Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:39

Και γι’ αυτό το θέμα έχουμε μιλήσει σύντομα στα προηγούμενα, αλλά τώρα θα το αναπτύξουμε πάλι πιο πλατιά. Δύο λοιπόν εντολές αναφέρει ο Κύριος και ο Απόστολος, μέσα στις οποίες περικλείεται και συνδέεται κάθε εντολή και αρετή· δηλαδή το «Θα αγαπήσεις Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου» και το «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Και αυτές οι δύο εντολές έχουν ως πεδίο τους την ψυχή, μέσα της αποφασίζονται και από αυτήν ενεργούνται. Διότι η αγάπη είναι, όπως λέει ο Διονύσιος, «ενωτική και συναπτική διάθεση της ψυχής προς αυτό που ποθεί».

Και το ότι κανείς δεν αρνείται τον Θεό μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα, και ότι, παρότι ονομάζεται Χριστιανός, λέει τα ίδια με τον άφρονα: «Δεν υπάρχει Θεός», το μαρτυρεί ο Απόστολος λέγοντας: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Όσο δε τα έργα είναι ισχυρότερα από τα λόγια ως προς την ικανότητα να πείθουν, τόσο το να αρνείται κανείς τον Θεό με τα έργα είναι βαρύτερο από το να το λέει με το στόμα ή με την καρδιά του. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Εκείνος που με το στόμα λέει: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε», και μέσα στην καρδιά του μισεί τον αδελφό του, πώς αγαπά τον Θεό, όταν παρακούει αυτόν που είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»; Ο Δεσπότης λέει ότι: «Αυτός που με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου». Επομένως, αυτός που δεν τα τηρεί, δεν τον αγαπά· με το στόμα ομολογεί τον Θεό και με την καρδιά λέει: «Δεν υπάρχει Θεός». Μάρτυρας είναι ο Κύριος που λέει: «Ο λαός αυτός με τιμά με το στόμα, αλλά η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα».

Ας διαφυλάξουμε δε την αγάπη, η οποία είναι η μεγαλύτερη όλων. «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες»· ο Θεός είναι αγάπη και αυτός πρώτος αγάπησε τον άνθρωπο, και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς, ώστε να μας λυτρώσει από κάθε ανομία. Εάν λοιπόν ο ίδιος ο Κύριός μας πέθανε για εμάς, οφείλουμε και εμείς να προσφέρουμε τις ψυχές μας ο ένας υπέρ του άλλου. Ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που έχει την αγάπη έχει τον Θεό. Διότι αυτός έχει πει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη ο ένας για τον άλλον»· διότι, όσο και αν κοπιάσει ο άνθρωπος, εάν δεν έχει αγάπη προς τον πλησίον, εις μάτην κοπίασε. Έτσι λοιπόν θα δείξεις την αγάπη προς τον πλησίον, όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Δεν θα κρατήσεις κακία για κανέναν στην καρδιά σου· ειδάλλως, δεν ανεβαίνει καθαρή η προσευχή σου· «διότι δεν πρέπει να δύει ο ήλιος ενώ είστε ακόμη οργισμένοι»· να έχεις πραότητα, να έχεις υπομονή, μακροθυμία, παιδική ακακία. Διότι λέγει ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Δεν θα λυπηθείς για καμία δυσκολία που θα σου συμβεί, ούτε για κάποια ζημία θα λυπηθείς, ούτε για ύβρη· «διότι η λύπη αυτού του κόσμου προκαλεί θάνατο».

Και για να μη νομίσεις ότι μόνο η Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει να εξαγγέλλει τον έναν και μόνο Θεό, άκουσε τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «Έχει γραφτεί, Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρέψεις.» Και σε άλλη περίπτωση, όταν ρωτήθηκε ποια είναι η μεγάλη εντολή στον νόμο, είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου, και με όλη την καρδιά σου, και με όλη τη δύναμή σου· και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Άραγε, επειδή δεν είπε «Κύριον τον Θεό σου, και τον Υιό αυτού», δεν πρέπει εμείς να αγαπάμε, ή μάλλον να συναγαπάμε μαζί με τον Κύριο και Θεό και τον Υιό, και το Πνεύμα το Άγιο; Μακεδ. Ναι. Αλλά πες μου, πού έχει ονομαστεί Θεός το Πνεύμα; Ορθ. Προς το παρόν μάθε να μην το χωρίζεις από την κοινωνία του Πατρός και του Υιού, αλλά να συναγαπάς με τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, με όλη τη δύναμή σου και με όλη την ψυχή σου, και τότε θα βρεις την επίγνωση του Θεού. Μακεδ. Το αγαπώ βεβαίως με όλη την καρδιά, και με όλη την ψυχή και διάνοια· ωστόσο δεν το θεολογώ. Ορθ. Διότι πώς μπορείς να θεολογήσεις το Πνεύμα, εσύ που δεν θέλεις να ομολογήσεις την ίδια ουσία, και δόξα, και βουλή, και δύναμη με του Πατρός και του Υιού; Αντιθέτως, βρέθηκες να λες πράγματα αντίθετα προς την πίστη του μακαρίου Λουκιανού, την οποία επικαλέστηκες. Μακεδ.

Έχει λεχθεί βέβαια για τον παλαιό λαό, ότι η σωτηρία δεν βρίσκεται στο πλήθος, αλλά στο υπόλειμμα, το οποίο σώζεται κατ' εκλογήν χάριτος. Ποιος είναι όμως ο τρόπος της σωτηρίας; «Εκπληρώνοντας», λέει, «και συντέμνοντας τον λόγο εν δικαιοσύνη». Διότι εκείνος που έχει περικλείσει ολόκληρο το νομικό γράμμα και την προφητική διάταξη στη βραχυλογία του Ευαγγελίου και πράττει αυτό που του έχει υποδειχθεί από τον Κύριο, αυτός θα σωθεί. Διότι, «θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου και θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες. Εκείνος, λοιπόν, που εκπληρώνει τον λόγο, που τον κάνει πράξη και τον συντομεύει και, τρόπον τινά, ανακεφαλαιώνει την έκτασή του στις πιο σύντομες εντολές, αυτός αποτελεί το κατάλειμμα που σώζεται. «Όλα», λέει, «όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, τα ίδια να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι Προφήτες». —Βλέπεις, σύμφωνα με τη φυσική έννοια, ολόκληρο τον λόγο να εκπληρώνεται και να συντομεύεται εν δικαιοσύνη; «Διότι λόγο συντετμημένο θα κάνει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη». Ο Απόστολος, ωστόσο, είπε: «Θα κάνει ο Κύριος πάνω στη γη». Σε συμφωνία δε με αυτόν, ο Σύμμαχος και ο Θεοδοτίων αναφέρουν: «Στο μέσο όλης της γης».

