Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:30

«Στην ανάσταση», λέγει, «οι άνθρωποι θα είναι όπως οι άγγελοι του Θεού», δηλαδή θα βρίσκονται σε αφθαρσία, αθανασία και ακατάλυτη αμεταβλησία. Διότι η άφθαρτη ουσία ούτε γεννά ούτε γεννιέται, ούτε αυξάνει, ούτε κοιμάται, ούτε πεινά, ούτε διψά, ούτε κοπιάζει, ούτε πάσχει, ούτε πεθαίνει, ούτε τρυπιέται από καρφιά και λόγχη, ούτε ιδρώνει, ούτε τρέχει αίμα. Τέτοιες ουσίες είναι και εκείνη των αγγέλων και εκείνη των ψυχών που έχουν απαλλαγεί από τα σώματα, επειδή και οι δύο είναι άλλου γένους και ξένες προς αυτήν την ορατή και φθαρτή κτίση του κόσμου.

Τον προαναφερθέντα χρόνο της χιλιετίας, ορισμένοι –δεν γνωρίζω πώς– τον εξέλαβαν ως τα τριάμισι έτη από το βάπτισμα του Χριστού μέχρι την ανάληψή Του στους ουρανούς, μετά τα οποία υπέθεσαν ότι λύθηκε ο διάβολος. Άλλοι πάλι ισχυρίστηκαν ότι μετά τη συμπλήρωση των έξι χιλιάδων ετών, η πρώτη ανάσταση των νεκρών δίδεται μόνο στους αγίους, ώστε σε αυτήν τη γη, όπου επέδειξαν την καρτερία τους, να απολαύσουν τρυφή και δόξα για χίλια έτη, και έπειτα από αυτό να γίνει η καθολική ανάσταση, όχι μόνο των δικαίων, αλλά και των αμαρτωλών. Το ότι, βεβαίως, τίποτα από αυτά δεν έχει γίνει αποδεκτό από την Εκκλησία, είναι περιττό να το αναφέρουμε. Εμείς, επομένως, ακούγοντας τον Κύριο να λέει προς τους Σαδδουκαίους ότι οι δίκαιοι θα είναι «ως άγγελοι του Θεού στον ουρανό», και τον Απόστολο να αναφέρει ότι «η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση», εκλάβαμε τη χιλιετία ως τον χρόνο του ευαγγελικού κηρύγματος. Διότι, όπως έχει γραφτεί προηγουμένως, δεν υπάρχει ανάγκη να νοήσουμε τα χίλια ως αυτόν τον συγκεκριμένο αριθμό.

Ή πώς θα αναγνωριστεί ο Αιθίοπας που πέθανε, όταν αναστηθεί λευκός; Ή εκείνος που πέθανε ακρωτηριασμένος, όταν αναστηθεί υγιής; Εάν όμως αυτά σου φαίνονται απίστευτα, άκουσε τον Κύριο που λέει προς τους Σαδδουκαίους ότι «Κατά την ανάσταση των νεκρών ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά θα είναι σαν άγγελοι». Επομένως, όπως ακριβώς οι άγγελοι έχουν μία όψη και μορφή, έτσι πιστεύουμε ότι θα συμβεί πλέον και με τη δική μας φύση κατά την ανάσταση, μέσω της αφθαρσίας. Και όπως ακριβώς στην περίπτωση του σιταριού, ο Θεός δημιούργησε εξ αρχής το στάχυ, και από το στάχυ προήλθε ο κόκκος, και πάλι, όταν σπέρνεται, αναβλαστάνει ως στάχυ· έτσι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από τον Θεό άφθαρτος, τηρώντας την εντολή. Έπειτα, εξαιτίας της παρακοής, συνετρίβη και έγινε φθαρτός· σπειρόμενος όμως διά του θανάτου και θαπτόμενος μέσα στη γη, αναβλαστάνει άφθαρτος, όπως ακριβώς ήταν εξ αρχής.

Αφού δε αυτά λύθηκαν από τη σάρκα, όλοι εμείς ελευθερωθήκαμε με αυτόν τον τρόπο μέσω της συγγένειας της σάρκας, και στο εξής ενωθήκαμε και εμείς με τον Λόγο. Έχοντας δε ενωθεί με τον Θεό, δεν παραμένουμε πια στη γη, αλλά, όπως ο ίδιος είπε, όπου είναι αυτός, εκεί θα είμαστε και εμείς. Και στο εξής δεν θα φοβόμαστε πλέον τον όφι· διότι καταργήθηκε μέσα στη σάρκα, αφού εκδιώχθηκε από τον Σωτήρα και άκουσε: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά»· και έτσι, βρισκόμενος έξω από τον παράδεισο, ρίχνεται στο αιώνιο πυρ. Ούτε επίσης θα φυλαγόμαστε από γυναίκα που θα προσπαθεί να μας παραπλανήσει. Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε υπανδρεύονται, αλλά είναι ως άγγελοι· και εν Χριστώ Ιησού θα υπάρξει καινή κτίση· και δεν θα υπάρχει ούτε άρρεν ούτε θήλυ, αλλά τα πάντα και στα πάντα θα είναι ο Χριστός. Και εκεί όπου είναι ο Χριστός, ποιος φόβος ή ποιος κίνδυνος θα υπάρξει πλέον;

Εφόσον λοιπόν αυτά αποδεσμεύθηκαν από τη σάρκα, όλοι ελευθερωθήκαμε με αυτόν τον τρόπο κατά τη συγγένεια της σάρκας και πλέον ενωθήκαμε και εμείς με τον Λόγο. Και αφού ενωθήκαμε με τον Θεό, δεν παραμένουμε πλέον στη γη, αλλά, όπως είπε Εκείνος: «όπου είναι Αυτός, εκεί θα είμαστε και εμείς». Και στο εξής δεν θα φοβόμαστε πλέον ούτε τον όφι· διότι καταργήθηκε μέσα στη σάρκα, αφού διώχθηκε από τον Σωτήρα και άκουσε το «ύπαγε οπίσω μου, Σατανά», και έτσι τυγχάνει να εκβάλλεται έξω από τον παράδεισο στο αιώνιο πυρ· ούτε θα φυλαγόμαστε από γυναίκα που παρασύρει· διότι «κατά την ανάσταση ούτε παντρεύονται ούτε δίδονται σε γάμο, αλλά είναι όπως οι άγγελοι»· και «εν Χριστώ Ιησού θα υπάρχει νέα κτίση», και «ούτε άρσεν ούτε θήλυ», αλλά «τα πάντα και εν πάσι ο Χριστός». Εκεί δε όπου είναι ο Χριστός, ποιος φόβος ή ποιος κίνδυνος θα υπάρξει πλέον;

