Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:40

Ας διαφυλάξουμε δε την αγάπη, η οποία είναι η μεγαλύτερη όλων. «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες»· ο Θεός είναι αγάπη και αυτός πρώτος αγάπησε τον άνθρωπο, και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς, ώστε να μας λυτρώσει από κάθε ανομία. Εάν λοιπόν ο ίδιος ο Κύριός μας πέθανε για εμάς, οφείλουμε και εμείς να προσφέρουμε τις ψυχές μας ο ένας υπέρ του άλλου. Ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που έχει την αγάπη έχει τον Θεό. Διότι αυτός έχει πει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη ο ένας για τον άλλον»· διότι, όσο και αν κοπιάσει ο άνθρωπος, εάν δεν έχει αγάπη προς τον πλησίον, εις μάτην κοπίασε. Έτσι λοιπόν θα δείξεις την αγάπη προς τον πλησίον, όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Δεν θα κρατήσεις κακία για κανέναν στην καρδιά σου· ειδάλλως, δεν ανεβαίνει καθαρή η προσευχή σου· «διότι δεν πρέπει να δύει ο ήλιος ενώ είστε ακόμη οργισμένοι»· να έχεις πραότητα, να έχεις υπομονή, μακροθυμία, παιδική ακακία. Διότι λέγει ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Δεν θα λυπηθείς για καμία δυσκολία που θα σου συμβεί, ούτε για κάποια ζημία θα λυπηθείς, ούτε για ύβρη· «διότι η λύπη αυτού του κόσμου προκαλεί θάνατο».

Έχει λεχθεί βέβαια για τον παλαιό λαό, ότι η σωτηρία δεν βρίσκεται στο πλήθος, αλλά στο υπόλειμμα, το οποίο σώζεται κατ' εκλογήν χάριτος. Ποιος είναι όμως ο τρόπος της σωτηρίας; «Εκπληρώνοντας», λέει, «και συντέμνοντας τον λόγο εν δικαιοσύνη». Διότι εκείνος που έχει περικλείσει ολόκληρο το νομικό γράμμα και την προφητική διάταξη στη βραχυλογία του Ευαγγελίου και πράττει αυτό που του έχει υποδειχθεί από τον Κύριο, αυτός θα σωθεί. Διότι, «θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου και θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες. Εκείνος, λοιπόν, που εκπληρώνει τον λόγο, που τον κάνει πράξη και τον συντομεύει και, τρόπον τινά, ανακεφαλαιώνει την έκτασή του στις πιο σύντομες εντολές, αυτός αποτελεί το κατάλειμμα που σώζεται. «Όλα», λέει, «όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, τα ίδια να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι Προφήτες». —Βλέπεις, σύμφωνα με τη φυσική έννοια, ολόκληρο τον λόγο να εκπληρώνεται και να συντομεύεται εν δικαιοσύνη; «Διότι λόγο συντετμημένο θα κάνει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη». Ο Απόστολος, ωστόσο, είπε: «Θα κάνει ο Κύριος πάνω στη γη». Σε συμφωνία δε με αυτόν, ο Σύμμαχος και ο Θεοδοτίων αναφέρουν: «Στο μέσο όλης της γης».

Πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι αυτό είναι μεν ένα μεμονωμένο κατόρθωμα, εντούτοις εν δυνάμει ενεργοποιεί και εμπεριέχει κάθε εντολή. Διότι, «εκείνος που με αγαπά», λέει ο Κύριος, «θα τηρήσει τις εντολές μου»· και πάλι, ότι «σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Και δεν θα επιχειρήσουμε τώρα να αναπτύξουμε το θέμα διεξοδικά (διότι έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, θα περιλαμβάναμε ολόκληρη τη διδασκαλία περί των εντολών αναλύοντας μόνο αυτό το μέρος), αλλά, στον βαθμό που μας επιτρέπεται και αρμόζει στον παρόντα σκοπό, θα σας υπενθυμίσουμε την αγάπη που οφείλουμε προς τον Θεό, λέγοντας πρωτίστως το εξής: ότι για όλες τις εντολές που μας δόθηκαν από τον Θεό, έχουμε λάβει εκ των προτέρων από Αυτόν και τις απαραίτητες δυνάμεις για την εκπλήρωσή τους, ώστε ούτε να δυσανασχετούμε, σαν να μας ζητείται κάτι το καινοφανές, ούτε να υπερηφανευόμαστε, σαν να συνεισφέρουμε κάτι περισσότερο από αυτό που μας έχει ήδη δοθεί.

«Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Και αλλού, με τρόπο πιο καθολικό και πιο σφοδρό, λέει: «Εάν ακόμη προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Εάν δε επιζητάς και μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης για την επιβεβαίωση αυτής της κρίσης, ο Μωυσής λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη· και να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Σε αυτά προσθέτει ο Κύριος: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζονται όλος ο νόμος και οι προφήτες.» Μαρτυρεί δε και ο Απόστολος, λέγοντας: «Το πλήρωμα, λοιπόν, του νόμου είναι η αγάπη.» Ότι δε δεν μένουν ατιμώρητοι όσοι δεν κατορθώνουν να τηρήσουν αυτές, καθώς και τα δικαιώματα που υπάγονται σε αυτές, αλλά είναι υπόδικοι τιμωρίας, ο ίδιος ο Μωυσής διαβοά, λέγοντας: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γεγραμμένα σε τούτο το βιβλίο.» Ο δε Δαβίδ λέει: «Εάν είχα κατά νου αδικία στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος»· και αλλού: «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.»

Ματθ. 22, 34-40. Κυριευμένοι από φθόνο εξαιτίας της άμετρης αναιδείας τους οι Φαρισαίοι, επειδή μετά την καταισχύνη των Σαδδουκαίων Εκείνος επαινείτο από τα πλήθη, με υποκρισία πάλι Τον ρωτούν για να Τον δοκιμάσουν, εάν θα προσθέσει πάλι κάτι στην πρώτη εντολή δήθεν για να διορθώσει τον Νόμο, ώστε να βρουν αφορμή εναντίον Του. Και ο μεν Ματθαίος και ο Λουκάς έλεγαν ότι αυτός που ρώτησε ήταν «νομικός», ενώ ο Μάρκος «γραμματέας». Αυτό όμως δεν αποτελεί διαφωνία· διότι οι μεν τον παρουσιάζουν ως νομομαθή, οι δε ως διδάσκαλο των γραμμάτων, δηλαδή ερμηνευτή του Νόμου στον λαό. Ο Κύριος όμως φανερώνει την κακία τους, ότι δεν ήλθαν να ρωτήσουν για να ωφεληθούν, αλλά επειδή στερούνταν αγαθής προθέσεως και κατέχονταν από φθόνο, και διδάσκει ότι δεν πρέπει εν μέρει να αγαπούμε τον Θεό και εν μέρει να προσκολλούμαστε στα γήινα. Με το να πει όμως ο Κύριος ότι αυτή η εντολή είναι η κυριότερη από όλες, ο νομικός θεώρησε ότι Τον έθετε σε κίνδυνο, επειδή δήθεν θεοποιούσε τον εαυτό Του. Γι' αυτό, επειδή δεν είπε κάτι τέτοιο, ο νομικός Τον επαίνεσε, όπως αναφέρει ο Μάρκος. Η μεν πρώτη εντολή, λοιπόν, διδάσκει κάθε είδος ευσέβειας· διότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας είναι η αιτία κάθε αγαθού, ενώ η δεύτερη περιέχει τα καθήκοντα δικαιοσύνης προς τους ανθρώπους· και η μεν πρώτη ανοίγει τον δρόμο στη δεύτερη, η δε δεύτερη συγκροτείται από την πρώτη· διότι εκείνος που έχει κατορθώσει την αγάπη προς τον Θεό, είναι προφανές ότι αγαπά και τον πλησίον του σε όλα σαν τον εαυτό του.