Όρος Γ'. Ότι πρώτη και μεγάλη εντολή στον νόμο μαρτυρήθηκε από τον Κύριο το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας· και δεύτερη, το να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του.

Κεφάλαιο αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ο δε Ιησούς του είπε: Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη δύναμή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή· δεύτερη δε, όμοια είναι αυτή: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου ως τον εαυτό σου.

Απόκριση. Το ερώτημά σας είναι παλαιό και έχει ήδη από παλαιά παραδοθεί στα Ευαγγέλια, όταν ο νομικός πλησίασε τον Κύριο και του είπε: «Διδάσκαλε, ποια είναι η πρώτη εντολή στον νόμο;» Και ο Κύριος αποκρίθηκε: «Να αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη δύναμή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή. Δεύτερη δε, όμοια με αυτήν: Να αγαπάς τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Ο ίδιος ο Κύριος, επομένως, έθεσε την τάξη στις δικές του εντολές, ορίζοντας ως πρώτη και μέγιστη την εντολή για την αγάπη προς τον Θεό· και ως δεύτερη κατά την τάξη, και όμοια με εκείνη, ή μάλλον συμπληρωματική της πρώτης και εξαρτώμενη από αυτήν, την εντολή που αφορά την αγάπη προς τον πλησίον. Συνεπώς, από τα όσα ελέχθησαν, καθώς και από άλλα παρόμοια που αναφέρονται στις θεόπνευστες Γραφές, είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς την τάξη και την ακολουθία σε όλες τις εντολές του Κυρίου.

ΕΡΩΤΗΣΗ Γʹ. Περί της προς τον πλησίον αγάπης. Θα ήταν επόμενο να εξετάσουμε τη δεύτερη, τόσο κατά την τάξη όσο και κατά τη δύναμη, εντολή. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το ότι βέβαια ο νόμος είναι καλλιεργητής και τροφός των δυνάμεων που υπάρχουν σπερματικώς μέσα μας, έχει λεχθεί από εμάς στα προηγούμενα· επειδή όμως έχουμε προσταχθεί να αγαπάμε τον πλησίον όπως τον εαυτό μας, ας εξετάσουμε εάν έχουμε λάβει από τον Θεό και τη δύναμη για την εκπλήρωση αυτής της εντολής. Ποιος λοιπόν δεν γνωρίζει ότι ο άνθρωπος είναι ον ήμερο και κοινωνικό, και όχι μοναχικό, ούτε άγριο; Διότι τίποτε δεν είναι τόσο χαρακτηριστικό της φύσεώς μας, όσο το να επικοινωνούμε μεταξύ μας, να έχουμε ανάγκη ο ένας τον άλλον και να αγαπάμε τον συνάνθρωπό μας.

Ματθ. 22, 34-40. Κυριευμένοι από φθόνο εξαιτίας της άμετρης αναιδείας τους οι Φαρισαίοι, επειδή μετά την καταισχύνη των Σαδδουκαίων Εκείνος επαινείτο από τα πλήθη, με υποκρισία πάλι Τον ρωτούν για να Τον δοκιμάσουν, εάν θα προσθέσει πάλι κάτι στην πρώτη εντολή δήθεν για να διορθώσει τον Νόμο, ώστε να βρουν αφορμή εναντίον Του. Και ο μεν Ματθαίος και ο Λουκάς έλεγαν ότι αυτός που ρώτησε ήταν «νομικός», ενώ ο Μάρκος «γραμματέας». Αυτό όμως δεν αποτελεί διαφωνία· διότι οι μεν τον παρουσιάζουν ως νομομαθή, οι δε ως διδάσκαλο των γραμμάτων, δηλαδή ερμηνευτή του Νόμου στον λαό. Ο Κύριος όμως φανερώνει την κακία τους, ότι δεν ήλθαν να ρωτήσουν για να ωφεληθούν, αλλά επειδή στερούνταν αγαθής προθέσεως και κατέχονταν από φθόνο, και διδάσκει ότι δεν πρέπει εν μέρει να αγαπούμε τον Θεό και εν μέρει να προσκολλούμαστε στα γήινα. Με το να πει όμως ο Κύριος ότι αυτή η εντολή είναι η κυριότερη από όλες, ο νομικός θεώρησε ότι Τον έθετε σε κίνδυνο, επειδή δήθεν θεοποιούσε τον εαυτό Του. Γι' αυτό, επειδή δεν είπε κάτι τέτοιο, ο νομικός Τον επαίνεσε, όπως αναφέρει ο Μάρκος. Η μεν πρώτη εντολή, λοιπόν, διδάσκει κάθε είδος ευσέβειας· διότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας είναι η αιτία κάθε αγαθού, ενώ η δεύτερη περιέχει τα καθήκοντα δικαιοσύνης προς τους ανθρώπους· και η μεν πρώτη ανοίγει τον δρόμο στη δεύτερη, η δε δεύτερη συγκροτείται από την πρώτη· διότι εκείνος που έχει κατορθώσει την αγάπη προς τον Θεό, είναι προφανές ότι αγαπά και τον πλησίον του σε όλα σαν τον εαυτό του.