Το να συγκεντρώσει κανείς όλα αυτά και να τα υποβάλει σε έλεγχο, απαιτεί πολύ χρόνο και μακροσκελή λόγο. Το δε ζήτημα των επαγγελιών, ποιος το αμαύρωσε και το εξαφάνισε τόσο πολύ, όσο η δική του μυθολογία; Αυτός, ο οποίος τόλμησε να ερμηνεύσει τη μακάρια ελπίδα που επιφυλάσσεται σε όσους πολιτεύθηκαν σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Χριστού τόσο ταπεινά και ευτελώς, ώστε να εκτραπεί σε λόγους γραϊδίων και σε ιουδαϊκούς μύθους. Πάλι από την αρχή εξαγγέλλει την ανανέωση του ναού και την τήρηση της λατρείας του Νόμου, και πάλι έναν τυπικό αρχιερέα μετά τον αληθινό αρχιερέα, και θυσία υπέρ αμαρτιών μετά τον αμνό του Θεού που σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, και μερικά βαπτίσματα μετά το ένα βάπτισμα, και στάχτη δαμάλεως για να ραντίζει την Εκκλησία, η οποία χάρη στην πίστη στον Χριστό δεν έχει σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι από τα παρόμοια, και καθαρισμούς από τη λέπρα μετά την απάθεια της αναστάσεως, και προσφορά περί ζηλοτυπίας σε καιρό που ούτε νυμφεύονται ούτε υπανδρεύονται, άρτους της προθέσεως μετά τον άρτο από τον ουρανό, αναμμένους λύχνους μετά το φως το αληθινό· και γενικά, εάν τώρα ο νόμος των εντολών έχει καταργηθεί με τα δόγματα, είναι προφανές ότι τότε τα δόγματα του Χριστού θα ακυρωθούν από τις νομικές διατάξεις.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Όσοι τα σκέφτονται αυτά, φαίνεται να αγνοούν τη χάρη που θα δοθεί στην ανθρώπινη φύση μετά την εκ νεκρών ανάσταση. Διότι, εάν πρέπει "το φθαρτό αυτό να ντυθεί την αφθαρσία", και να απεκδυθεί τη φθορά, είναι προφανές ότι μαζί με τη φθορά θα αποβάλουμε και τα πάθη που προέρχονται από αυτήν· και αυτά είναι κάθε σαρκική επιθυμία. Και θα μεταβούμε λοιπόν σε μια άγια και πνευματική ζωή, καθώς ο Σωτήρας όλων μας, ο Χριστός, θα μας χορηγήσει τη σταθερότητα σε αυτά. Διότι εάν τώρα, έχοντας τον αρραβώνα του Πνεύματος, ζούμε με αγιότητα, πώς θα είμαστε όταν λάβουμε το πλήρωμα; Και όπου υπάρχει το πλήρωμα του Πνεύματος, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και ασφάλεια του νου και σταθερότητα της καρδιάς, η οποία αποβλέπει στο αγαθό και στην καθαρή θεοπτία. Επομένως, θα γίνουμε καλύτεροι από τον εαυτό μας, έχοντας αποβάλει τη φθορά και έχοντας πνευματικό σώμα, δηλαδή σώμα που θα αποβλέπει μόνο στα του Πνεύματος. Και κανένας κλονισμός που να μας κατεβάζει στη φαυλότητα δεν θα υπάρξει τότε, εφόσον ο Δημιουργός θα μας συγκρατεί στο δικό Του θέλημα μέσω του Αγίου Πνεύματος, ακριβώς όπως κάνει βεβαίως και με τους αγίους αγγέλους. Κάτι τέτοιο διακήρυξε ο Χριστός λέγοντας: "Στην ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους του Θεού στον ουρανό."

Ας μην απιστούμε λοιπόν, αγαπητοί, ούτε να δείχνουμε ραθυμία στα ιερά έργα μας, αλλά μάλλον ας χτυπάμε τη θύρα με θάρρος. Διότι όσο επιμένεις να χτυπάς, τόσο πληθαίνει ο μισθός σου. Να νήφεις κάθε μέρα· διότι την ώρα που δεν το περιμένεις, θα στείλει ο Κύριος για να σε συνάξει στην αποθήκη της ζωής, στον χορό των δικαίων, ώστε στο εξής να αναπαυθείς και να ζήσεις χωρίς μέριμνες, εκεί όπου δεν υπάρχει πόλεμος ούτε αντίπαλος· διότι έχει καταργηθεί εκεί ο εχθρός που πολεμά, καθώς και οι αφορμές του πολέμου. Αφορμή δε του πολέμου είναι η επιθυμία του κάλλους για σαρκική συνεύρεση. Αλλά στους ουρανούς ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν άγγελοι στον ουρανό. Επίσης, αφορμές του πολέμου είναι ο πλούτος, η επίγεια δόξα· αλλά όλα αυτά είναι φθαρτά, εφόσον τυγχάνουν επίγεια. Γι' αυτό και κάποιος από τους Αγίους μας διδάσκει λέγοντας: Μην αγαπάτε τον κόσμο ούτε αυτά που υπάρχουν μέσα στον κόσμο. Εάν κάποιος αγαπά τον κόσμο, δεν υπάρχει η αγάπη του Πατρός μέσα του. Διότι η επιθυμία της σαρκός και η επιθυμία των οφθαλμών και η αλαζονεία του βίου δεν προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά προέρχεται από τον κόσμο.

