Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:29

Αυτά είναι πηγές της σωτηρίας, ώστε αυτός που διψά να εμφορείται από τα λόγια που περιέχονται σε αυτά. Μόνο σε αυτά κηρύσσεται η διδασκαλία της ευσέβειας· κανείς ας μην προσθέτει σε αυτά, ούτε ας αφαιρεί κάτι από αυτά. Σχετικά με αυτά, ο Κύριος αποστόμωνε τους Σαδδουκαίους λέγοντας: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμή τους», ενώ προέτρεπε τους Ιουδαίους: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα».

Ποιος δεν γνωρίζει, ποιος δεν βλέπει ξεκάθαρα, ότι τα πράττουν όλα αυτά για την υποστήριξη της ασέβειας; Γι' αυτό, ακόμη και αν προσποιούνται τους άλαλους, ακόμη και αν περιδένονται με κράσπεδα μεγαλύτερα από εκείνα των Φαρισαίων, και μεγαλορρημονούν, και ασκούν τον τόνο της φωνής τους, δεν πρέπει να γίνονται πιστευτοί· διότι δεν αποδεικνύει τον πιστό η λέξη, αλλά το φρόνημα και η εν ευσέβεια αγωγή. Γι' αυτό οι Σαδδουκαίοι και οι Ηρωδιανοί, αν και είχαν τον νόμο στα χείλη τους, ντροπιάστηκαν ακούγοντας από τον Σωτήρα: Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Και έχει αποδειχθεί σε όλους ότι, ακόμη και εκείνοι που φαίνεται να λαλούν τον νόμο, ελέγχθηκαν ως προς το φρόνημα όντας αιρετικοί και θεομάχοι. Άλλους μεν, λοιπόν, πλάνησαν λέγοντας τέτοια πράγματα· τον Κύριο όμως, που έγινε άνθρωπος, δεν μπόρεσαν να τον εξαπατήσουν. Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, Εκείνος που γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων ότι είναι μάταιοι. Διότι έτσι ήλεγξε και τους Ιουδαίους που επιχειρούσαν να παραπλανήσουν, λέγοντας: Αν ο Θεός ήταν Πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα, και ήρθα σε εσάς. Έτσι μου φαίνεται ότι πράττουν και αυτοί τώρα· διότι κρύβουν αυτά που φρονούν, και πλέον κατά τη συγγραφή χρησιμοποιούν λέξεις από τις Γραφές, προκειμένου, αφού δελεάσουν με αυτές, να παρασύρουν στη δική τους κακία όσους αγνοούν.

Για τον λόγο αυτό, οι Σαδδουκαίοι και οι Ηρωδιανοί, αν και είχαν τον νόμο στα χείλη τους, ντροπιάστηκαν από τον Σωτήρα όταν άκουσαν: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού». Και έχει αποδειχθεί σε όλους ότι ακόμη και εκείνοι που φαινόταν πως διδάσκουν τον νόμο, ελέγχθηκαν πως στη διάνοιά τους είναι αιρετικοί και θεομάχοι. Άλλους, λοιπόν, τους πλάνησαν λέγοντας τέτοια, αλλά τον Κύριο, που έγινε άνθρωπος, δεν μπόρεσαν να τον ξεγελάσουν· «διότι ο Λόγος έγινε σάρκα», Αυτός που «γνωρίζει τους διαλογισμούς των σοφών ότι είναι μάταιοι». Διότι με αυτόν τον τρόπο ήλεγξε και τους Ιουδαίους που επιχειρούσαν να υφαρπάξουν τα λόγια του, λέγοντας: «Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και ήλθα» προς εσάς. Έτσι μου φαίνεται ότι ενεργούν και αυτοί τώρα· διότι αποκρύπτουν όσα φρονούν και, τελικά, όταν γράφουν, δανείζονται λέξεις από τις Γραφές, ώστε «δελεάζοντας» μέσα από αυτές, να παρασύρουν στη δική τους κακία αυτούς που έχουν άγνοια.

Ή λοιπόν ας εκλαμβάνουν και εκείνα τα λόγια με τον ίδιο τρόπο όπως αυτά· διότι και εκείνα έχουν γραφεί για την εικόνα του Θεού· ή, ερμηνεύοντας εσφαλμένα και αυτά όπως εκείνα, ας επινοήσουν ότι και ο Πατέρας είναι τρεπτός. Εάν όμως δεν είναι ακίνδυνο έστω και μόνο να ακούει κανείς άλλους να τα λέγουν αυτά, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ορθώς κατανοούμε το ότι λέγεται για τον Θεό πως αγαπά τη δικαιοσύνη και μισεί τις αρπαγές από αδικία, όχι με την έννοια ότι Εκείνος έχει ροπή προς το ένα ή το άλλο και ότι επιδέχεται το αντίθετο, ώστε να επιλέγει το ένα και να μην προτιμά το άλλο· διότι αυτό είναι ίδιον των κτιστών· αλλά με την έννοια ότι, ως κριτής, τους μεν δικαίους αγαπά και αποδέχεται, ενώ από τους φαύλους απομακρύνεται. Θα ήταν λοιπόν επόμενο και για την εικόνα του Θεού να κατανοούμε τα ίδια, ότι δηλαδή κατ' αυτόν τον τρόπο αγαπά και μισεί. Διότι τέτοια πρέπει να είναι η φύση της εικόνας, όπως ακριβώς είναι και ο Πατέρας της, έστω και αν οι Αρειανοί, ως τυφλοί, δεν βλέπουν ούτε αυτήν ούτε κανένα άλλο από τα θεία λόγια. Επειδή, αφού κατέρρευσαν οι επινοήσεις της καρδιάς τους, ή ορθότερα οι παράνοιές τους, καταφεύγουν πάλι σε ρητά των θείων Γραφών, απέναντι στα οποία, επιδεικνύοντας τη συνήθη αναισθησία τους, δεν διακρίνουν το αληθινό νόημά τους· αλλά, θέτοντας ως κανόνα τη δική τους ασέβεια, διαστρέφουν σύμφωνα με αυτήν όλα τα θεία λόγια. Αυτοί, έστω και μόνο με το να τα ξεστομίζουν αυτά, δεν είναι άξιοι να ακούσουν τίποτε άλλο παρά το: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού».