Ματθ. 22, 34-42 Επειδή, μετά την καταισχύνη και την αναχώρηση των Σαδδουκαίων, ο Κύριος επαινείτο, οι Φαρισαίοι, γεμάτοι φθόνο για αυτό, ήλθαν στο μέσο και κάποιος νομικός, ο οποίος θεωρούνταν πολύ σπουδαίος ανάμεσά τους, τον ρωτά «ποια εντολή είναι μεγάλη στον νόμο», νομίζοντας ότι πρόκειται να παραβλέψει τα του Μωυσή και να παραθέσει τη δική του διδασκαλία ή να πει ότι «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου» και εμένα, συνενώνοντας τη δική του δόξα με τη δόξα του Πατέρα, και έτσι να βρει αφορμή να τον εκθέσει σε κίνδυνο ως κάποιον που θεοποιεί τον εαυτό του ή, εάν το αποσιωπήσει αυτό, να του πει: επομένως δεν σε αποδέχομαι ως Θεό. Ο Κύριος όμως, χωρίς να πει τίποτα το καινούργιο παρά μόνον τα του νόμου, και αφού αποστόμωσε με αυτόν τον τρόπο τους Φαρισαίους, τους ρωτά και ο ίδιος «τίνος υιό» θεωρούν τον Χριστό.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΠΡΟΦΗΤΗ ΤΟΜΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ. <Ακούστε λοιπόν αυτά εσείς που συντρίβετε από το πρωί τον πένητα και καταδυναστεύετε τους φτωχούς της γης, εσείς που λέτε: Πότε θα περάσει ο μήνας για να πουλήσουμε, και τα σάββατα για να ανοίξουμε τις αποθήκες, ώστε να κάνουμε μικρό το μέτρο και να μεγαλώσουμε τα σταθμά, και να φτιάξουμε άδικη ζυγαριά, για να αγοράσουμε με ασήμι τους φτωχούς, και τον ταπεινό αντί υποδημάτων, και να εμπορευτούμε από κάθε γέννημα;> Ρώτησε κάποτε κάποιος από τους Φαρισαίους τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ποια θεωρούσε πρώτη και μεγάλη εντολή στον νόμο, και άκουσε ως απάντηση ότι πρώτη μεν εντολή είναι το «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και με όλη σου τη δύναμη· δεύτερη δε και παρόμοια είναι το Θα αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Θα μπορούσε κανείς να δει και τον ίδιο τον θεσπέσιο Παύλο να έχει σχεδόν εξαρτήσει από την αγάπη κάθε είδος αρετής, έχοντας το θάρρος να την ονομάσει ανώτερη και από την πίστη και από την ελπίδα, και να έχει ομολογήσει σαφώς ότι δεν είναι τίποτα αυτός που δεν την έχει, έστω κι αν μοιράσει στους ενδεείς τα υπάρχοντά του, έστω κι αν παραδώσει στους διώκτες το ίδιο του το σώμα για να καεί. Επομένως, οτιδήποτε μέσα μας είναι μεγάλο και αξιέπαινο, θα προέρχεται οπωσδήποτε από την αγάπη προς τον Θεό και τους αδελφούς.

ΛΟΓΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ. Περί της προς τους αδελφούς αγάπης. Εφόσον ο νόμος στεφανώνει για εμάς, ω Παλλάδιε, με τους ύψιστους και τέλειους επαίνους την πρώτη και ανώτατη από τις εντολές, δηλαδή το «Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου από όλη την καρδιά σου, και από όλη τη διάνοιά σου, και από όλη τη δύναμή σου»· και προσθέτοντας ότι «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», και επιπλέον με τον ίδιο τον Χριστό να λέει ξεκάθαρα, ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμονται όλος ο νόμος και οι προφήτες, και με τον θεσπέσιο Παύλο να ονομάζει την αγάπη πλήρωμα του νόμου, επειδή αυτή δεν εργάζεται κανένα κακό στον πλησίον, ο λόγος μας έκανε μια επαρκή, όπως τουλάχιστον νομίζω, ανάλυση για την πρώτη εντολή, στο μέτρο του δυνατού, εξετάζοντάς την από κάθε πλευρά, και σαν να περιφέρεται σε κύκλο, και εξηγώντας με ευγένεια ποιος θα μπορούσε να είναι για εμάς ο τρόπος της ολοκληρωμένης και παντελώς άμεμπτης αγάπης προς τον Θεό. Εμπρός λοιπόν, ας εξετάσουμε προσεκτικά τη γειτονική και αδελφή εντολή, και ας κάνουμε μια ακριβή μελέτη της αγάπης προς τον πλησίον, ιχνηλατώντας πολύ καλά τα μέσα με τα οποία κάποιος θα βρισκόταν στον ωραίο κύκλο της αρετής, και έχοντας κερδίσει την άριστη δόξα της επιμέλειας σε αυτό, θα πορευτεί με αγαθότητα ενώπιον Θεού και ανθρώπων, σύμφωνα με τον θεσπέσιο Σαμουήλ.

Γιατί λοιπόν απαρνήθηκες τον κόσμο, αγαπητέ, αν επιζητείς ακόμη κοσμική ανάπαυση; Επιζητώντας ενδύματα αντί για γυμνότητα, και οινοποσία αντί για δίψα; Κλήθηκες σε πόλεμο, και θέλεις να παραταχθείς απέναντι στους εχθρούς χωρίς όπλα. Αντί για αγρυπνία, βυθίζεσαι στον ύπνο, και αντί για κλαυθμό και οδυρμό, προβάλλεις γέλιο, και αντί για αγάπη, τρέφεις μίσος για τον αδελφό σου. Κλήθηκες σε υποταγή, και εσύ αντιλέγεις· κλήθηκες να κληρονομήσεις τη βασιλεία Του, και εσύ φρονείς τα γήινα· περιφέροντας αλαζονεία και υπερηφάνεια, αντί για ταπεινοφροσύνη και πραότητα. Τι λοιπόν θα Του πεις εκείνη την ημέρα; Ότι ταπεινώθηκα για Σένα, ή ότι έγινα φτωχός και γυμνός και πείνασα ή δίψασα, αγαπώντας Σε με όλη μου την ψυχή, και τον πλησίον μου σαν τον εαυτό μου; Μην αγνοείς, ότι οι λόγοι σου και οι λογισμοί σου έχουν καταγραφεί, και η συνείδησή σου είναι παρούσα, η οποία, αν πεις ψέματα, δεν θα σε ελέγξει άραγε; Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι όλη η κτίση, με φόβο και πολύ τρόμο, παρίσταται στο βήμα Του, μαζί με χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες Αγγέλων γύρω Του; Και εσύ διανοείσαι να πεις ψέματα και να πεις ότι δήθεν όλα αυτά τα υπέμεινα για Σένα; Πρόσεχε μήπως υποστείς βαριά τιμωρία για τις πονηρές σου πράξεις και για το ψέμα.

Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι μαθητές του Χριστού από αυτό αναγνωρίζονται, από την αληθινή αγάπη. Εκείνος όμως που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του και νομίζει ότι αγαπά τον Χριστό, είναι ψεύτης και εξαπατά τον εαυτό του. Διότι λέγει ο απόστολος Ιωάννης ότι αυτή την εντολή έχουμε από Αυτόν, να αγαπά και τον αδελφό του εκείνος που αγαπά τον Θεό. Και πάλι ο Κύριος: θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Και πρόσθεσε, θέλοντας να δείξει τη δύναμη της αγάπης, λέγοντας: σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες.