Και αυτοί θα ανατραπούν από την αξιόπιστη φωνή του Κυρίου, την οποία οι ίδιοι επέσυραν εναντίον του εαυτού τους μέσω της επίλυσης του ζητήματος, όταν τον πλησίασαν ρωτώντας αν είναι δυνατόν να υπάρχει ανάσταση νεκρών· και (αναφέροντας) ότι υπήρξαν επτά αδελφοί, και ο πρώτος νυμφεύθηκε γυναίκα και πέθανε άτεκνος, και ο δεύτερος την πήρε (ως σύζυγο), καθώς ο Μωυσής είχε παραγγείλει να νυμφεύεται κανείς τη γυναίκα του αδελφού του που πέθανε άτεκνος και να την παίρνει ο αδελφός του για να αναστήσει απογόνους στο όνομα του αποθανόντος. Την πήρε λοιπόν, λένε, αυτήν ο πρώτος και ο δεύτερος και πέθαναν, και ομοίως και οι επτά. Στην ανάσταση των νεκρών, λοιπόν, ποιανού θα είναι αυτή γυναίκα, εφόσον και οι επτά τη γνώρισαν; Ο δε Κύριος είπε: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι στην ανάσταση των νεκρών ούτε νυμφεύονται ούτε υπανδρεύονται, αλλά είναι ισάγγελοι. Το ότι, όμως, θα αναστηθούν οι νεκροί θα σας το διδάξει ο Μωυσής, καθώς ο Θεός του μίλησε αποκαλυπτικά λέγοντας, "εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ"· είναι δε Θεός ζώντων και όχι νεκρών». Και «εφίμωσε το στόμα τους». Διότι αυτοί είναι ευάλωτοι και δεν μπορούν να αντισταθούν ούτε μία ώρα απέναντι στην αλήθεια.

Τώρα όμως τους αποκρούει λέγοντας «στην ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους στον ουρανό», όχι με την έννοια ότι δεν έχουν σάρκα, αλλά ότι δεν νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, και ότι πλέον βρίσκονται μέσα στην αφθαρσία και στο φως, έχοντας γίνει ως προς αυτό παρόμοιοι με τους αγγέλους, έτσι ώστε, όπως ακριβώς οι άγγελοι βρίσκονται στον ουρανό, έτσι και εμείς στον παράδεισο να μην ασχολούμαστε πλέον με γάμους ή συμπόσια, αλλά με το να βλέπουμε τον Θεό και να καλλιεργούμε τη ζωή υπό την καθοδήγηση του Χριστού. Διότι δεν είπε «θα είναι άγγελοι», αλλά «σαν άγγελοι», δηλαδή, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «στεφανωμένοι με δόξα και τιμή, διαφέροντας ελάχιστα από τους αγγέλους» και βρισκόμενοι κοντά στο να είναι άγγελοι. Όπως ακριβώς αν έλεγε κανείς, όταν υπάρχει αιθρία στον αέρα και γαλήνη τη νύχτα και τα πάντα είναι στολισμένα από το αιθέριο φως της σελήνης: η σελήνη φέγγει σαν τον ήλιο. Και βεβαίως δεν θα λέγαμε ότι αυτός επιβεβαιώνει πως η σελήνη είναι ήλιος, αλλά ότι είναι σαν ήλιος, όπως ακριβώς και αυτό που δεν είναι χρυσός, αλλά από τη φύση του πλησιάζει στο να είναι χρυσός, λέγεται ότι είναι σαν χρυσός και όχι χρυσός. Αν όμως ήταν χρυσός, δεν θα λεγόταν ότι είναι σαν χρυσός, αλλά χρυσός· επειδή όμως δεν είναι χρυσός, αλλά βρίσκεται κοντά στο να είναι χρυσός και να δίνει την εντύπωση του χρυσού, δεν λέγεται χρυσός, αλλά σαν χρυσός.

Γι' αυτόν τον λόγο, όλοι όσοι από τη νεότητά τους, έχοντας τύχει της ευμένειας του Θεού, ατένισαν με πιο οξύ το βλέμμα της διάνοιας προς εκείνη τη ζωή και έγιναν εραστές των αγαθών της, ευλόγως αποφεύγουν και τον γάμο, επειδή, όπως ακριβώς είπε ο Κύριος, «κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν άγγελοι του Θεού».

Διότι θα γίνουμε υιοί Θεού, όντας «υιοί της αναστάσεως» και «ως άγγελοι Θεού στον ουρανό», οι οποίοι πάντοτε «βλέπουν το πρόσωπο του Πατρός μας που είναι στους ουρανούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Γι’ αυτό και ο μέγας Διονύσιος, αφού εδώ είπε ότι όσοι φθάνουν στο χριστοειδές και μακάριο τέλος πληρούνται από την ορατή θεοφάνεια, πρόσθεσε λίγο αργότερα: «σε θειότερη μίμηση των υπερουρανίων νόων». Και προχωρώντας, αφού μνημόνευσε και τις ενώσεις των αγγέλων προς τον Θεό —οι οποίες υπάρχουν μόνο στους ίδιους τους αγγέλους που αξιώθηκαν κάτι υπεράνω της αγγελικής γνώσεως, δηλαδή στους αγαθούς, και είναι επιβολή ή παραδοχή της υπέρλαμπρης αγαθότητας— προσθέτει λέγοντας: «Και οι θεοειδείς νόες των ανθρώπων, αφού γίνουν τελείως τέτοιοι, ενώνονται με αυτό το φως κατά μίμηση των αγγέλων και το υμνούν με την αφαίρεση όλων». Δεν μαθαίνουν όμως από την αφαίρεση, αλλά από την ένωση προς το φως, ότι αυτό «είναι υπερούσια εξαιρεμένο από όλα».