Ματθ. 22, 34-42 Επειδή, μετά την καταισχύνη και την αναχώρηση των Σαδδουκαίων, ο Κύριος επαινείτο, οι Φαρισαίοι, γεμάτοι φθόνο για αυτό, ήλθαν στο μέσο και κάποιος νομικός, ο οποίος θεωρούνταν πολύ σπουδαίος ανάμεσά τους, τον ρωτά «ποια εντολή είναι μεγάλη στον νόμο», νομίζοντας ότι πρόκειται να παραβλέψει τα του Μωυσή και να παραθέσει τη δική του διδασκαλία ή να πει ότι «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου» και εμένα, συνενώνοντας τη δική του δόξα με τη δόξα του Πατέρα, και έτσι να βρει αφορμή να τον εκθέσει σε κίνδυνο ως κάποιον που θεοποιεί τον εαυτό του ή, εάν το αποσιωπήσει αυτό, να του πει: επομένως δεν σε αποδέχομαι ως Θεό. Ο Κύριος όμως, χωρίς να πει τίποτα το καινούργιο παρά μόνον τα του νόμου, και αφού αποστόμωσε με αυτόν τον τρόπο τους Φαρισαίους, τους ρωτά και ο ίδιος «τίνος υιό» θεωρούν τον Χριστό.

ΛΟΓΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ. Περί της προς τους αδελφούς αγάπης. Εφόσον ο νόμος στεφανώνει για εμάς, ω Παλλάδιε, με τους ύψιστους και τέλειους επαίνους την πρώτη και ανώτατη από τις εντολές, δηλαδή το «Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου από όλη την καρδιά σου, και από όλη τη διάνοιά σου, και από όλη τη δύναμή σου»· και προσθέτοντας ότι «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», και επιπλέον με τον ίδιο τον Χριστό να λέει ξεκάθαρα, ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμονται όλος ο νόμος και οι προφήτες, και με τον θεσπέσιο Παύλο να ονομάζει την αγάπη πλήρωμα του νόμου, επειδή αυτή δεν εργάζεται κανένα κακό στον πλησίον, ο λόγος μας έκανε μια επαρκή, όπως τουλάχιστον νομίζω, ανάλυση για την πρώτη εντολή, στο μέτρο του δυνατού, εξετάζοντάς την από κάθε πλευρά, και σαν να περιφέρεται σε κύκλο, και εξηγώντας με ευγένεια ποιος θα μπορούσε να είναι για εμάς ο τρόπος της ολοκληρωμένης και παντελώς άμεμπτης αγάπης προς τον Θεό. Εμπρός λοιπόν, ας εξετάσουμε προσεκτικά τη γειτονική και αδελφή εντολή, και ας κάνουμε μια ακριβή μελέτη της αγάπης προς τον πλησίον, ιχνηλατώντας πολύ καλά τα μέσα με τα οποία κάποιος θα βρισκόταν στον ωραίο κύκλο της αρετής, και έχοντας κερδίσει την άριστη δόξα της επιμέλειας σε αυτό, θα πορευτεί με αγαθότητα ενώπιον Θεού και ανθρώπων, σύμφωνα με τον θεσπέσιο Σαμουήλ.

Και η υπακοή παρομοίως, καθώς και η υποταγή, παρέχει την ίδια δόξα σε εκείνους που αφοσιώνονται σε αυτήν με όλη τους την καρδιά· διότι η υποταγή επιτυγχάνει την απαλλαγή από κάθε μέριμνα. Ομοίως, εκείνος που υπακούει, έχοντας πεισθεί ότι η υπακοή φτάνει μέχρι θανάτου, δεν προτιμά τίποτα περισσότερο από αυτήν, αλλά και σε αυτό, όπως ανέφερα, αναδεικνύεται μιμητής του Χριστού, ο οποίος υπάκουσε στον Πατέρα μέχρι θανάτου. Και η αγάπη, επίσης, αποτελεί ακαταμάχητο όπλο κατά του Διαβόλου· διότι ο Θεός, όπως λέει, είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη, όπως έχει ειπωθεί, μένει μέσα στον Θεό. Τίποτα δεν είναι πιο πολύτιμο από αυτές τις αρετές· διότι σε αυτές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες.

Είναι, λοιπόν, φανερό ότι εκείνος που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του και νομίζει ότι αγαπά τον Θεό, είναι ψεύτης και εξαπατά τον εαυτό του. Διότι λέει πάλι ο Ιωάννης ότι αυτή την εντολή έχουμε από Αυτόν, δηλαδή όποιος αγαπά τον Θεό, να αγαπά και τον αδελφό του. Και πάλι ο Κύριος λέει: σε αυτές τις δύο εντολές κρέμονται όλος ο νόμος και οι προφήτες.

Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι μαθητές του Χριστού από αυτό αναγνωρίζονται, από την αληθινή αγάπη. Εκείνος όμως που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του και νομίζει ότι αγαπά τον Χριστό, είναι ψεύτης και εξαπατά τον εαυτό του. Διότι λέγει ο απόστολος Ιωάννης ότι αυτή την εντολή έχουμε από Αυτόν, να αγαπά και τον αδελφό του εκείνος που αγαπά τον Θεό. Και πάλι ο Κύριος: θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Και πρόσθεσε, θέλοντας να δείξει τη δύναμη της αγάπης, λέγοντας: σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες.

Ιδού, με πολλούς τρόπους φανέρωσε την ευθεία οδό της δικαιοσύνης και τον ύψιστο σκοπό του χριστιανισμού, προτρέποντας τους πάντες και επιθυμώντας να φθάσουν σε αυτόν, προς τον οποίο οι φιλαλήθεις αποβλέποντας και αγωνιζόμενοι εντελώς ακαταπόνητα, με πίστη και ελπίδα και κάθε κατάσταση αρετής, προσεύχονται και επιθυμούν να καταλήξουν. Διότι αυτοί θα μπορέσουν και τις μεγάλες εντολές, από τις οποίες εξαρτώνται ο νόμος και οι Προφήτες, «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου και με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», αφού απαλλαγούν από κάθε κακία, να τις εκπληρώσουν με τρόπο καθαρό, τέλειο και άμεμπτο.

Ο Ιησούς Χριστός είναι η αλήθεια, πάνω στην οποία θεμελιώνονται οι κνήμες, οι στύλοι της εκκλησίας), ενώ μέσω του μαρμάρου εννοούμε τόσο τη λαμπρότητα του βίου όσο και το εμβριθές και αμετάθετο της διαθέσεως προς τα αγαθά. Αλλά επειδή είναι πολλοί οι στύλοι της Σκηνής του Μαρτυρίου, και πολλοί είναι εκείνοι που διαβαστάζουν τον οίκο της σοφίας, ενώ τώρα αρκούν δύο για να συγκρατούν επάνω τους ολόκληρο το σώμα, ίσως πρέπει να μεταφέρουμε τον σκοπό του αινίγματος προς κάποιο άλλο νόημα· διότι νομίζω ότι μέσω αυτών υποδηλώνεται το εξής: ότι οι οδηγίες του Νόμου που οδηγούν στην αρετή είναι μεν πολυειδείς, και πολλά είναι τα παραγγέλματα της σοφίας που αποβλέπουν στον ίδιο σκοπό, αλλά ο συνοπτικός λόγος του Ευαγγελίου περιόρισε σε ευάριθμο και συνεσταλμένο μέτρο όλη την τελειότητα του κατ' αρετήν βίου, καθώς ο Κύριος είπε ότι: «Σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Είναι δε εντελώς το ίδιο ως προς τη δύναμη είτε να συγκρατεί κανείς το βάρος όταν αυτό κρέμεται από κάτω, είτε όταν επικαλύπτει από πάνω· διότι και στις δύο περιπτώσεις παρατηρείται η ίδια ένταση της δυνάμεως εκείνου που βαστάζει το φορτίο με οποιονδήποτε από τους δύο τρόπους· διότι το φέρει ομοίως μόνος του, είτε έχει το βάρος αναρτημένο είτε υποβαστάζει αυτό που σηκώνει με την παλάμη του.