Διότι, αφού εξέπεσαν από τις διανοήσεις της καρδιάς τους, ή μάλλον από τις παράνοιές τους, καταφεύγουν πάλι σε ρητά των θείων Γραφών, απέναντι στα οποία, επιδεικνύοντας τη συνήθη αναισθησία τους, δεν αντιλαμβάνονται το νόημά τους, αλλά θέτοντας τη δική τους ασέβεια ως κανόνα, διαστρέφουν σύμφωνα με αυτόν όλα τα θεία λόγια. Αυτοί, και μόνο που τα προφέρουν, δεν αξίζουν να ακούσουν τίποτε άλλο παρά το: «Πλανάσθε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού», και εάν επιμένουν, πρέπει και πάλι να ελέγχονται και να ακούν: «Αποδώστε τα του ανθρώπου στον άνθρωπο, και τα του Θεού στον Θεό».

Διότι είπε: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέγω, δεν δύναται ο Υιός να πράττει από τον εαυτό του τίποτα, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το πράττει. Διότι όσα πράττει εκείνος, αυτά πράττει ομοίως και ο Υιός.» Και πάλι: «Από τον εαυτό μου δεν πράττω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός πράττει τα έργα.» Α. Άρα λοιπόν, ο θρασύς λόγος των αντιπάλων εικάζει ότι ο Υιός, ο οποίος φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, στερείται τη θεοπρεπή ισχύ και είναι αληθινά ανίσχυρος· προς αυτούς εύλογα θα λεγόταν και από εμάς τους ίδιους και από τον ίδιο τον Χριστό: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού.» Διότι όπως ακριβώς είναι και πρόσωπο και εικόνα του Πατέρα, και σοφία και δόξα και απαύγασμα και χαρακτήρας, έτσι πρέπει να νοείται και ως δύναμη, μέσω της οποίας ο Πατέρας έγινε και είναι και θα είναι ενεργός σε καθένα ανεξαιρέτως από τα δημιουργήματα. «Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα.» Διότι με τον ίδιο τρόπο που οι γνώστες κάποιας χειρωνακτικής τέχνης, για παράδειγμα οι χαλκουργοί ή όσοι έχουν εξασκήσει θαυμάσια τη λαξευτική τέχνη, δεν θα κατασκεύαζαν τα τεχνουργήματα με άλλο τρόπο παρά μόνο με τα ίδια τους τα χέρια, και με την ισχύ που ενυπάρχει σε αυτούς μαζί με τη σοφία τους για τα έργα, κατά τον ίδιο λόγο, νομίζω, και ο Θεός και Πατέρας επιτελεί τη δημιουργική του ενέργεια σε όσα επιθυμεί, μέσω του Υιού ως δικής Του δύναμης.

Ενώ λοιπόν ήταν τρία τα πρόσωπα που αναγγελλόταν ότι θα έρθουν, δηλαδή ο Χριστός, ο Ιωάννης και ο Ηλίας, οι Ιουδαίοι προσδοκούν ότι θα έρθουν περισσότεροι, για να ακούσουν δίκαια το «Πλανάσθε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές». Διότι, αφού ρώτησαν τον μακάριο Βαπτιστή, και έμαθαν ότι αυτός δεν είναι ο Χριστός, αποκρίνονται: «Τι λοιπόν; Είσαι ο Ηλίας;». Και όταν εκείνος είπε «Δεν είμαι», ενώ έπρεπε πλέον να ρωτήσουν για τον Πρόδρομο –διότι αυτός υπολειπόταν ακόμη– αστόχαστα ανατρέχουν στον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος υποδηλωνόταν ως προφήτης μέσω του νόμου. Διότι, δες τι λένε, μη γνωρίζοντας τα όσα ειπώθηκαν μέσω του Μωυσή: «Είσαι εσύ ο προφήτης;». Και αποκρίθηκε: «Όχι»· διότι δεν ήταν αυτός ο Χριστός, όπως άλλωστε είχε ήδη σπεύσει να διαβεβαιώσει. <Τι λες εσύ για τον εαυτό σου; Εγώ είμαι φωνή βοώντος στην έρημο.> Τους ελέγχει αυστηρά ως μη γνωρίζοντες τίποτα, και επιβεβαιώνει με την προφητική μαρτυρία την αποστολή που του ανατέθηκε, δηλαδή τον σκοπό του· διότι ήρθα, λέει, για να μην πω τίποτε άλλο παρά ότι πλέον βρίσκεται προ των θυρών ο προσδοκώμενος, μάλλον δε εντός των θυρών ο Δεσπότης. Ετοιμαστείτε για την οδό την οποία θα σας προστάξει να βαδίσετε· βαδίσατε την οδό του Μωυσή, αναλάβετε τώρα την οδό του Χριστού. Αυτήν σας προκήρυττε ο χορός των αγίων προφητών. <Παράθεση ρητών περί της κατά Χριστόν οδού.> Ησαΐας: «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του, και θα πορευτούμε σε αυτήν». Ο ίδιος: «