Διότι οι ασεβείς, θεωρώντας ότι η ψυχή είναι ένας σπινθήρας, μετά το σβήσιμο του οποίου, όπως έλεγαν, το σώμα θα γίνει στάχτη, και πιστεύοντας ότι απλώς πεθαίνουν, χωρίς όμως να κρίνονται —αυτά πράγματι έχουν πει στο βιβλίο που επιγράφεται Σοφία Σολομώντος, όπως γνωρίζεις· αν όμως δεν το γνωρίζεις, πάρε το βιβλίο στα χέρια σου και θα διαπιστώσεις ότι δεν άφησαν τίποτε ανεκτέλεστο—, επειδή νόμιζαν ότι μετά τον θάνατο δεν θα υπάρχουν πλέον, επιχειρούσαν να διαπράξουν όλα όσα είναι άξια ντροπής και τιμωρίας, λέγοντας: «Αυτή είναι η μερίδα μας και αυτός ο κλήρος μας». Ήλθε λοιπόν ο Σωτήρας, για να απαλλάξει τους ανθρώπους, μαζί με όλα τα άλλα που κατόρθωσε, και από αυτή την αντίληψη. Αφού διακήρυξε την αθανασία της ψυχής λέγοντας: «Εκείνους που δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή», και ευαγγελίστηκε την ανάσταση των σωμάτων με τα λόγια: «Κατά την ανάσταση των νεκρών ούτε νυμφεύονται ούτε δίνονται σε γάμο, αλλά θα είναι όπως οι άγγελοι», και αφού προανήγγειλε την κρίση και την κόλαση με πολλά άλλα λόγια, αλλά και λέγοντας: «Να φοβηθείτε εκείνον που μπορεί και την ψυχή και το σώμα να τα αφανίσει στη γέεννα», απάλλαξε τους πάντες από όλη εκείνη την πλάνη ή, για να το πούμε ακριβέστερα, από εκείνη τη δουλεία. Διότι, έχοντας στον νου τους το θείο δικαστήριο και προσηλώνοντας σε αυτό τον σκοπό τους, δεν θα τολμούσαν να πράξουν τίποτε κακό.

Την διαδέχθηκε πάλι η αγωνία της ανατροφής· όταν τα παιδιά είναι υγιή, υπάρχει ο φόβος μήπως νοσήσουν· όταν νοσήσουν, ο τρόμος μήπως πεθάνουν· όταν πεθάνουν, ο φόβος της καταφρόνιας που θα υποστεί πλέον ως άτεκνη· όταν δεν πεθάνουν, επειδή ζουν η φροντίδα είναι βαρύτερη: από πού θα βρεθούν οι πόροι για την εκπαίδευση των τέκνων, πώς θα προετοιμαστεί γι' αυτά η γαμήλια συμφωνία, από πού θα εξασφαλιστεί η ευπρέπεια των ενδυμάτων, από πού θα κατανεμηθούν υπηρέτες στον καθένα, ποια από τα υπάρχοντα θα απονείμει στον μεγαλύτερο, πώς θα ικανοποιήσει τον μικρότερο που θα φθονεί. Η άγαμη μεριμνά για τα του Κυρίου, για να είναι άγια και στο σώμα και στο πνεύμα. Δεν στηλιτεύω τη φύση του γάμου· διότι αυτός αποτελεί κοινή πρόνοια για το ανθρώπινο γένος· αλλά φανερώνω τη μέριμνα εκείνων που βρίσκονται σε γάμο, προτάσσω την ουράνια μέριμνα έναντι της σαρκικής μέριμνας, προτιμώ το καλύτερο από το καλό. Ανώτερη είναι η παρθένος και από τις ποινές της Εύας· διότι το, «προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει», είναι ανίσχυρο για όσες δεν εξουσιάζονται από άνδρες· το, «με λύπες θα γεννάς τέκνα», μένει ανενεργό για όσες διατηρούν την παρθενία τους· διότι εκείνη που δεν γεννά βρίσκεται εκτός της καταδίκης των οδυνηρών ωδίνων. Ήδη εσύ, ω παρθένε, εντρυφάς στους αρραβώνες των μελλόντων αγαθών· ήδη συνοικείς με τον αγιασμό της αναστάσεως. Διότι στην ανάσταση, όπως λέει, ούτε νυμφεύονται, ούτε παντρεύονται.

Στην ανάσταση, λοιπόν, ποιανού από τους επτά θα είναι γυναίκα; Διότι όλοι την είχαν. Τι τους λέει λοιπόν ο Χριστός; Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού· διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε δίνονται σε γάμο, αλλά είναι σαν άγγελοι. Είδες πώς, ενώ βαδίζουν επάνω στη γη και είναι συνδεδεμένοι με το σώμα, μιμούνται την αγγελική διαγωγή εκείνοι που έχουν αναλάβει τον κλήρο της παρθενίας από πόθο για τον Χριστό; Διότι, όσο μεγάλο και υψηλό είναι τούτο το πράγμα, τόσο μάλλον και πολύ μεγαλύτερα είναι τα στεφάνια, οι ανταποδόσεις και τα υποσχεθέντα αγαθά για όσους, μαζί με αυτήν, επιδεικνύουν και την εργασία των αγαθών έργων. «Ο δε Αδάμ», λέει η Γραφή, «γνώρισε την Εύα τη γυναίκα του, και αφού συνέλαβε, γέννησε τον Κάιν». Επειδή εισήλθε η αμαρτία μέσω της παρακοής, και η απόφαση του Θεού τους κατέστησε θνητούς, στη συνέχεια ο πάνσοφος Θεός, οικονομώντας σύμφωνα με τη δική του σοφία τη διαιώνιση του ανθρωπίνου γένους, παραχώρησε να αυξηθεί το γένος μέσω της συνουσίας.