Άκουσε, με τη συνέργεια της χάριτος. Εκείνος που το κάνει αυτό από ζηλοτυπία και φθόνο, είναι τέτοιος, όπως όταν βλέπει κάποιος έναν άλλον να ευημερεί, ενώ ο ίδιος στενοχωρείται και θλίβεται, και με το πρόσχημα της ευσέβειας τον διαβάλλει, ότι δήθεν κάνει κακή χρήση της αδιαφορίας. Εκείνος πάλι που ενεργεί από φιληδονία είναι τέτοιος, όπως όταν κάποιος επιθυμεί να συνευρεθεί με κάποιον —για να το πω με εύσχημο τρόπο— και το ποθούμενο πρόσωπο δεν συναινεί στον σκοπό του, αλλά το βλέπει να συμπεριφέρεται αναίσχυντα με άλλους, και τότε πικραίνεται, και με το πρόσχημα της ευσέβειας τον κακολογεί, ότι δήθεν δεν διαφυλάσσει τη σωφροσύνη του· όπως μπορεί να δει κανείς να συμβαίνει με κάποιον από τους άφρονες νέους προς την ερωμένη του. Εκείνος πάλι που ενεργεί σύμφωνα με τα ανθρώπινα, είναι τέτοιος: όταν διαπράττει κρυφά φαύλα έργα, μπροστά σε αυτούς που αγνοούν τα έργα του, προσποιείται ότι έχει ζήλο για την αρετή. Εκείνος όμως που αγωνίζεται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, δεν θα κοπιάσει για τη δική του σωτηρία θέτοντας σε άλλον πρόσκομμα ή σκάνδαλο, αλλά επινοεί και πράττει τα πάντα ώστε να αρέσει στον Κύριο και Θεό που είπε: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

Ιδού, με πολλούς τρόπους φανέρωσε την ευθεία οδό της δικαιοσύνης και τον ύψιστο σκοπό του χριστιανισμού, προτρέποντας τους πάντες και επιθυμώντας να φθάσουν σε αυτόν, προς τον οποίο οι φιλαλήθεις αποβλέποντας και αγωνιζόμενοι εντελώς ακαταπόνητα, με πίστη και ελπίδα και κάθε κατάσταση αρετής, προσεύχονται και επιθυμούν να καταλήξουν. Διότι αυτοί θα μπορέσουν και τις μεγάλες εντολές, από τις οποίες εξαρτώνται ο νόμος και οι Προφήτες, «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου και με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», αφού απαλλαγούν από κάθε κακία, να τις εκπληρώσουν με τρόπο καθαρό, τέλειο και άμεμπτο.

Επειδή, λοιπόν, ο μεν Κύριος λέει ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες, η δε νύμφη τώρα αναφέρει ότι το σώμα βαστάζεται από δύο στύλους που πατούν πάνω σε χρυσά θεμέλια, θα ήταν ορθό για τη θεώρηση του αινίγματος των κνημών να συμπαραλάβουμε εκείνες τις δύο εντολές. Από αυτές, ο Κύριος ονομάζει τη μία πρώτη και την άλλη όμοια με την πρώτη, λέγοντας ότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης καρδίας, ψυχής και δυνάμεως είναι η πρώτη εντολή, ενώ το να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του ισοδυναμεί με την πρώτη. Αλλά και ο Παύλος, οικοδομώντας τον μέγα Τιμόθεο σαν έναν οίκο δεκτικό του Θεού, έστησε μέσα του αυτούς τους δύο στύλους, δίνοντας στον μεν έναν το όνομα της πίστεως και στον άλλον της συνειδήσεως, υποδηλώνοντας με την πίστη την αγάπη προς τον Θεό εξ όλης καρδίας, ψυχής και δυνάμεως, και με την αγαθή συνείδηση την αγαπητική διάθεση προς τον πλησίον.

Πώς, λοιπόν, πρέπει να αναλάβουμε τα όπλα, μάθε το από τον ίδιο τον Απόστολο που λέει: Με κάθε προσευχή και δέηση να προσεύχεστε σε κάθε καιρό εν Πνεύματι, και γι' αυτό ακριβώς να αγρυπνείτε με κάθε προσκαρτέρηση και δέηση· γι' αυτό και προσεύχεται θερμά για όλους με τα εξής λόγια: Η χάρις του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος να είναι μαζί με όλους σας. Και πάλι: Ολόκληρο το πνεύμα σας και η ψυχή και το σώμα είθε να διατηρηθεί άμεμπτο κατά την ημέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Βλέπεις πόσους τρόπους σωτηρίας σού υπέδειξε, οι οποίοι συγκλίνουν σε μία οδό και σε έναν σκοπό, το να είναι κανείς τέλειος Χριστιανός; Διότι αυτό είναι το τέρμα στο οποίο πρέπει να φτάσουν, μέσω ισχυρής πίστεως και βέβαιης ελπίδας, οι εραστές της αλήθειας, βαδίζοντας με χαρά, με αγώνα και προθυμία. Με αυτά εκπληρώνεται εύκολα η πορεία του βίου προς το αποκορύφωμα των εντολών, από τις οποίες εξαρτάται κάθε προφήτης μαζί με τον νόμο. Ποιες εντολές εννοώ; Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.

Τότε οι άγιοι άγγελοι θα τρέξουν «επισυνάγοντας» όλα τα έθνη, τα οποία θα εξυπνήσει εκείνη η φοβερή φωνή της σάλπιγγας, και θα παραστούν στο βήμα του Χριστού οι άλλοτε βασιλείς, οι άρχοντες, οι αρχιερείς, οι ιερείς, για να δώσουν απολογία και για τη δική τους πολιτεία και για το ποίμνιο, όσοι δηλαδή εξαιτίας της αμέλειάς τους έχασαν πρόβατο από το ποίμνιό τους. Τότε θα οδηγηθούν οι στρατιώτες που δεν «αρκούνταν στους μισθούς τους», αλλά καταπίεζαν χήρες και ορφανά και φτωχούς. Τότε θα παραστούν οι φοροεισπράκτορες, οι οποίοι, αντίθετα με τα θεσπισμένα, άρπαζαν περισσότερα από τον πένητα και παρουσίαζαν τον γνήσιο χρυσό ως κίβδηλο για να ζημιώσουν τον φτωχό και στους αγρούς και στα σπίτια και στις εκκλησίες. Τότε θα αναστηθούν με αισχύνη τα ανδρόγυνα που δεν διατήρησαν την κοίτη τους αμίαντη, αλλά εξαπατήθηκαν από κάθε κάλλος της σάρκας και πορεύθηκαν με βάση τις δικές τους επιθυμίες. Τότε θα αναστηθούν όσοι δεν τήρησαν την αγάπη του Κυρίου, κατηφείς και σκυθρωποί, διότι αθέτησαν την ελαφριά εντολή του Σωτήρα που λέει «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Τότε θα κλάψουν όσοι χρησιμοποιούσαν άδικο ζυγό και άδικα σταθμά και μέτρα και μόδια, αναμένοντας τον δίκαιο Κριτή. Και προς τι αναφέρουμε πολλά λόγια για όσους πρόκειται να παραστούν; «