Για να δούμε λοιπόν πάλι ότι αυτοί ανοηταίνουν όχι σε μικρό βαθμό, και γι' αυτό δικαίως οφείλουν να ακούσουν το «Πλανάσθε μη γνωρίζοντας τις γραφές», ας πάρουμε κάτι από τα ιερά γράμματα και ας αποδείξουμε ξεκάθαρα ότι από παλιά προδιαγραφόταν τυπολογικά ο Ιησούς να αδιαφορεί για το σάββατο. Λοιπόν, όταν σε βαθύ γήρας, όπως έχει γραφτεί, ο πάνσοφος Μωυσής αναχώρησε από τα ανθρώπινα και μετοίκησε στις άνω μονές, με την κρίση και την απόφαση του Θεού που κρατεί τα πάντα, την ηγεσία του Ισραήλ έλαβε και κληρώθηκε ο γιος του Ναυή, ο Ιησούς. Επειδή δε, έχοντας περικυκλώσει την Ιεριχώ με μυριάδες οπλίτες, σχεδίαζε πλέον να την κυριεύσει και να την καταστρέψει, έδινε σύνθημα στους Λευίτες να περιφέρουν την κιβωτό γύρω της επί έξι συνολικά ημέρες, και την έβδομη ημέρα, δηλαδή κατά το σάββατο, διέταξε το άμετρο πλήθος των στρατευμάτων να αλαλάξει μαζί με τις σάλπιγγες. Έτσι κατασείστηκε το τείχος, και αφού εισέδραμαν μέσα, κυρίευσαν την πόλη, χωρίς να τιμούν την άκαιρη αργία του σαββάτου, ούτε να παραιτούνται από τη νίκη κατ' αυτήν την ημέρα εξαιτίας του νόμου που τους εμπόδιζε, αλλά ούτε και αντιπράττοντας τότε στα στρατηγήματα του Ιησού, διατηρώντας την ηγεσία του ανδρός εντελώς ελεύθερη από κατακραυγή. Και ο μεν τύπος βρίσκεται σε αυτά.

Διότι δεν είναι δυνατόν να αποδείξει κανείς κάτι τέτοιο μέσα από αναγκαίους και αληθείς συλλογισμούς. Αλλά, εάν μεν καθιστούν σε εμάς ως νόμο το δικό τους θέλημα, «συνέλαβαν σχέδιο το οποίο δεν θα μπορέσουν να πραγματοποιήσουν». Διότι εμείς πρέπει να δίνουμε προσοχή όχι τόσο σε αυτούς, αλλά στη θεόπνευστη Γραφή. Εάν όμως νομίζουν ότι, επειδή η ανθρώπινη φύση είναι ένα τίποτα μπροστά στη θεία υπεροχή, πρέπει αυτή να υφαρπάζεται και να αναλώνεται, όπως ισχυρίζονται οι ίδιοι, θα πούμε πάλι: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού». Διότι δεν ήταν ακατόρθωτο για τον φιλάγαθο Θεό να καταστήσει τον Εαυτό Του ανεκτό στα μέτρα της ανθρωπότητας, και αυτό μας το προανήγγειλε αινιγματωδώς, μυσταγωγώντας τον Μωυσή και διαγράφοντας από τότε τυπολογικά τον τρόπο της ενανθρώπησης. Διότι εμφανίστηκε με μορφή φωτιάς στη βάτο, στην έρημο, και η φωτιά άστραφτε μέσα στον θάμνο, όμως αυτός δεν κατακαιγόταν. Και ο Μωυσής θαύμασε το θέαμα. Αν και πώς το ξύλο να μην είναι ασυμβίβαστο με τη φωτιά; Κι όμως η εύφλεκτη ύλη άντεξε τις επιθέσεις της φλόγας. Αλλά, όπως είπα, το γεγονός ήταν τύπος ενός μυστηρίου, που καθιστούσε τη θεία φύση του Λόγου ανεκτή στα μέτρα της ανθρωπότητας, εφόσον βέβαια ο Ίδιος το ήθελε. Διότι τίποτα απολύτως δεν του είναι αδύνατον. Β— Να ξέρεις καλά, ότι εκείνοι δεν θα επέλεγαν να φρονούν τα ίδια. Α— Θα αποδειχθεί λοιπόν εσφαλμένη η άποψή τους και, αναντίρρητα, η διδασκαλία που πρεσβεύουν συνεπάγεται για εμάς δύο υιούς και δύο χριστούς. Β— Δύο βέβαια όχι.