Εξάλλου, πόσης ανοησίας δεν θα ήταν γεμάτο το να λέει κανείς ότι οι άγγελοι κατέβηκαν στη γη για συνουσία με γυναίκες, και ότι εκείνη η ασώματη φύση υποτάχθηκε στη σωματική συναλλαγή; Ή δεν ακούς τον Χριστό που λέει για την ουσία των αγγέλων: «Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν άγγελοι του Θεού»; Διότι δεν είναι δυνατόν η ασώματη εκείνη φύση να δεχθεί ποτέ τέτοια επιθυμία. Εκτός από αυτά, πρέπει να αναλογιστούμε και τούτο, ότι είναι το πλέον άτοπο να αποδεχθεί κάτι τέτοιο η λογική μας. Διότι, εάν οι άγιοι και όσοι αξιώθηκαν τη χάρη του Αγίου Πνεύματος δεν μπόρεσαν καν να αντικρίσουν οπτασία αγγέλων (αφού και ο ανήρ των επιθυμιών, όταν αντίκρισε την παρουσία ενός αγγέλου —όχι την ίδια την ουσία του, διότι πώς είναι δυνατόν να δει κανείς ασώματη ουσία; αλλά μετασχηματισμένη, είδε την ενέργειά της— παρά λίγο να παραδώσει και την ίδια του την ψυχή, και ο τόσο σπουδαίος αυτός άνδρας κειτόταν σχεδόν άπνους)· ποιος, έστω κι αν είναι εντελώς παράφρων, θα αποδεχόταν αυτόν τον βλάσφημο λόγο, που είναι γεμάτος από τόση ανοησία, ότι δηλαδή η ασώματη και νοερή φύση ανέχθηκε τη σύμπλεξη των σωμάτων;

Φέρθηκε και σε εμάς καρπός από τον ουρανό, όχι κάποιο τσαμπί σταφυλιού που μεταφέρεται σε αμφορείς, αλλά ο αρραβώνας του Πνεύματος, το ουράνιο πολίτευμα, το οποίο δίδαξε ο Παύλος, το οποίο δίδαξε ολόκληρη η χορεία των αποστόλων, οι θαυμαστοί αυτοί γεωργοί. Δεν έφερε αυτούς τους καρπούς ο Χάλεβ, ο γιος του Ιεφοννή, ούτε ο Ιησούς του Ναυή, αλλά ο Ιησούς του Πατέρα των οικτιρμών, ο Υιός του αληθινού Θεού· αυτός έφερε κάθε αρετή, κατέβασε σε εμάς όλους τους καρπούς από εκεί, εννοώ δηλαδή τους επουράνιους ύμνους. Διότι αυτά που λένε τα Χερουβίμ επάνω στον ουρανό, αυτά πρόσταξε και σε εμάς να λέμε: Άγιος, άγιος, άγιος. Μας έφερε την πολιτεία των αγγέλων: Οι άγγελοι ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται· αυτό το καλό το φύτεψε και εδώ. Εκείνοι δεν αγαπούν τα χρήματα, ούτε τα άλλα υλικά αγαθά· και αυτό το έσπειρε μέσα μας. Εκείνοι δεν πεθαίνουν· αυτό το χάρισε και σε εμάς, διότι ο θάνατος δεν είναι πλέον θάνατος, αλλά ύπνος. Άκουσε, άλλωστε, τον ίδιο να λέει: «Ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί».

γ΄. Και πρώτον μεν απαντά στο ερώτημα που του τέθηκε. Επειδή δηλαδή αυτή ήταν η αιτία που δεν πίστευαν στην ανάσταση, το ότι νόμιζαν πως τέτοια θα είναι η κατάσταση των πραγμάτων, θεραπεύει την αιτία, και έπειτα και το σύμπτωμα (διότι από αυτήν προήλθε και η νόσος)· και αποδεικνύει τον τρόπο της αναστάσεως. Διότι στην ανάσταση, λέει, ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους του Θεού στον ουρανό. Ο δε Λουκάς λέει: Ως υιοί του Θεού. Εάν λοιπόν δεν νυμφεύονται, είναι περιττή η ερώτηση. Βέβαια, δεν είναι άγγελοι επειδή δεν νυμφεύονται, αλλά επειδή είναι σαν άγγελοι, γι' αυτό δεν νυμφεύονται. Με αυτό αναίρεσε και πολλά άλλα, τα οποία όλα με έναν λόγο ο Παύλος τα υπαινίχθηκε, λέγοντας: «Διότι παρέρχεται το σχήμα του κόσμου τούτου». Και με αυτά μεν φανέρωσε πόσο μεγαλειώδης είναι η ανάσταση· το ότι δε υπάρχει ανάσταση, το αποδεικνύει. Αν και έχει αποδειχθεί συγχρόνως και αυτό με όσα ειπώθηκαν, εντούτοις εκ περισσού στον λόγο του πάλι το προσθέτει, λέγοντας. Διότι δεν στάθηκε μόνο στο ερώτημα, αλλά απευθύνθηκε και στον τρόπο σκέψης τους. Έτσι, όταν δεν ενεργούν με υπερβολική δολιότητα, αλλά ρωτούν από άγνοια, τους διδάσκει και εκ περισσού· όταν όμως η ερώτηση προέρχεται μόνο από κακία, δεν απαντά ούτε καν στα ερωτήματα. Και πάλι τους αποστομώνει μέσα από τον Μωυσή, επειδή και εκείνοι τον Μωυσή είχαν προβάλει, και λέει: «Περί δε της αναστάσεως των νεκρών δεν διαβάσατε ότι: "Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ";»

Τέτοιο τραπέζι είχε εκείνος ο πλούσιος· γι' αυτό δεν ήταν κύριος ούτε μιας σταγόνας νερού. Αλλά αυτοί δεν έχουν τέτοιο τραπέζι, αλλά μελετούν ήδη τον βίο των αγγέλων. Δεν νυμφεύονται, ούτε υπανδρεύονται, ούτε παραδίδονται ολοκληρωτικά στον ύπνο, ούτε ζουν τρυφηλά· αντιθέτως, με εξαίρεση ελάχιστα πράγματα, έχουν γίνει σχεδόν ασώματοι. Ποιος, λοιπόν, νικά τόσο εύκολα τους εχθρούς, ώστε την ώρα που γευματίζει να στήνει τρόπαιο; Γι' αυτό και ο προφήτης λέει: «Ετοίμασας ενώπιόν μου τράπεζα, απέναντι από εκείνους που με θλίβουν». Διότι δεν θα έσφαλλε κανείς, εάν έλεγε αυτό το ρητό και για τούτο το τραπέζι. Επειδή τίποτε δεν θλίβει τόσο την ψυχή, όσο η άτοπη επιθυμία, η τρυφηλότητα, η μέθη και τα κακά που προκύπτουν από αυτά· και αυτό το γνωρίζουν καλά όσοι έχουν λάβει σχετική πείρα.

