθυμος· ενώ από τους ευσεβείς δοξάζεται, και παρατείνει τα της μακροθυμίας του, δίνοντας στους μεν ίσως καιρό για μετάνοια, και δοκιμάζοντας τον δικό μας πόθο, εάν δεν αποκάμνουμε στις θλίψεις και στους αγώνες υπέρ της ευσέβειας.

ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί ισότητος· και ότι πρέπει να απονέμονται τα πράγματα σύμφωνα με την αξία. «Με τον όσιο θα είσαι όσιος, και με τον αθώο άνδρα θα είσαι αθώος». «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές: σε όποιον οφείλεται ο φόρος, τον φόρο· σε όποιον το τέλος, το τέλος· σε όποιον η τιμή, την τιμή· σε όποιον ο φόβος, τον φόβο». Ο αγωνοθέτης δεν χαρίζει τις εξαιρετικές τιμές απλώς στους αθλητές που τις επιθυμούν, αλλά μάλλον διανέμει τα έπαθλα ανάλογα με τις επιδόσεις των αθλητών. — Η ισότητα είναι πηγή της δικαιοσύνης.

Ο Σαούλ έσκισε το ιμάτιο του Σαμουήλ, και τι έπαθε; Ο Θεός έσκισε τη βασιλεία του και την έδωσε στον πραότατο Δαβίδ. Η Ιεζάβελ καταδίωξε τον Ηλία, και οι σκύλοι λούστηκαν στο αίμα της. Ο Ηρώδης θανάτωσε τον Ιωάννη, και καταφαγώθηκε από τα σκουλήκια και ξεψύχησε. Και τώρα ο μακάριος Γερμανός, που αστράφτει με τον βίο και τον λόγο του, ραπίστηκε και εξορίστηκε, καθώς και πάρα πολλοί άλλοι επίσκοποι και πατέρες, των οποίων τα ονόματα δεν γνωρίζουμε. Δεν είναι ληστρικό αυτό; Ο Κύριος, όταν τον πλησίασαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι για να τον βάλουν σε πειρασμό και να τον παγιδεύσουν στα λόγια του, και τον ρώτησαν αν «επιτρέπεται να δώσουν φόρο στον καίσαρα», αποκρίθηκε σε αυτούς: «Φέρτε μου ένα νόμισμα». Όταν του το έφεραν, είπε: «Τίνος εικόνα έχει;» Και όταν εκείνοι απάντησαν «Του καίσαρα», λέει: «Αποδώστε τα του καίσαρα στον καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Υπακούμε σε εσένα, βασιλιά, στα ζητήματα της βιοτικής ζωής, στους φόρους, στα τέλη, στις συναλλαγές, σε όλα εκείνα για τα οποία σου έχουν ανατεθεί οι υποθέσεις μας· στην εκκλησιαστική τάξη, όμως, έχουμε τους ποιμένες που μας δίδαξαν τον λόγο και καθόρισαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία. Δεν μετακινούμε τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες μας, αλλά κρατούμε τις παραδόσεις όπως τις παραλάβαμε· διότι, αν αρχίσουμε να γκρεμίζουμε το οικοδόμημα της Εκκλησίας έστω και σε κάτι μικρό, σιγά σιγά θα καταλυθεί το παν.

Μάθετε τι λέει για αυτήν ο Θεός: «Όλη είσαι ωραία, αγαπημένη μου, και δεν υπάρχει σε σένα κανένα ψεγάδι». Ας προσκυνήσουμε και ας λατρεύσουμε μόνο τον Κτίστη και Δημιουργό, ως τον κατά φύση προσκυνητό Θεό. Ας προσκυνήσουμε και την αγία Θεοτόκο, όχι ως Θεό, αλλά ως Μητέρα του Θεού κατά σάρκα. Ακόμη, ας προσκυνήσουμε και τους αγίους, ως εκλεκτούς φίλους του Θεού που έχουν αποκτήσει παρρησία προς Αυτόν. Διότι, αν οι άνθρωποι προσκυνούν φθαρτούς βασιλιάδες, που πολλές φορές είναι και ασεβείς και αμαρτωλοί, καθώς και τους άρχοντες που διορίζονται από αυτούς και τα λάβαρά τους, σύμφωνα με το θείο λόγιο του Αποστόλου: «Να υποτάσσεστε στις αρχές και τις εξουσίες», και «αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε την τιμή την τιμή, σε όποιον τον φόβο τον φόβο», και «αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα», όπως λέει ο Κύριος, «και τα του Θεού στον Θεό», πόσο μάλλον έπρεπε να προσκυνούμε τον Βασιλέα των βασιλευόντων, ως τον μόνο που δεσπόζει κατά φύση, και τους δούλους και φίλους Του, οι οποίοι κυριάρχησαν επί των παθών και κατέστησαν άρχοντες όλης της γης («διότι θα τους καταστήσεις», λέει ο Δαβίδ, «άρχοντες σε όλη τη γη»), αφού έλαβαν εξουσία κατά των δαιμόνων και των ασθενειών και θα συμβασιλεύσουν με τον Χριστό σε μία βασιλεία άφθαρτη και ακατάλυτη, των οποίων μόνο η σκιά αρκούσε για να αποδιώξει ασθένειες και δαίμονες; Ας μην θεωρήσουμε, λοιπόν, την εικόνα ασθενέστερη και κατώτερης τιμής από μία σκιά· διότι πράγματι σκιαγραφεί το πρωτότυπο.