Απάντηση σε αυτό. Είναι μεν δυνατόν να διαπιστώσει κανείς και από άλλα ζητήματα ότι οι χριστομάχοι πάσχουν από μεγάλη έλλειψη λογικής, αλλά το ίδιο αποδεικνύεται εξίσου και μέσα από αυτά. Διότι πλανώνται πραγματικά, μη γνωρίζοντας τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Πώς, δηλαδή, θα είναι σε όλα όμοιο με τον άκτιστο και αιώνια υπάρχοντα Θεό και Πατέρα αυτό που ήρθε στην ύπαρξη από το μηδέν; Διότι, αν έλαβε υπόσταση, είναι προφανές ότι κάποτε δεν υπήρχε. Και πώς δεν ντρέπονται να εισάγουν μερισμούς και αποκοπές στη θεία γέννηση και να υποτάσσουν την άρρητη ουσία στους νόμους της κτιστής φύσης; Διότι φυσικά ο Θεός δεν μπορεί να είναι ίσος με τα δικά του δημιουργήματα, ούτε θα γεννήσει με τον ίδιο τρόπο που γεννούν εκείνα· αλλά, όπως υπερέχει αυτών στα πάντα, έτσι θα υπερέχει και σε αυτό.

Ας αποβάλει λοιπόν ολοφάνερα τον Υιό και από τη θεότητα και από την κυριότητα, και ας τον κατατάξει στα δημιουργήματα, ώστε, αφού γίνει σαφής η βλασφημία τους, να πείσει τους πάντες να πουν: Πλανάσθε επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές. Διότι, ενώ έπρεπε να εξετάζουν την κρυμμένη δύναμη του Λόγου, βλασφημούν απερίσκεπτα, παρουσιάζοντας τον Υιό όχι πλέον ως Θεό, αλλά ως ναό του Θεού, όπως ήταν ο καθένας από τους αγίους, για τους οποίους λέει: «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους». Θα είναι λοιπόν, σύμφωνα με τη μανία εκείνων, και αυτός ένας από τους κατά χάριν ονομαζόμενους υιούς και θεούς, προς τους οποίους έχει πει: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Ότι όμως απέχει εντελώς από αυτούς, και διαχωρίζεται λόγω της υπεροχής της φύσης του, το διδάσκει σαφώς ο Χριστός στο Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω» ονομάζοντας κάτω την υποταγμένη και κυριαρχούμενη φύση, και πάλι άνω την κυρίαρχη θεότητα που κυβερνά τα πάντα. Ενώ λοιπόν ο Χριστός λέει αληθινά ότι είναι από τα άνω, αυτός ισχυρίζεται ότι είναι από τα κάτω, συκοφαντώντας φανερά την ουσία του Υιού.

Λύση σε αυτό. Δεν κατανοούν οι χριστομάχοι, οι οποίοι μέσω αυτών έρχονται σε αντίφαση με τις ίδιες τους τις ασέβειες. Διότι, αν παραδέχεσαι ότι ο Υιός είναι κατώτερος από τον Πατέρα, και βιάζεσαι να το στηρίξεις αυτό, γιατί δεν είναι τώρα υποταγμένος; Διότι, όταν ο Παύλος λέει ότι «τότε θα υποταχθεί», ορίζοντας τον χρόνο αυτού του γεγονότος ως μελλοντικό, δείχνει ότι δεν είναι ακόμη υποταγμένος. Έπειτα, πώς δεν είναι πέρα από κάθε βλασφημία το να λέει κανείς ότι ο Υιός δεν έχει υποταχθεί τώρα στον Πατέρα, αλλά ότι μάχεται και, τρόπον τινά, στασιάζει εναντίον Εκείνου που τον γέννησε; Διότι η ανυποταξία, προκειμένου για λογικά όντα, έγκειται στην ύπαρξη ιδίου θελήματος. Τι λοιπόν θα πούμε, όταν λέει ο Χριστός: «Δεν ήλθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε;» Ας μας πουν αυτοί που είναι τόσο ικανοί στο να κατανοούν τις θείες Γραφές, μήπως δεν έχει ισχύ υποταγής η εκπλήρωση του θελήματος του Πατέρα; Πώς λοιπόν Αυτός που υποτάσσεται τώρα, λέγεται ότι θα υποταχθεί τότε; Επομένως, ας ακούσουν πολύ δικαιολογημένα το: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές.»

Στο Ευαγγέλιο: Εσείς όμως καθίστε στην πόλη της Ιερουσαλήμ, έως ότου ενδυθείτε δύναμη εξ ύψους. Πλανάσθε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές, ούτε τη δύναμη του Θεού. Στο Ψαλτήριο: Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου.