Επομένως, κανένα από τα τεχνάσματα του διαβόλου δεν θα σας διαφύγει, εάν, όπως ο Παύλος, έχετε τέλεια την πίστη και την αγάπη προς τον Χριστό, οι οποίες είναι αρχή και τέλος της ζωής. Αρχή της ζωής είναι η πίστη, και τέλος η αγάπη. Αυτά τα δύο, όταν ενώνονται, αναδεικνύουν τον άνθρωπο του Θεού. Όλα δε τα άλλα που αφορούν την αρετή είναι επακόλουθα. Κανείς που ομολογεί πίστη δεν πρέπει να αμαρτάνει, ούτε όποιος έχει αποκτήσει την αγάπη να μισεί τον αδελφό του. Διότι Εκείνος που είπε: «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου», είπε επίσης: «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Όσοι διακηρύσσουν ότι ανήκουν στον Χριστό αναγνωρίζονται όχι μόνο από αυτά που λένε, αλλά και από αυτά που πράττουν· διότι από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο.

Αλλά εγώ ο ίδιος δεν θα μπορούσα να το πω αυτό· διότι γνωρίζω καλά ότι και εσείς μας αγαπάτε και μας δέχεστε στην καρδιά σας. Αλλά ποιο είναι το κέρδος είτε της δικής μου αγάπης είτε της δικής σας, όταν η κατά Θεόν πορεία μας δεν προοδεύει; Είναι αιτία μεγαλύτερης αποθάρρυνσης, αφορμή μεγαλύτερης φθοράς. Δεν έχω τίποτε να σας προσάψω· διότι σας βεβαιώνω ότι, εάν ήταν δυνατόν, θα βγάζατε τα μάτια σας και θα μου τα δίνατε. Επιθυμούμε διακαώς να σας προσφέρουμε όχι μόνο το Ευαγγέλιο, αλλά και τις ίδιες μας τις ψυχές. Δεχόμαστε την αγάπη και αγαπούμε· αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Ας αγαπήσουμε, λοιπόν, πρώτα τον Χριστό· διότι η πρώτη εντολή είναι: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου»· και η δεύτερη, που είναι όμοια με αυτήν: «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Τη δεύτερη την κατέχουμε, όμως την πρώτη έχουμε ανάγκη· την πρώτη έχουμε ανάγκη σε υπερβολικό βαθμό και εγώ και εσείς. Την έχουμε, αλλά όχι όπως πρέπει. Ας Τον αγαπήσουμε· γνωρίζετε πόσο μεγάλος μισθός επιφυλάσσεται σε όσους αγαπούν τον Χριστό. Ας Τον αγαπήσουμε με θέρμη ψυχής, ώστε, απολαμβάνοντας τη δική Του εύνοια, να διαφύγουμε την τρικυμία του παρόντος βίου και να αξιωθούμε να επιτύχουμε τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί σε όσους Τον αγαπούν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του μονογενούς Του Υιού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα, όπως και στο Άγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Και όταν ο ίδιος ο Χριστός ραπιζόταν, δεν έκανε κανένα κακό στον δούλο που του κατάφερε το χτύπημα, αλλά απάντησε με πραότητα λέγοντας: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;». Όταν όμως ο Ιεροβοάμ άπλωσε το χέρι του και επιχείρησε να συλλάβει τον προφήτη που τον είχε τότε ελέγξει, του ξέρανε το χέρι, διδάσκοντάς σε με αυτόν τον τρόπο ώστε όσα στρέφονται εναντίον του εαυτού σου να τα υπομένεις με πραότητα, αλλά όσα στρέφονται εναντίον του Δεσπότη να τα εκδικείσαι με πολλή σφοδρότητα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, δίνοντας τον νόμο, αν και είπε ότι η αγάπη προς τον πλησίον είναι δεύτερη, εντούτοις την όρισε όμοια με την πρώτη· και όπως απαιτεί την πρώτη στον μέγιστο υπερβολικό βαθμό, το ίδιο ισχύει και για αυτήν. Διότι για την πρώτη λέει: «Με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου»· ενώ για τούτη: «Σαν τον εαυτό σου». Και από πολλά άλλα σημεία θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει πόση ακρίβεια απαιτεί ο Θεός σχετικά με τα δίκαια του ενός προς τον άλλον. Δες τον λοιπόν και εδώ να στρέφεται με σφοδρότητα και να επιτείνει την κατηγορία με βαρύτατα λόγια: «Εσείς δε», λέει, «γιατί πυρπολήσατε τον αμπελώνα μου;». Εκείνο δηλαδή που θα έπρατταν εχθροί και κάποιοι απηνείς βάρβαροι, αυτό εσείς το κάνατε στους δικούς σας ανθρώπους. Και ονομάζει «αμπελώνα» τον λαό εξαιτίας της μεγάλης φροντίδας και της άνωθεν επιμέλειας προς αυτούς.

Αν δε αυτό συμβαίνει μεταξύ πατέρα και παιδιού, πολλώ μάλλον ισχύει μεταξύ Θεού και ανθρώπων· διότι ο Θεός είναι πιο φιλόστοργος από όλους τους πατέρες. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού είπε: «Πρώτη και μεγάλη εντολή: Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου», συμπλήρωσε: «Δεύτερη δε», και δεν σιώπησε, αλλά προσέθεσε μία όμοιά της: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Και πρόσεξε πώς απαιτεί και αυτήν σχεδόν με τον ίδιο υπέρτατο βαθμό· διότι για τον μεν Θεό λέει: «Με όλη σου την καρδιά»· για δε τον πλησίον: «Σαν τον εαυτό σου»· το οποίο είναι ισοδύναμο με το «με όλη σου την καρδιά».