Τους δε φόρους και τις εισφορές, σε εκείνους που έχουν ταχθεί από εσάς παντού, προσπαθούμε πριν από όλους να τους πληρώνουμε, όπως διδαχθήκαμε από αυτόν. Διότι εκείνον τον καιρό τον πλησίασαν κάποιοι και τον ρωτούσαν αν πρέπει να πληρώνουν φόρους στον Καίσαρα, και εκείνος αποκρίθηκε: «Πείτε μου, τίνος την εικόνα έχει το νόμισμα;» Εκείνοι δε είπαν: «Του Καίσαρα», και πάλι τους αποκρίθηκε: «Αποδώστε, λοιπόν, τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Γι' αυτόν τον λόγο, μόνο τον Θεό προσκυνούμε, ενώ εσάς σας υπηρετούμε με χαρά σε όλα τα υπόλοιπα, αναγνωρίζοντάς σας ως βασιλείς και άρχοντες των ανθρώπων και προσευχόμενοι να βρεθεί ότι, μαζί με τη βασιλική εξουσία, διαθέτετε και σώφρονα λογισμό. Εάν όμως, αν και εμείς προσευχόμαστε και τα θέτουμε όλα φανερά, εσείς αδιαφορήσετε, εμείς καθόλου δεν θα βλαφτούμε, επειδή πιστεύουμε, ή μάλλον είμαστε πεπεισμένοι, ότι καθένας θα τιμωρηθεί με το αιώνιο πυρ ανάλογα με την αξία των πράξεών του, και ότι θα του ζητηθεί λόγος ανάλογα με τις δυνάμεις που έλαβε από τον Θεό, όπως φανέρωσε ο Χριστός λέγοντας: «Σε όποιον έδωσε περισσότερα ο Θεός, περισσότερα και θα απαιτηθούν από αυτόν». Διότι αναλογιστείτε το τέλος του καθενός από τους βασιλείς που υπήρξαν, ότι δηλαδή πέθαναν τον κοινό για όλους θάνατο. Αυτό βέβαια, αν κατέληγε σε αναισθησία, θα ήταν αναπάντεχο κέρδος για όλους τους αδίκους. Αλλά, επειδή και η αίσθηση παραμένει σε όλους όσους έχουν γεννηθεί και η αιώνια κόλαση τους περιμένει, μην αμελήσετε να πειστείτε και να πιστέψετε ότι αυτά είναι αληθινά.

Τι σημαίνει το δηνάριο το οποίο επιδίδεται στον Κύριο από τους Φαρισαίους; Το δηνάριο είναι ο νόμος της ανάγκης του σώματος, ο οποίος έχει δοθεί κατά παραχώρηση· πρέπει λοιπόν, όταν μας τον προσάγουν οι Φαρισαίοι, οι οποίοι αποτελούν τύπο των δαιμόνων, να τον κρατούμε και να τον εξετάζουμε διά της διακρίσεως, και στη μεν φύση να αποδίδουμε τα της ανάγκης —διότι αυτό σημαίνει το να δώσει κανείς τα του Καίσαρος στον Καίσαρα—, ενώ ολόκληρη την έφεση της ψυχής να την αποδώσουμε στον Θεό.

11. Αν πάλι πρέπει να αναφέρουμε και τους νόμους, ας νομοθετήσει ο Παύλος, λέγοντας: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε τον φόβο τον φόβο, σε όποιον την τιμή την τιμή», και όσα συγκαταλέγονται μαζί με αυτά. Αν όμως δεν πείθονται στον Παύλο, ίσως ούτε στον Χριστό θα πεισθούν, ο οποίος παρήγγειλε να τιμάται η εικόνα του Καίσαρα· διότι, όταν του επιδείχθηκε το νόμισμα από εκείνους που τον πείραζαν, δεν είπε: «Φτύστε το ή ποδοπατήστε το ή κάντε κάτι ατιμωτικό και αισχρό», μολονότι ήταν Θεός και κατείχε την εξουσία επί των πάντων, αλλά είπε: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Και αυτό τι άλλο είναι, παρά ένδειξη υπερβολικής τιμής; Διότι, προβάλλοντας εξίσου τον λόγο του ως έναν νόμο και για τα δύο, πρόσταξε να αποδίδονται αναλόγως όσα πρέπουν στον Θεό και όσα πρέπουν στον Καίσαρα, και αυτό μάλιστα σε έναν ειδωλολάτρη και εθνικό. Αλλά, ω της ασέβειας και της παραφροσύνης των Χριστομάχων! Ο Χριστός δεν ατίμασε την εικόνα του Καίσαρα, ενώ οι λεγόμενοι Χριστιανοί την εικόνα του Χριστού, ή μάλλον τον ίδιο τον Χριστό, τον προσβάλλουν με μύριες ύβρεις· και διαπράττουν κάθε πονηρία και ατοπία, και ούτε ευαγγελικός ούτε αποστολικός λόγος, ή πράξη και παραίνεση, τους έπεισε να πράττουν το καλό.