Προσθέτοντας δε ότι «Και θα σηκώσει ο Ααρών τα αμαρτήματα των αγίων όσα αν αγιάσουν, από κάθε δώρο των αγίων τους», φανέρωσε ξεκάθαρα ότι κάθε προσαγωγή και τελείωση γίνεται εν Χριστώ, και επιπλέον ότι κάθε δικαίωση υπάρχει σε Αυτόν και μέσω Αυτού, καθώς και η απαλλαγή από τα παλαιά παραπτώματα. Διότι Αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας, και μέσω Αυτού γίναμε δεκτοί, προσφέροντας τα πνευματικά μας δώρα στον Θεό και Πατέρα. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μίλησες. ΚΥΡ. Αποδεικνύοντας δε πολύ καλά ότι η βασιλεία του Σωτήρα μας είναι αναφαίρετη, συνεχής και εκτείνεται στους απέραντους αιώνες, λέει σχετικά με τη μίτρα και το πέταλο: «Και θα βρίσκεται στο μέτωπο του Ααρών παντοτινά». Έπειτα πού θα καταλήξει ο θρασύς και παράλογος ισχυρισμός των ανόσιων αιρετικών, οι οποίοι φλυαρούν ότι θα τελειώσει κάποτε η εξουσία του Χριστού, και θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, αφού ο Εμμανουήλ αποχωρήσει από τους θρόνους της θεότητας; Διότι καυχιούνται για τέτοια φοβερά και ολέθρια δόγματα, στα οποία αρμόζει να πούμε: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές». Ιδού λοιπόν, ιδού σαφώς και ξεκάθαρα, ενώ ο Θεός και Πατέρας στεφανώνει τον Ααρών με συνεχή δόξα και τιμή και με τα σύμβολα της βασιλείας, αυτοί τον αποστεφανώνουν, και σχεδόν αρπάζουν την ιερή μίτρα που κοσμεί τα μέτωπα. ΠΑΛΛ. Είναι αλήθεια. ΚΥΡ. «Θα φτιάξεις κίδαρη και ζώνη από βύσσο», λέει.

Περί εγκρατείας, και περί του να μη ζηλεύουμε τους αμαρτωλούς προφασιζόμενοι τους καιρούς· και εις τον Νώε. Αλλά επειδή κάποιοι αιχμαλωτίζονται από τον κακότεχνο Δράκοντα, πλανώμενοι, μη κατανοώντας τις Γραφές και μη πορευόμενοι προς τον φωτισμό της γνώσης τους· διότι λέγει ο Κύριος: πλανάσθε μη γνωρίζοντας τις Γραφές, μήτε τη δύναμη του Θεού.

Και πολλά άλλα έχουν λεχθεί στις θείες Γραφές περί αυτού· και δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί, αλλά σε εμάς εκπληρώθηκε ο λόγος του Δεσπότη, ότι πλανάστε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές. Έχει εκπληρωθεί δε σε εμάς και η προφητεία του Παύλου που λέει: έρχεται καιρός που δεν θα ανέχονται την υγιαίνουσα διδασκαλία, αλλά σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες θα συγκεντρώσουν γύρω τους πλήθος διδασκάλων, ζητώντας να ακούσουν αυτά που τέρπουν την ακοή τους, και από την αλήθεια μεν θα αποστρέψουν την ακοή τους, ενώ προς τους μύθους θα εκτραπούν.

Και αυτοί θα ανατραπούν από την αξιόπιστη φωνή του Κυρίου, την οποία οι ίδιοι επέσυραν εναντίον του εαυτού τους μέσω της επίλυσης του ζητήματος, όταν τον πλησίασαν ρωτώντας αν είναι δυνατόν να υπάρχει ανάσταση νεκρών· και (αναφέροντας) ότι υπήρξαν επτά αδελφοί, και ο πρώτος νυμφεύθηκε γυναίκα και πέθανε άτεκνος, και ο δεύτερος την πήρε (ως σύζυγο), καθώς ο Μωυσής είχε παραγγείλει να νυμφεύεται κανείς τη γυναίκα του αδελφού του που πέθανε άτεκνος και να την παίρνει ο αδελφός του για να αναστήσει απογόνους στο όνομα του αποθανόντος. Την πήρε λοιπόν, λένε, αυτήν ο πρώτος και ο δεύτερος και πέθαναν, και ομοίως και οι επτά. Στην ανάσταση των νεκρών, λοιπόν, ποιανού θα είναι αυτή γυναίκα, εφόσον και οι επτά τη γνώρισαν; Ο δε Κύριος είπε: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι στην ανάσταση των νεκρών ούτε νυμφεύονται ούτε υπανδρεύονται, αλλά είναι ισάγγελοι. Το ότι, όμως, θα αναστηθούν οι νεκροί θα σας το διδάξει ο Μωυσής, καθώς ο Θεός του μίλησε αποκαλυπτικά λέγοντας, "εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ"· είναι δε Θεός ζώντων και όχι νεκρών». Και «εφίμωσε το στόμα τους». Διότι αυτοί είναι ευάλωτοι και δεν μπορούν να αντισταθούν ούτε μία ώρα απέναντι στην αλήθεια.