Ο Ησαΐας πριονίστηκε, και πουθενά δεν φάνηκε εκείνος που θα απέδιδε δικαιοσύνη· ο Ιερεμίας πνίγηκε, και κανείς δεν τον εκδικήθηκε· ο Ναβουθαί θανατώθηκε με πέτρες, και πουθενά δεν υπάρχει ο εκδικητής του· ο Ζαχαρίας σφαγιάστηκε, και παραμένουμε μέχρι σήμερα ατιμώρητοι· και ενώ ο Ναζωραίος πέθανε, αυτός στέκεται ως υπερασπιστής του. Μας απειλεί προβάλλοντας τον νεκρό ως κριτή· ως δικαστή κηρύττει, ο πλανεμένος, αυτόν που βρίσκεται μέσα στο μνήμα. Έπειτα, ενώ αυτοί διατύπωναν τέτοιες ψευδείς κατηγορίες, αφού ατένισαν σε αυτόν όλοι όσοι κάθονταν στο συνέδριο, ρίχνοντάς του βλοσυρό βλέμμα και στρέφοντας εναντίον του όψη γεμάτη οργή, θέλοντας με αυτήν και μόνο τη θέα να τρομοκρατήσουν τον αγωνιστή, εκπληρώνοντας μέσα από τη δική τους κακία τον προφητικό λόγο: «Παρατηρεί ο αμαρτωλός τον δίκαιο και ζητά να τον θανατώσει»· αφού τον ατένισαν όλοι, είδαν το πρόσωπό του σαν πρόσωπο αγγέλου. Διότι η χαρά για το μαρτύριο, που ξεπηδούσε από την όψη του, έλουζε με αστραφτερές αγγελικές χάρες τον νεανία. Και γιατί πρόσωπο αγγέλου; Για να εκπληρωθεί ο λόγος του Χριστού, ο οποίος είπε: «Στην ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε υπανδρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους που βρίσκονται στους ουρανούς». Έτσι έλαμψαν ο Μωυσής και ο Ηλίας επάνω στο όρος, όταν συνομιλούσαν με τον Ιησού, ώστε, όταν τους είδαν οι μαθητές, έπεσαν με το πρόσωπο στη γη· έτσι πρόκειται να λάμψουν όλοι οι δίκαιοι στη βασιλεία του Πατρός. Είδαν το πρόσωπό του σαν πρόσωπο αγγέλου.

Ότι ο παρών καιρός δεν είναι καιρός γάμου. Και τι σχέση έχει αυτό με τον γάμο; ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος. Και βέβαια έχει απόλυτη σχέση. Διότι, εάν ο γάμος έχει περιοριστεί στον παρόντα βίο, ενώ στον μελλοντικό ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, και ο παρών καιρός σπεύδει προς το τέλος του και τα γεγονότα της αναστάσεως βρίσκονται προ των πυλών, δεν είναι πλέον καιρός για γάμους ούτε για αποκτήματα, αλλά για εκούσια ένδεια και για όλη την άλλη πνευματική φιλοσοφία η οποία θα μας φανεί χρήσιμη εκεί. Διότι, όπως ακριβώς η νεαρή κόρη, όσο καιρό παραμένει στο σπίτι με τη μητέρα της, δείχνει μεγάλη φροντίδα για όλα τα παιδικά της πράγματα, και έχοντας τοποθετήσει σε κάποιο δωμάτιο ένα κιβώτιο με όσα φυλάσσει εκεί, κατέχει η ίδια το κλειδί και έχει όλη την εξουσία, και αναλαμβάνει τόσο μεγάλη μέριμνα για τη φύλαξη εκείνων των μικρών και ευτελών αντικειμένων, όση επιδεικνύουν εκείνοι που διαχειρίζονται μεγάλες οικίες. Όταν όμως παραστεί ανάγκη να μνηστευθεί και ο καιρός του γάμου την αναγκάσει να εγκαταλείψει την πατρική οικία, τότε, απαλλαγμένη από εκείνη την ευτέλεια και την ταπεινότητα, αναγκάζεται να μεριμνά για τη διοίκηση της νέας της οικίας, για το πλήθος των κτημάτων και των υπηρετών, για την περιποίηση του συζύγου της και για άλλα πράγματα που είναι πολύ μεγαλύτερα από τα προηγούμενα. Το ίδιο ακριβώς πρέπει να πράξουμε και εμείς· επειδή οδηγούμαστε προς τον τέλειο βίο και προς εκείνον που αρμόζει σε ώριμους ανθρώπους, αφού εγκαταλείψουμε όλα τα επίγεια που αποτελούν πράγματι παιδικά παιχνίδια, οφείλουμε να έχουμε στραμμένο τον νου μας στον ουρανό και σε όλη τη λαμπρότητα και τη δόξα της εκεί διαμονής μας.

Αλλά εδώ βέβαια δεν έδειξε πόσο υπερέχει, πάλι για την ίδια αιτία· εσύ όμως, αν θέλεις να μάθεις, άκουσε τον Χριστό που λέει: «Ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν άγγελοι στον ουρανό». Είδες τη διαφορά, πού ανυψώνει μονομιάς τον θνητό η παρθενία, όταν είναι όντως παρθενία;

Σχετικά με τις ουράνιες δυνάμεις· άκουσε λοιπόν πώς εξέπληξε η ωραιότητά τους τον επόπτη των υπερφυών θεαμάτων. Διότι, θέλοντας να περιγράψει το κάλλος τους και μη μπορώντας να βρει κανένα τέτοιο σώμα, κατέφυγε στις μεταλλικές ύλες, και δεν αρκέστηκε μόνο σε αυτές, αλλά χρησιμοποίησε ως παράδειγμα και τη λαμπρότητα της αστραπής. Κι αν εκείνες δεν φανέρωσαν τις ουσίες τους καθαρές και γυμνές, αλλά πάρα πολύ αμυδρά και συσκιασμένα, και παρ' όλα αυτά έλαμψαν τόσο πολύ, σκέψου πώς είναι φυσικό να φαίνονται όταν είναι πλέον απαλλαγμένες από κάθε παραπέτασμα. Κάτι παρόμοιο πρέπει να φανταζόμαστε και για το κάλλος της ψυχής. «Διότι θα είναι», λέγει, «ως άγγελοι». Αλλά και στην περίπτωση των σωμάτων, εκείνα που είναι ελαφρύτερα και λεπτότερα, και τα οποία έχουν προχωρήσει προς την οδό που οδηγεί στα ασώματα, είναι κατά πολύ ανώτερα και θαυμαστότερα από τα υπόλοιπα.