〈Επιστολή του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς κάποιον ηγούμενο, ο οποίος του ζήτησε να του αποσταλεί ένας κανόνας πνευματικής διδασκαλίας για την ωφέλεια του ιδίου και των αδελφών που βρίσκονταν μαζί του〉 Επειδή μου έγραψες, πολυπόθητέ μου αδελφέ, να σου παραδώσω έναν ασκητικό κανόνα, δεν γνωρίζω τι να σου γράψω. Όμως ο Κύριος της δόξης, ο Ιησούς Χριστός, είναι δυνατός να γίνει οδηγός σου, εάν προσφέρεις τον εαυτό σου με γνησιότητα μαζί με τους αδελφούς στον Κύριο και Θεό σου, εάν θελήσεις να απεκδυθείς με αγωνιστικό φρόνημα την πατρίδα, το γένος, τα υπάρχοντα και συγχρόνως ολόκληρο τον κόσμο —διότι όποιος δεν αποτάσσεται όλα τα υπάρχοντά του και δεν πεθαίνει ως προς ολόκληρο τον κόσμο, δεν μπορεί να γίνει μαθητής του Κυρίου—, εάν αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την ψυχή και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου, εάν φυλάξεις την παρθενία σου άμεμπτα στο σώμα και στην ψυχή έως το τέλος, εάν ο καθένας σας αποκτήσει έλεος και συμπάθεια στα δοχεία της καρδιάς του και ετοιμάσει τον εαυτό του με λαμπρές λαμπάδες για την προϋπάντηση του επουράνιου Νυμφίου, ώστε να μη σβήσει εκείνη την ώρα η λαμπάδα κανενός επειδή δεν θα έχει έλαιο. Διότι, τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος εάν φυλάξει το σώμα του αγνό, ενώ το εσωτερικό του σκεύους, δηλαδή η καρδιά του, είναι γεμάτο από πονηρία, μίσος, μνησικακία, θυμό, ζηλοτυπία, φθόνο και υπερηφάνεια;

Διότι θεωρώ πως αυτά τα δύο δηνάρια είναι οι δύο εκείνες εντολές, από τις οποίες εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Επειδή έχει ειπωθεί από τον Κύριο στα Ευαγγέλια: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται ο νόμος και οι προφήτες». Η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον είναι δύο εντολές αλληλένδετες· όποιος έχει τη μία από αυτές, αλλά δεν έχει την άλλη, αυτός δεν κατέχει πραγματικά ούτε εκείνη που νομίζει ότι έχει. Διότι, όπως ακριβώς η ψυχή χωρίς σώμα δεν ονομάζεται άνθρωπος, ούτε πάλι το σώμα χωρίς ψυχή· έτσι και η αγάπη προς τον Θεό, εάν δεν έχει ως επακόλουθο και την αγάπη προς τον πλησίον, δεν αποτελεί πραγματική αγάπη· ούτε πάλι η αγάπη προς τον πλησίον ονομάζεται αγάπη, εάν δεν εμπεριέχει την αγάπη προς τον Θεό.

Και πάλι ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Εκείνος που μισεί τον αδελφό του βρίσκεται στο σκοτάδι και περπατάει στο σκοτάδι, και δεν γνωρίζει πού πηγαίνει, διότι το σκοτάδι τύφλωσε τα μάτια του». Εάν όμως πεις ότι «Ακόμη κι αν δεν αγαπώ τον αδελφό μου, ωστόσο αγαπώ τον Θεό», σε ελέγχει ο Ιωάννης λέγοντας: «Εάν κάποιος πει "Αγαπώ τον Θεό" και μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης. Διότι εκείνος που δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει;». Εκείνος, λοιπόν, που έχει αγάπη προς όλους τους αδελφούς, εκείνος που δεν έχει έχθρα εναντίον κανενός, εκείνος που εκπληρώνει τον λόγο του Αποστόλου: «Ας μη δύει ο ήλιος πάνω στην οργή σας», αυτός αγαπά τον Θεό, αυτός είναι μαθητής Εκείνου, ο οποίος είπε ότι «Με αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι μαθητές του Χριστού από αυτό αναγνωρίζονται: από την αληθινή αγάπη. Εκείνος όμως που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του, ακόμη και αν νομίζει ότι αγαπά τον Χριστό, είναι ψεύτης και αυταπατάται. Διότι λέει ο απόστολος Ιωάννης ότι «Αυτήν την εντολή έχουμε από Αυτόν: εκείνος που αγαπά τον Θεό, να αγαπά και τον αδελφό του». Και πάλι ο Κύριος λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Και πρόσθεσε, θέλοντας να δείξει τη δύναμη της αγάπης, λέγοντας: «Από αυτές τις δύο εντολές εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες».

Την προαίρεση ζητά, την καρδιά ερευνά και γνωρίζει· διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Σας παρακαλώ, λοιπόν, να φυλάξετε την παραγγελία που σας δίνω: Διότι από αυτό αποδεικνύεται ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Αυτή είναι η φωνή του ίδιου του Δεσπότη, ο ίδιος το είπε στους μαθητές του· και πάλι: Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές συνοψίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Σας παρακαλώ, επομένως, να είστε μεταξύ σας φιλάνθρωποι, φιλόξενοι, φιλόπτωχοι· εξαιρέτως δε να διατηρούμε στο διηνεκές την αγάπη προς τον Θεό, ώστε να μπορέσουμε να αξιωθούμε την αιώνια ζωή, την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Όταν δε τον είδε να αρνείται και να αποκρούει κάθε πρόταση εντελώς, λέγοντας: «Βασιλιά μου, άδικη είναι η κρίση σου· τα λόγια σου δεν συμφωνούν με την εντολή του Θεού. Διότι, αν διδάχθηκες να αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου, με ποια λογική αυτό το βάρος που εσύ ο ίδιος πασχίζεις να απορρίψεις, βιάζεσαι να το φορτώσεις σε εμένα; Αν μεν είναι καλό το να βασιλεύει κανείς, κράτα εσύ ο ίδιος το καλό· αν, όμως, αυτό αποτελεί πρόσκομμα και σκάνδαλο για την ψυχή, γιατί μου το προσφέρεις και θέλεις να με παγιδεύσεις;». Όταν, λοιπόν, τον είδε να λέει τέτοια λόγια και να επιμένει σε αυτά, σταμάτησε τη συζήτηση. Και μέσα στη βαθιά νύχτα, συντάσσει μια επιστολή προς τον λαό, γεμάτη από μεγάλη σοφία και η οποία καθοδηγούσε στην τέλεια ευσέβεια, υποδεικνύοντας ποια πίστη οφείλουν να έχουν για τον Θεό, τι είδους βίο πρέπει να Του προσφέρουν, τι είδους ύμνους και τι είδους ευχαριστίες. Έπειτα, τους παραγγέλλει να μην αποδεχθούν κανέναν άλλον για τη βασιλική εξουσία παρά μόνο τον Βαραχία. Και αφού άφησε το έγγραφο της επιστολής μέσα στον κοιτώνα του, αναχώρησε από το παλάτι χωρίς να τον αντιληφθεί κανείς. Αλλά δεν μπόρεσε να μείνει κρυμμένος μέχρι τέλους. Διότι, μόλις μαθεύτηκε το γεγονός αυτό νωρίς το πρωί, προκάλεσε αμέσως ταραχή και οδυρμό στον λαό· και όλοι βγήκαν με μεγάλη ταχύτητα για να τον αναζητήσουν, έχοντας σκοπό να προλάβουν τη φυγή του με κάθε τρόπο· γι' αυτό και η βιασύνη τους αυτή δεν αποδείχθηκε μάταιη.