Γι' αυτό, λοιπόν, και καθετί που διαφέρει από τη θεία ουσία το θεωρούν οπωσδήποτε κτιστό, και αντιλέγουν σε σας επειδή εισάγετε διαφορά στον Θεό μεταξύ της ουσίας και της ενέργειας. ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ: Νομίζω ότι είναι σωστό να λεχθεί και γι' αυτούς τώρα αυτό που είπε ο Κύριος προς τους Σαδδουκαίους, ότι «πλανώνται μη γνωρίζοντας τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού»· διότι την έχουν αθετήσει τελείως, έχοντας πράξει και πάθει παρόμοια με τον Σαβέλλιο και τον Άρειο και με τους προστάτες των πονηρών αιρέσεων πριν από αυτούς και μετά από αυτούς. Διότι καθένας από αυτούς δεν πίστεψε εξ ολοκλήρου στη θεόπνευστη Γραφή· αλλά, μένοντας προσκολλημένοι σε ορισμένα χωρία της και έχοντας τα αυτιά τους σαν βουλωμένα για τα υπόλοιπα, στράφηκαν παράφρονα εναντίον της μίας ευσέβειας που ομολογείται από όλους, αντιπαρατάσσοντας μεταξύ τους τις φωνές των Αγίων και του Πνεύματος, και κάνοντας κατάχρηση των αποσπασμάτων που αποκόπηκαν από αυτούς, παρερμηνεύοντάς τα και προβάλλοντάς τα εναντίον των ευσεβών. Έπρεπε δηλαδή ο Σαβέλλιος, ακούγοντας από τους Αγίους ότι ο Υιός δεν είναι διαφορετικός Θεός από τον Πατέρα, να ζητήσει να ακούσει επιπλέον και να μάθει αν με κάποιον άλλον τρόπο είναι διαφορετικός· διότι θα άκουγε ότι διαφέρει κατά την υπόσταση. Εκείνος όμως, σαν να είχε κωφαθεί απέναντι στις ρήσεις των Αγίων που το κηρύσσουν αυτό, επινόησε πρώτος κακώς τη συστολή της θεότητας, αποφαινόμενος ότι ο Πατέρας και ο Υιός δεν έχουν απολύτως καμία διαφορά.

Στην ανάσταση, λοιπόν, ποιανού από τους επτά θα είναι γυναίκα; Διότι όλοι την είχαν. Τι τους λέει λοιπόν ο Χριστός; Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού· διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε δίνονται σε γάμο, αλλά είναι σαν άγγελοι. Είδες πώς, ενώ βαδίζουν επάνω στη γη και είναι συνδεδεμένοι με το σώμα, μιμούνται την αγγελική διαγωγή εκείνοι που έχουν αναλάβει τον κλήρο της παρθενίας από πόθο για τον Χριστό; Διότι, όσο μεγάλο και υψηλό είναι τούτο το πράγμα, τόσο μάλλον και πολύ μεγαλύτερα είναι τα στεφάνια, οι ανταποδόσεις και τα υποσχεθέντα αγαθά για όσους, μαζί με αυτήν, επιδεικνύουν και την εργασία των αγαθών έργων. «Ο δε Αδάμ», λέει η Γραφή, «γνώρισε την Εύα τη γυναίκα του, και αφού συνέλαβε, γέννησε τον Κάιν». Επειδή εισήλθε η αμαρτία μέσω της παρακοής, και η απόφαση του Θεού τους κατέστησε θνητούς, στη συνέχεια ο πάνσοφος Θεός, οικονομώντας σύμφωνα με τη δική του σοφία τη διαιώνιση του ανθρωπίνου γένους, παραχώρησε να αυξηθεί το γένος μέσω της συνουσίας.

Ήλθε ο Χριστός, τις αποδέχεται, οι απόστολοι τις διαδίδουν σε όλους, σημεία και θαύματα επιτέλεσε ο Χριστός. Έπειτα τι; Μετά από ένα τόσο μεγάλο έργο, και οι απόστολοι έγραψαν, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος: «Γράφτηκαν δε για τη δική μας νουθεσία, στους οποίους έχουν φθάσει τα τέλη των αιώνων». Και ο Χριστός έλεγε: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές».

Αλλά τι λέει ο Χριστός; Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι δεν θα είχε μεριμνήσει για τόσα πολλά ο Θεός, εάν δεν επρόκειτο να μας αναστήσει, αλλά σκοπός Του ήταν να μας διαλύσει και να μας εξαφανίσει στο μηδέν· δεν θα είχε απλώσει αυτόν τον ουρανό, δεν θα είχε στρώσει από κάτω τη γη, δεν θα είχε δημιουργήσει όλα τα υπόλοιπα μόνο για τούτη τη σύντομη ζωή. Και εάν έκανε αυτά για την παρούσα ζωή, τι δεν θα κάνει για τη μέλλουσα; Εάν όμως δεν πρόκειται να υπάρξει μέλλουσα ζωή, τότε εμείς είμαστε κατά πολύ κατώτεροι, ως προς αυτό το σημείο, από όσα δημιουργήθηκαν για χάρη μας. Διότι και ο ουρανός και η γη και η θάλασσα και οι ποταμοί είναι πιο μόνιμα από εμάς, καθώς και μερικά από τα άλογα ζώα· διότι και ο κόρακας και το γένος των ελεφάντων και πολλά άλλα απολαμβάνουν την παρούσα ζωή για περισσότερο χρόνο. Σε εμάς ο βίος είναι και σύντομος και κοπιαστικός, ενώ σε εκείνα όχι, αλλά είναι και μακρύς και κυρίως απαλλαγμένος από αθυμία και φροντίδες. Τι λοιπόν, πες μου; Έκανε τους δούλους καλύτερους από τους κυρίους τους; Όχι, σε παρακαλώ, μην τα συλλογίζεσαι αυτά, ούτε να φτωχαίνεις τη διάνοιά σου, άνθρωπε, ούτε να αγνοείς τον πλούτο του Θεού, εφόσον έχεις τέτοιον Δεσπότη. Διότι εξαρχής ο Θεός ήθελε να σε πλάσει αθάνατο, αλλά εσύ δεν το θέλησας. Διότι αποτελούσαν πράγματι ενδείξεις αθανασίας εκείνα τα δώρα: η συνομιλία με τον Θεό, το αταλαιπώρητο της ζωής, η απαλλαγή από τη λύπη, τις φροντίδες και τους πόνους, καθώς και από τις άλλες πρόσκαιρες δυσκολίες.