Πάλι λέει ο θείος απόστολος: «Διότι πρέπει το φθαρτό τούτο να ντυθεί την αφθαρσία, και το θνητό τούτο να ντυθεί την αθανασία», και πάλι: «Σπέρνεται σε φθορά, ανασταίνεται σε αφθαρσία· σπέρνεται σε αδυναμία, ανασταίνεται σε δύναμη· σπέρνεται σε ατιμία, ανασταίνεται σε δόξα· σπέρνεται σώμα ψυχικό», δηλαδή υλικό και θνητό, «ανασταίνεται σώμα πνευματικό», άτρεπτο, απαθές, λεπτό· διότι αυτό σημαίνει το «πνευματικό», όπως ακριβώς το σώμα του Κυρίου μετά την ανάσταση, το οποίο διήρχετο με κεκλεισμένες τις θύρες, ακούραστο, και δεν είχε καμία ανάγκη από τροφή, ύπνο και ποτό. Διότι θα είναι, λέει ο Κύριος, «σαν τους αγγέλους του Θεού», χωρίς να υπάρχει πλέον γάμος, ούτε τεκνογονία.

Ακολουθώντας την τάξη των προηγουμένων, θεωρήσαμε σωστό να προτάξουμε και πάλι τους ισχυρισμούς της ελληνικής σοφιστείας· έπειτα, στη συνέχεια, να επισυνάψουμε την αναίρεσή τους, με την οποία ο Συγγραφέας ανταπάντησε ακολούθως. Διότι, προχωρώντας κανείς, θα βρει τον Έλληνα να λέει περίπου τα εξής: Είτε, λοιπόν, τους ονομάζει κανείς θεούς είτε αγγέλους, δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά, καθώς μαρτυρείται ότι η φύση τους είναι θεία, όταν ο Ματθαίος γράφει τα εξής: «Και αποκριθείς ο Ιησούς είπε: Πλανάσθε, μη γνωρίζοντας τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους στον ουρανό». Εφόσον, λοιπόν, ομολογείται ότι οι άγγελοι μετέχουν στη θεία φύση, εκείνοι που αποδίδουν την πρέπουσα τιμή στους σεβαστούς θεούς δεν νομίζουν ότι ο Θεός βρίσκεται στο ξύλο, τον λίθο ή τον χαλκό από τον οποίο κατασκευάζεται το είδωλο, ούτε κρίνουν ότι, αν αφαιρεθεί κάποιο μέρος του αγάλματος, ακρωτηριάζεται και μειώνεται η δύναμη του θεού. Διότι για λόγους υπενθύμισης ιδρύθηκαν τα ξόανα και οι ναοί από τους αρχαίους, έτσι ώστε όσοι προσέρχονται και συχνάζουν εκεί να αναλογίζονται τον Θεό, να βρίσκουν ησυχία, να καθαρίζονται από τις άλλες μέριμνες, και να απευθύνουν ευχές και ικεσίες, ζητώντας από αυτούς όσα ο καθένας έχει ανάγκη.

Προσφωνεί το έργο σε κάποιον Θεοσθένη, από τους πιο αφοσιωμένους φίλους του, ο οποίος ήταν σαν διορθωτής και κριτής των λόγων του. Ο σκοπός της πραγματείας του στρέφεται κατά των Ελλήνων. Και μάλιστα μεταξύ αυτών, προβάλλει τις αντιρρήσεις του προς κάποιον που προερχόταν από τη σχολή του Αριστοτέλη, ο οποίος πίστευε στις αντιλήψεις εκείνων που πρέσβευαν τη μοναρχία. Αυτός όμως κατείχε μεγάλο φρόνημα λόγω της θύραθεν σοφίας, επιδείκνυε μεγάλη αλαζονεία κατά των ιερών δογμάτων, και με τα σοφίσματα και τις πιθανολογίες της τέχνης του ειρωνευόταν την απλότητα του δικού μας μυστηρίου. Ας προχωρήσουμε λοιπόν τώρα στην εξέταση αυτού του ίδιου του χωρίου. Και για να γίνει πιο σαφής και ξεκάθαρη η κατανόηση αυτών που εξετάζονται, πιάνοντας τον λόγο λίγο πιο πριν και αναφερόμενοι στα προηγούμενα, ας παρουσιάσουμε από εκεί με σαφήνεια τη σκέψη του συγγραφέα, παραθέτοντας σε κάθε κεφάλαιο από αυτά που προέβαλε ο Έλληνας την αντίστοιχη απάντηση ή αντίρρησή του. Διότι έτσι έχει το κεφάλαιο που προηγείται αυτού του χωρίου: ÷ Τον λόγο περί της μοναρχίας των σεβαστών θεών θα τον εξετάσουμε ρητώς, διότι δεν γνωρίζεις ούτε την έννοια της μοναρχίας να εξηγήσεις. Επειδή μονάρχης δεν είναι αυτός που υπάρχει μόνος του, αλλά αυτός που άρχει μόνος του.