Όταν ελέχθησαν αυτά υπό του μακαρίου Βαρλαάμ, η ροή των δακρύων του Ιωάσαφ δεν είχε μέτρο, αλλά, αναβλύζοντας ως από πηγή με άφθονα ύδατα, κατέβρεχε ολόκληρο τον ίδιο και τη γη όπου καθόταν. Οδυρόμενος δε για τον χωρισμό, τον παρακαλούσε ενθερμότατα να γίνει συνοδοιπόρος του στην τελευταία του πορεία, και να μην παραμείνει πλέον στη ζωή μετά την εκδημία εκείνου, λέγοντας: «Γιατί, ω Πάτερ, ζητάς μόνο το δικό σου συμφέρον και όχι και του πλησίον; Και πώς σε τούτο εκπληρώνεις την τέλεια αγάπη, σύμφωνα με εκείνον που είπε: Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν, αναχωρώντας εσύ μεν προς ανάπαυση και ζωή, εγκαταλείποντας δε εμένα σε θλίψη και ταλαιπωρία, και, προτού γυμναστώ καλά στους άθλους της ασκήσεως και μάθω τις πολύτροπες επιθέσεις των εχθρών, με ωθείς σε μονομαχία με την παράταξή τους; Τι άλλο θα συμβεί, παρά να πληγώ από τις κακότροπες μηχανουργίες τους και να πεθάνω, οίμοι, τον όντως ψυχικό και αιώνιο θάνατο; Πράγμα το οποίο είναι φυσικό να συμβαίνει στους άπειρους και δειλούς μοναχούς. Αλλά δεήσου στον Κύριο, σε δυσωπώ, να λάβει και εμένα ως συνέκδημο από αυτή τη ζωή. Ναι, επικαλούμενος την ίδια την ελπίδα που τρέφεις να απολάβεις τον μισθό του κόπου σου, δεήσου να μην παροικήσω στον βίο ούτε μία ημέρα μετά τον χωρισμό σου, και να μην πλανώμαι στο πέλαγος αυτής της ερήμου».

Σαν να έλεγε, επειδή ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από τον Θεό από ψυχή και σώμα λόγω της αγαθότητάς Του, με σκοπό η λογική και νοερή ψυχή που του δόθηκε, εφόσον βέβαια υπάρχει κατ' εικόνα Εκείνου που την δημιούργησε, αφενός, ως προς την έφεση και την ολοκληρωτική αγάπη με όλη της τη δύναμη, να προσκολληθεί σταθερά και γνωστικά στον Θεό και, προσλαμβάνοντας το καθ' ομοίωσιν, να θεωθεί· αφετέρου, ως προς τη συνετή πρόνοια για το κατώτερο και την εντολή που προστάζει να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του, να φροντίζει με φρόνηση το σώμα, να το καταστήσει λογικό μέσω των αρετών και να το οικειώσει με τον Θεό ως ομόδουλό της, μεσολαβώντας η ίδια ώστε ο Ποιητής να γίνει ένοικός του, και καθιστώντας Εκείνον που τα συνέδεσε άλυτο δεσμό της δοσμένης σε αυτό αθανασίας, «ώστε ό,τι είναι ο Θεός για την ψυχή, αυτό να γίνει η ψυχή για το σώμα», και να αποδειχθεί ένας Δημιουργός των πάντων, ο οποίος αναλογικά μέσω της ανθρωπότητας θα επεκτείνεται σε όλα τα όντα, και να συνενωθούν σε ένα τα πολλά που διαφέρουν μεταξύ τους κατά τη φύση τους, συγκλίνοντας το ένα προς το άλλο γύρω από τη μία φύση του ανθρώπου, και να γίνει ο ίδιος ο Θεός τα πάντα εν πάσι, περιλαμβάνοντας και ενυποστασιάζοντας τα πάντα στον εαυτό Του, με το να μην έχει πλέον κανένα από τα όντα αποκομμένη κίνηση ούτε να στερείται την παρουσία Του, σύμφωνα με την οποία είμαστε και ονομαζόμαστε θεοί, τέκνα, σώμα, μέλη και «μερίδιο του Θεού» και τα παρόμοια, σε αναφορά προς το τέλος του θείου σκοπού.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, ο Κύριος ότι όλος ο νόμος και οι προφήτες εξαρτώνται από τις δύο εντολές του νόμου, στο «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου, και τον πλησίον ως εαυτόν», έσπευσε από την αρχή μέχρι το τέλος να τα τηρήσει αυτά ανθρωποπρεπώς. Ο δε διάβολος, ο οποίος εξαπάτησε από την αρχή τον άνθρωπο και γι' αυτό απέκτησε την κυριαρχία του θανάτου, βλέποντάς Τον κατά το βάπτισμα να λαμβάνει τη μαρτυρία του Πατέρα και να δέχεται από τους ουρανούς ως άνθρωπος το οικείο Άγιο Πνεύμα, και να έχει έλθει στην έρημο για να πειρασθεί από αυτόν, συγκρότησε εναντίον Του ολόκληρο τον πόλεμό του, μήπως τυχόν μπορέσει να κάνει και Αυτόν να προτιμήσει την ύλη του κόσμου από την αγάπη προς τον Θεό. Γνωρίζοντας, επομένως, ο διάβολος ότι τρία είναι αυτά τα πράγματα από τα οποία κλονίζονται όλα τα ανθρώπινα, δηλαδή οι τροφές, τα χρήματα και η δόξα, μέσω των οποίων πάντοτε κατακρήμνιζε τον άνθρωπο στο βάραθρο της απώλειας, με αυτά τα τρία Τον πείραξε στην έρημο. Ο Κύριός μας, όμως, αφού αποδείχθηκε ανώτερος αυτών, πρόσταξε τον διάβολο να υποχωρήσει πίσω Του.