Παρατήρησε λοιπόν εδώ πώς αποδεικνύει και τα δύο: και ότι θα υπάρξει ανάσταση, και ότι η ανάσταση δεν θα είναι τέτοια όπως την νομίζουν. Διότι τι λέει; Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Επειδή δηλαδή προβάλλουν τον Μωυσή και τον νόμο δήθεν ως γνώστες, Εκείνος αποδεικνύει ότι αυτό το ερώτημα είναι χαρακτηριστικό εκείνων που κατεξοχήν αγνοούν τις Γραφές. Από εκεί άλλωστε πήγαζε και η διάθεσή τους να τον πειράζουν, από το ότι δηλαδή αγνοούσαν τις Γραφές και δεν γνώριζαν τη δύναμη του Θεού όπως έπρεπε. Τι το παράξενο υπάρχει, λοιπόν, λέει, εάν πειράζετε εμένα, ο οποίος σας είμαι ακόμη άγνωστος, από τη στιγμή που δεν γνωρίζετε ούτε τη δύναμη του Θεού, για την οποία έχετε αποκτήσει τόση πείρα, και δεν την γνωρίσατε ούτε από τις κοινές αντιλήψεις ούτε από τις Γραφές; Μολονότι και οι κοινοί συλλογισμοί παρέχουν τη δυνατότητα να γνωρίζει κανείς το εξής: ότι για τον Θεό τα πάντα είναι δυνατά.

Ακολουθώντας την τάξη των προηγουμένων, θεωρήσαμε σωστό να προτάξουμε και πάλι τους ισχυρισμούς της ελληνικής σοφιστείας· έπειτα, στη συνέχεια, να επισυνάψουμε την αναίρεσή τους, με την οποία ο Συγγραφέας ανταπάντησε ακολούθως. Διότι, προχωρώντας κανείς, θα βρει τον Έλληνα να λέει περίπου τα εξής: Είτε, λοιπόν, τους ονομάζει κανείς θεούς είτε αγγέλους, δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά, καθώς μαρτυρείται ότι η φύση τους είναι θεία, όταν ο Ματθαίος γράφει τα εξής: «Και αποκριθείς ο Ιησούς είπε: Πλανάσθε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους στον ουρανό». Εφόσον, λοιπόν, ομολογείται ότι οι άγγελοι μετέχουν στη θεία φύση, εκείνοι που αποδίδουν την πρέπουσα τιμή στους σεβαστούς θεούς δεν νομίζουν ότι ο Θεός βρίσκεται στο ξύλο, τον λίθο ή τον χαλκό από τον οποίο κατασκευάζεται το είδωλο, ούτε κρίνουν ότι, αν αφαιρεθεί κάποιο μέρος του αγάλματος, ακρωτηριάζεται και μειώνεται η δύναμη του θεού. Διότι για λόγους υπενθύμισης ιδρύθηκαν τα ξόανα και οι ναοί από τους αρχαίους, έτσι ώστε όσοι προσέρχονται και συχνάζουν εκεί να αναλογίζονται τον Θεό, να βρίσκουν ησυχία, να καθαρίζονται από τις άλλες μέριμνες, και να απευθύνουν ευχές και ικεσίες, ζητώντας από αυτούς όσα ο καθένας έχει ανάγκη.

Προσφωνεί το έργο σε κάποιον Θεοσθένη, από τους πιο αφοσιωμένους φίλους του, ο οποίος ήταν σαν διορθωτής και κριτής των λόγων του. Ο σκοπός της πραγματείας του στρέφεται κατά των Ελλήνων. Και μάλιστα μεταξύ αυτών, προβάλλει τις αντιρρήσεις του προς κάποιον που προερχόταν από τη σχολή του Αριστοτέλη, ο οποίος πίστευε στις αντιλήψεις εκείνων που πρέσβευαν τη μοναρχία. Αυτός όμως κατείχε μεγάλο φρόνημα λόγω της θύραθεν σοφίας, επιδείκνυε μεγάλη αλαζονεία κατά των ιερών δογμάτων, και με τα σοφίσματα και τις πιθανολογίες της τέχνης του ειρωνευόταν την απλότητα του δικού μας μυστηρίου. Ας προχωρήσουμε λοιπόν τώρα στην εξέταση αυτού του ίδιου του χωρίου. Και για να γίνει πιο σαφής και ξεκάθαρη η κατανόηση αυτών που εξετάζονται, πιάνοντας τον λόγο λίγο πιο πριν και αναφερόμενοι στα προηγούμενα, ας παρουσιάσουμε από εκεί με σαφήνεια τη σκέψη του συγγραφέα, παραθέτοντας σε κάθε κεφάλαιο από αυτά που προέβαλε ο Έλληνας την αντίστοιχη απάντηση ή αντίρρησή του. Διότι έτσι έχει το κεφάλαιο που προηγείται αυτού του χωρίου: ÷ Τον λόγο περί της μοναρχίας των σεβαστών θεών θα τον εξετάσουμε ρητώς, διότι δεν γνωρίζεις ούτε την έννοια της μοναρχίας να εξηγήσεις. Επειδή μονάρχης δεν είναι αυτός που υπάρχει μόνος του, αλλά αυτός που άρχει μόνος του.