Διότι είναι φανερό και ολοφάνερο ότι κατηγορεί μεν τους ειδωλολάτρες επειδή σέβονται και προσκυνούν τέτοια πράγματα τα οποία ασεβώς αφιέρωναν στους θεούς τους. Υπερασπιζόμενος δε τη δική μας θρησκεία απέναντι σε αυτά τα άσεμνα και άξια του σκότους μυστήρια, δεν θεωρεί σωστό ούτε επιθυμεί οι χριστιανοί να εικονίζουν ή να σέβονται εκείνους που αυτοί εικονίζουν και σέβονται. Πιο λεπτομερώς και διεξοδικά θα εξεταστούν τα σχετικά με αυτά στο οικείο σημείο. Απαντώντας δε στα όσα είπε ο ειδωλολάτρης, ο Συγγραφέας αναφέρει τα εξής: Το σόφισμα λοιπόν περί της μοναρχίας θα σου το διευκρινίσω ως εξής, και θα εξετάσω αυστηρά τον λόγο περί των θεών και περί του μόνου Θεού. Επειδή προσπάθησες τα μέγιστα να μας ενισχύσεις μέσω παραδείγματος τη μοναρχία του Θεού και τον λόγο για τους υποτασσόμενους θεούς· πρέπει εύλογα να εξεταστεί εάν η φύση συνηθίζει να διασώζεται από την ομωνυμία ή από τα ίδια τα πράγματα· διότι διαπιστώσαμε ότι το πράγμα δεν αντλεί την αλήθεια από το όνομα, αλλά το όνομα αποκτά την αλήθειά του από το πράγμα. Όπως συμβαίνει με τη φωτιά ότι είναι θερμή, και με εκείνο που πλησιάζει στη φωτιά· διότι και τα δύο είναι θερμά, αλλά δεν έχουν και τα δύο εκ φύσεως θερμή ουσία.

Πάλι, επειδή το πνεύμα υπερβαίνει την παχύτητα των δικών μας σωμάτων, εύλογα ο βίος που αναδύεται και αναλάμπει όταν έχουν πια παύσει οι γάμοι (και αυτός θα ήταν ο βίος της αναστάσεως· «Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται») θα μπορούσε να αποδοθεί οικεία στο Πνεύμα. Έπρεπε δε, στον βίο κατά τον οποίο οι πατέρες γεννούν παιδιά, ο Θεός και Πατέρας να γνωρίζεται ότι προτάσσεται του Υιού, όχι επειδή η Τριάδα απαιτεί τέτοια τάξη (διότι πού υπάρχει τάξη, εκεί όπου το ίσο είναι απαράλλακτο;), αλλά για να προτρέψει μέσω της κατ' οικονομίαν τάξεως εντός της, να τιμώνται οι πατέρες από τα παιδιά. Και η ιερή Γραφή, εξυψώνοντας το αξίωμα του Πνεύματος, ονομάζει ολόκληρη την Τριάδα με το όνομα του Πνεύματος, όπως το «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και το «κάθε αμαρτία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους, αλλά σε εκείνον που θα βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί», το οποίο, εάν εκληφθεί για ολόκληρη τη θεότητα, θα είναι σύμφωνο με τον προαναφερθέντα σκοπό. Αλλά και η «δι' εσόπτρου και εν αινίγματι» γνώση της υπερφυούς εν Τριάδι θεότητας αποκαθίσταται σε εμάς στο τέλειο μέσω του Πνεύματος κατά τον μέλλοντα αιώνα· διότι και αυτός αναφέρεται στο Πανάγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς από τους δύο σεισμούς πριν από αυτόν, ο ένας αναφέρεται στον Πατέρα και ο άλλος στον Υιό.

Παρόμοιος είναι και ο δικός μας λόγος περί της ψυχής. Διότι, συγκρινόμενη με τον Θεό που είναι εκ φύσεως ασώματος και με τους αγγέλους, είναι κατά κάποιον τρόπο σαν σωματική και περιγραπτή, αλλά μόνο για Εκείνον που μπορεί να την δεσμεύσει και έχει την εξουσία να την ρίξει μαζί με το σώμα στη γέεννα του πυρός· για την ανθρώπινη αίσθηση όμως και όραση είναι εντελώς ασώματη και ακατάληπτη, μη δυνάμενη να περιοριστεί καθόλου σε αισθητούς τόπους ή χώρους. Και ας μην απορήσει κανείς ακούγοντας αυτά, σκεπτόμενος πώς, ακόμα και με κλειστές τις θύρες, είναι δυνατόν οι ασώματοι άγγελοι να εισέρχονται και να εξέρχονται αοράτως, και με τον ίδιο τρόπο να παραλαμβάνουν και αυτοί τις ψυχές των ανθρώπων, αλλά ας ακούσει τον Κύριο που λέει: «Στην ανάσταση, λέει, των δικαίων, ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους του Θεού», και τον Παύλο που λέει: «Σπέρνεται σώμα ψυχικό, ανασταίνεται σώμα πνευματικό», και από εκεί ας μάθει με ακρίβεια ότι τα σώματά μας πρόκειται να γίνουν πνευματικά και, ας το πούμε έτσι, παρόμοια με των αγγέλων, όταν αναστηθούν από τους νεκρούς. Διότι, εάν σπέρνονται ψυχικά και ανασταίνονται πνευματικά, όπως λέει η Γραφή, και οφείλουμε να είμαστε στον μέλλοντα αιώνα ως άγγελοι του Θεού, όπως και ο Κύριος έχει πει, είναι φανερό ότι θα είμαστε όμοιοι με αυτούς, αν όχι ως προς τη φύση, τουλάχιστον ως προς την αξία.

Επινοούν, λοιπόν, αυτή την ιστορία νομίζοντας ότι θα φέρουν τον Χριστό σε αδιέξοδο, προκειμένου να συκοφαντήσουν την ανάσταση· και επικαλούνται τον Μωυσή ως συνήγορο στο εφεύρημά τους. Ανέφεραν δε ότι οι αδελφοί ήταν επτά, για να διακωμωδήσουν ακόμη περισσότερο το μυστήριο της αναστάσεως· και ρωτούν, τίνος από αυτούς θα είναι η γυναίκα; Θα μπορούσε, λοιπόν, να πει κανείς: Ω μιαροί Σαδδουκαίοι, του πρώτου που την παντρεύτηκε θα είναι η γυναίκα, εάν βέβαια παραδεχτούμε ότι και στην ανάσταση υπάρχει γάμος· διότι οι υπόλοιποι ήταν υποκατάστατοι και όχι νόμιμοι άνδρες. «Αποκριθείς δε ο Ιησούς τούς είπε: Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους του Θεού στον ουρανό».