Και εκεί μεν λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου· αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή, ενώ η δεύτερη είναι όμοια με αυτή: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες».

Γνωρίσαμε πολλούς που στα λόγια ομολογούσαν ότι θα προκινδύνευαν, αλλά στην πράξη διέψευσαν την εύνοιά τους. Ο Σωτήρας μας όμως αγάπησε τόσο πολύ το δικό Του δημιούργημα, όχι σαν τον εαυτό Του, αλλά πάνω από τον εαυτό Του· σε εμάς όμως παραγγέλλει το λιγότερο, δηλαδή να αγαπάμε τον πλησίον σαν τον εαυτό μας, αφαιρώντας την υπερβολή, για να μην καταστήσει την εντολή βαριά και δυσκατόρθωτη.

Ιδού, με πόσους τρόπους έφερε στο φως την ευθεία οδό της δικαιοσύνης και τον ύψιστο σκοπό του χριστιανισμού, προτρέποντας τους πάντες και επιθυμώντας να φθάσουν σε αυτόν, στον οποίο όσοι αγαπούν την αλήθεια, αποβλέποντας και αγωνιζόμενοι εντελώς ακούραστα με πίστη και ελπίδα και με κάθε κατάσταση αρετής, εύχονται και επιθυμούν να καταλήξουν. Διότι αυτοί θα μπορέσουν να εκπληρώσουν καθαρά, τέλεια και αμώμως, έχοντας απαλλαγεί από κάθε κακία, τις μεγάλες εντολές, από τις οποίες εξαρτώνται ο νόμος και οι προφήτες, δηλαδή το «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη δύναμή σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

Διότι ολόκληρος ο νόμος που δόθηκε από τον Θεό στους ανθρώπους είναι η αγάπη. Αυτή έχει δύο βαθμίδες, την πρώτη και τη δεύτερη, επειδή και ο νόμος είναι διπλός, παλαιός και νέος. Εκείνος που ανέβηκε την πρώτη άφησε κάτω τη γη, ενώ εκείνος που πάτησε στη δεύτερη άγγιξε και τον ουρανό. Διότι ο μεν πρώτος λέει: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», ο δε δεύτερος: «Θα αγαπήσεις και τον ίδιο τον εχθρό σου, και θα θυσιάσεις και την ίδια σου την ψυχή για τον φίλο». Επειδή, λοιπόν, το να δώσει ο αναμάρτητος την ψυχή του αντί του ενόχου φίλου είναι έργο αποκλειστικά του Θεού, εκείνος που ανέβηκε στη δεύτερη βαθμίδα της αγάπης, έχει ανέβει στον ουρανό. Επομένως, εκείνος που μισεί και κακοποιεί αυτόν που τον αγαπά, δεν είναι μόνο χειρότερος από εκείνον που εκδικείται τον εχθρό του, αλλά έχει κατέβει μέχρι και αυτά τα καταχθόνια του Άδη.

Ο δε Ιησούς του είπε: «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή. Η δεύτερη, όμοια με αυτήν, είναι: Θα αγαπάς τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Από άμετρο φθόνο πλησιάζει αυτός που τον πειράζει. Διότι, επειδή είδαν τους Σαδδουκαίους να ντροπιάζονται και τον Κύριο να επαινείται για τη σοφία του, τον πλησιάζουν δοκιμάζοντάς τον, μήπως προσθέσει κάτι στην πρώτη εντολή, σαν να διόρθωνε τον νόμο, ώστε να βρουν αφορμή εναντίον του.

Επομένως, το ότι πρέπει να αγαπούμε τον Θεό ολόψυχα, αυτό σημαίνει το να είμαστε προσηλωμένοι σε Αυτόν με όλα τα μέρη και τις δυνάμεις της ψυχής. «Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή», η οποία μας ασκεί στην ευσέβεια· «δεύτερη δε όμοια με αυτήν», η οποία μας παρακινεί στα δίκαια απέναντι στους ανθρώπους.

Διότι μερικοί από τους αδελφούς, έχοντας σαρκικό φρόνημα και μην έχοντας απεκδυθεί τον παλαιό άνθρωπο, στενοχωρούσαν πάρα πολύ τον άγιο. Πολλές φορές, λοιπόν, απευθύνοντάς τους ψυχωφελή νουθεσία δεν κατόρθωνε τίποτε περισσότερο. Απογοητευμένος δε και εξαιρετικά αδημονώντας, αποσυρόταν κατ' ιδίαν και προσευχόταν στον Θεό για αυτούς λέγοντας: «Θεέ, εσύ μας έδωσες την εντολή να αγαπούμε τους πλησίον ως τον εαυτό μας. Επειδή λοιπόν γνωρίζεις την προθυμία και την πρόθεσή μου, σε ικετεύω να μην παραβλέψεις τη σωτηρία των ψυχών τους, αλλά να τους ελεήσεις και να ενσταλάξεις τον φόβο σου στις καρδιές τους, ώστε να σε γνωρίσουν και να σε υπηρετούν με αλήθεια και καθαρότητα βίου, για να έχουν και αυτοί γνήσια την ελπίδα σε εσένα. Διότι πάρα πολύ οδυνάται η ψυχή μου και όλα μου τα αισθητήρια υποφέρουν για αυτούς.» Και αφού είπε αυτά, ησύχασε. Μετά από λίγες ημέρες όμως, διαπιστώνοντας ότι ούτε μετά την προσευχή έγιναν καλύτεροι, στάθηκε πάλι και προσευχήθηκε. Και τους έδωσε κάποιον κανόνα και για την προσευχή και για την υπόλοιπη διαγωγή τους, ώστε, έστω ως ευγνώμονες δούλοι εκπληρώνοντας το καθορισμένο χρέος, καθοδηγούμενοι λίγο-λίγο, να αποκτήσουν έτσι την ορθή διάθεση με παρρησία.