Κανόνας ΠΓ'. Επίσκοπος, ή πρεσβύτερος, ή διάκονος, ο οποίος ασχολείται με στρατιωτική υπηρεσία και επιθυμεί να κατέχει και τα δύο, δηλαδή ρωμαϊκή και ιερατική διοίκηση, να καθαιρείται. Διότι τα του Καίσαρος ανήκουν στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό.

Άλλο. δ'. Εάν η υπόδειξη της εικόνας έχει αναφορά προς το πρωτότυπο· και δεν είναι δυνατόν, εφόσον υπάρχει πρωτότυπο, να μην υπάρχει και εικόνα, σύμφωνα με το λεχθέν από τον Κύριο: «Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή;» και όπως συμπλήρωσε προς εκείνους που ρωτούσαν: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό»· άρα ο Χριστός έχει τεχνητή εικόνα, εφόσον έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς, η οποία ανάγεται σε αυτόν μέσω της ομοιωματικής εμφάνισης. Εάν πάλι δεν έχει, τότε δεν υφίσταται ούτε αυτό που λέγεται Χριστός. Όμως, ο Χριστός και είναι και ονομάζεται η ίδια η αλήθεια. Επομένως, έχει και εικόνα, της οποίας η προσκύνηση, καθώς μεταβαίνει προς αυτόν, ουδέποτε διασπάται με διαχωρισμό της δόξας.

Δείξτε μου το νόμισμα του φόρου. Και εκείνοι του έφεραν ένα δηνάριο. Και τους λέει: Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή; Του λένε: Του Καίσαρα. Τότε τους λέει: Αποδώστε, λοιπόν, τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό. Και όταν άκουσαν, θαύμασαν, και αφού τον άφησαν, έφυγαν.» Νομίζοντας ότι θα τον μαλακώσουν και θα τον αποχαυνώσουν με τους επαίνους, τον κολακεύουν, ώστε, έχοντας αποχαυνωθεί, να πει ότι δεν πρέπει να δίνουν τον φόρο, και εξαιτίας αυτού να τον συλλάβουν ως στασιαστή και υποκινητή του λαού εναντίον του Καίσαρα.

Αν μεν έλεγε, εξηγεί, ότι πρέπει να δίνουν φόρους στον Καίσαρα, θα έπρεπε να κατηγορηθεί στον λαό ότι υποδουλώνει το έθνος, το οποίο είναι σπέρμα του Αβραάμ και ποτέ δεν έχει υποδουλωθεί σε κανέναν. Εάν πάλι τους εμπόδιζε να δίνουν φόρους, θα τον οδηγούσαν ξανά στον ηγεμόνα ως στασιαστή. Εκείνος όμως ξεφεύγει από τις παγίδες τους σαν ζαρκάδι, διότι έτσι τον ονόμασε η νύμφη στο Άσμα, και διδάσκει ότι η σωματική υποταγή σε αυτόν που εξουσιάζει τα σώματά μας, είτε είναι βασιλιάς είτε τύραννος, δεν μας βλάπτει καθόλου στο να ευαρεστούμε πνευματικά τον Θεό των πνευμάτων. Διότι λέει: 'Αποδώστε τα του Καίσαρος στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό'. Και πρόσεξε: δεν είπε 'Δώστε', αλλά 'Αποδώστε'. Είναι χρέος, λέει, επομένως απόδωσε την οφειλή σου. Ο άρχοντάς σου σε προστατεύει από τους εχθρούς και καθιστά τη ζωή σου ειρηνική. Του χρωστάς λοιπόν τον φόρο ως αντάλλαγμα για αυτά, και εξάλλου και αυτό το ίδιο που του προσφέρεις, δηλαδή το νόμισμα, το έχεις από εκείνον. Το νόμισμα, λοιπόν, του βασιλιά απόδωσέ το ξανά σε αυτόν. Στο μεταξύ όμως έχεις βγει κερδισμένος, συναλλασσόμενος μέσω αυτού και αποκτώντας τα αναγκαία για τη ζωή. Όπως ακριβώς, βέβαια, πρέπει να αποδίδουμε και τα του Θεού στον Θεό. Σου έδωσε νου, απόδωσέ τον σε Αυτόν, ενεργώντας σύμφωνα με τον νου. Σου έδωσε λογική, απόδωσέ την σε Αυτόν, χωρίς να εξισώνεις τον εαυτό σου με τα άλογα ζώα, αλλά πράττοντας τα πάντα ως λογικό ον.