Μία του Ιακώβου, δύο του Πέτρου· έπειτα τρεις του Ιωάννου και μία του Ιούδα. Εκτός από αυτές υπάρχουν δεκατέσσερις Επιστολές του Αποστόλου Παύλου, οι οποίες καταγράφονται με την εξής σειρά: πρώτη προς Ρωμαίους, έπειτα δύο προς Κορινθίους, και μετά από αυτές η προς Γαλάτας και στη συνέχεια η προς Εφεσίους, έπειτα η προς Φιλιππησίους, και η προς Κολοσσαείς και δύο προς Θεσσαλονικείς. Κατόπιν η προς Εβραίους και στη συνέχεια, δύο προς Τιμόθεον, μία προς Τίτον, και τελευταία μία προς Φιλήμονα· και πάλι, η Αποκάλυψη του Ιωάννου. Αυτές είναι οι πηγές της σωτηρίας, ώστε εκείνος που διψά να ξεδιψάσει από τα λόγια τους. Μόνο σε αυτές κηρύσσεται η διδασκαλία της ευσέβειας. Κανείς ας μην προσθέτει σε αυτές, και τίποτα ας μην αφαιρείται από αυτές. Για αυτές ο Κύριος έλεγχε τους Σαδδουκαίους λέγοντας: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τις δυνάμεις τους». Στους Ιουδαίους δε προέτρεπε: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα». Αλλά για χάρη μεγαλύτερης ακρίβειας προσθέτω και τούτο, γράφοντάς το ως αναγκαίο, ότι υπάρχουν και άλλα βιβλία εκτός από αυτά, τα οποία μεν δεν περιλαμβάνονται στον Κανόνα, αλλά έχουν οριστεί από τους Πατέρες να αναγιγνώσκονται σε όσους μόλις τώρα προσέρχονται και επιθυμούν να κατηχηθούν στον λόγο της ευσέβειας: η Σοφία Σολομώντος, η Σοφία Σειράχ, η Εσθήρ, η Ιουδίθ, ο Τωβίας, η αποκαλούμενη Διδαχή των Αποστόλων και ο Ποιμήν.

Επινοούν, λοιπόν, αυτή την ιστορία νομίζοντας ότι θα φέρουν τον Χριστό σε αδιέξοδο, προκειμένου να συκοφαντήσουν την ανάσταση· και επικαλούνται τον Μωυσή ως συνήγορο στο εφεύρημά τους. Ανέφεραν δε ότι οι αδελφοί ήταν επτά, για να διακωμωδήσουν ακόμη περισσότερο το μυστήριο της αναστάσεως· και ρωτούν, τίνος από αυτούς θα είναι η γυναίκα; Θα μπορούσε, λοιπόν, να πει κανείς: Ω μιαροί Σαδδουκαίοι, του πρώτου που την παντρεύτηκε θα είναι η γυναίκα, εάν βέβαια παραδεχτούμε ότι και στην ανάσταση υπάρχει γάμος· διότι οι υπόλοιποι ήταν υποκατάστατοι και όχι νόμιμοι άνδρες. «Αποκριθείς δε ο Ιησούς τούς είπε: Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους του Θεού στον ουρανό».

«Όσο για την ανάσταση των νεκρών, δεν διαβάσατε αυτό που σας ειπώθηκε από τον Θεό, ο οποίος λέει: Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ; Ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων. Και όταν άκουσαν τα πλήθη, εκπλήσσονταν με τη διδαχή του.» Αποδεικνύει ο Σωτήρας ότι και ανάσταση θα υπάρξει, και όχι τέτοια σαρκική, όπως πλανώνται, αλλά πιο θεϊκή και πνευματική. Διότι λέει: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού». Διότι, αν μεν γνωρίζατε τις Γραφές, θα κατανοούσατε ότι ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων. Αν πάλι γνωρίζατε τη δύναμη του Θεού, θα ξέρατε ότι στον Θεό τα πάντα είναι δυνατά, ώστε να κάνει και τους ανθρώπους να πολιτεύονται ως άγγελοι. Δες όμως τη σοφία του Κυρίου: εκείνοι με βάση τον Μωυσή προσπαθούσαν να ανατρέψουν το δόγμα της αναστάσεως, και Αυτός πάλι μέσα από τον Μωυσή τους πείθει. Διότι λέει, «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, και του Ισαάκ, και του Ιακώβ». Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: Ο Θεός δεν είναι Θεός αυτών που δεν υπάρχουν, αλλά αυτών που υφίστανται και υπάρχουν. Διότι δεν είπε: «Εγώ ήμουν», αλλά, «Είμαι». Επειδή, αν και πέθαναν, ζουν με την ελπίδα της αναστάσεως.