Επειδή, λοιπόν, ο μεν Κύριος λέει ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες, η δε νύμφη τώρα αναφέρει ότι το σώμα βαστάζεται από δύο στύλους που πατούν πάνω σε χρυσά θεμέλια, θα ήταν ορθό για τη θεώρηση του αινίγματος των κνημών να συμπαραλάβουμε εκείνες τις δύο εντολές. Από αυτές, ο Κύριος ονομάζει τη μία πρώτη και την άλλη όμοια με την πρώτη, λέγοντας ότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης καρδίας, ψυχής και δυνάμεως είναι η πρώτη εντολή, ενώ το να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του ισοδυναμεί με την πρώτη. Αλλά και ο Παύλος, οικοδομώντας τον μέγα Τιμόθεο σαν έναν οίκο δεκτικό του Θεού, έστησε μέσα του αυτούς τους δύο στύλους, δίνοντας στον μεν έναν το όνομα της πίστεως και στον άλλον της συνειδήσεως, υποδηλώνοντας με την πίστη την αγάπη προς τον Θεό εξ όλης καρδίας, ψυχής και δυνάμεως, και με την αγαθή συνείδηση την αγαπητική διάθεση προς τον πλησίον.

Διότι και αυτά είναι ενέργειες του παθητικού μέρους της ψυχής. Επειδή με αυτή τη δύναμη της ψυχής αγαπούμε και αποστρεφόμαστε, οικειωνόμαστε και αποξενωνόμαστε. Επομένως, οι εραστές των καλών πραγματοποιούν μετάθεση αυτής της δύναμης, αλλά όχι νέκρωση, μη κλείνοντάς την μέσα τους ακίνητη, αλλά αναδεικνύοντάς την ενεργή στην αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον, στις οποίες «δύο εντολές», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, «κρέμονται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Εάν όμως αυτές ενταφιάζουν το θείο μάτι και καθιστούν εμπαθή αυτόν που ζει σύμφωνα με αυτές, ποια από τις άλλες αρετές δεν είναι κακία; Το καθένα λοιπόν από αυτά το έχουμε αποδείξει και μέσω των προηγούμενων λόγων μας και με αυτούς που τώρα παραθέσαμε, έχοντας απαριθμήσει και ελέγξει όλα όσα προέβαλε, κυοφορώντας τα στους δικούς του λόγους, εναντίον ημών και των πατέρων της εποχής μας, ενώ εμείς σεμνυνόμαστε για το ότι γίναμε κοινωνοί της ύβρεως που απευθύνεται προς τους αγίους, διότι οπωσδήποτε θα γίνουμε κοινωνοί τους και στην ευλογία.

Ας μην πλανάται κανείς· εάν κάποιος δεν πιστέψει ότι ο Χριστός Ιησούς πολιτεύθηκε εν σαρκί, και δεν ομολογήσει τον σταυρό του και το πάθος και το αίμα, το οποίο έχυσε για τη σωτηρία του κόσμου, αυτός δεν θα επιτύχει την αιώνια ζωή, είτε είναι βασιλιάς είτε ιερέας, είτε άρχοντας είτε ιδιώτης, είτε κύριος είτε δούλος, είτε άνδρας είτε γυναίκα. Εκείνος που μπορεί να κατανοήσει, ας κατανοήσει, και εκείνος που ακούει, ας ακούσει. Η κοινωνική θέση, το αξίωμα και ο πλούτος ας μην κάνουν κανέναν να υπερηφανεύεται, η αφάνεια και η φτώχεια ας μην καταρρακώνουν κανέναν· διότι το παν είναι η πίστη στον Θεό και η ελπίδα στον Χριστό, η απόλαυση των προσδοκώμενων αγαθών, και η αγάπη προς τον Θεό και προς τον συνάνθρωπο. Διότι, θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου, και ο Κύριος λέει: Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλε, τον Ιησού Χριστό, και: Σας δίνω μια νέα εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· από αυτές τις δύο εντολές εξαρτώνται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Παρατηρήστε λοιπόν τους ετερόδοξους, πώς δογματίζουν ότι ο Πατέρας του Χριστού είναι άγνωστος, πώς τρέφουν άπιστη έχθρα μεταξύ τους· δεν νοιάζονται για την αγάπη, αδιαφορούν για τα προσδοκώμενα, θεωρούν τα παρόντα ως μόνιμα, παραβλέπουν τις εντολές, περιφρονούν τη χήρα και το ορφανό, απεχθάνονται τον θλιμμένο, χλευάζουν τον φυλακισμένο.

Διότι τίποτα άλλο δεν ζητά από εσένα ο Χριστός, λέγει, παρά να τον αγαπάς με όλη σου την καρδιά και να τηρείς τις εντολές του. Επειδή εκείνος που τον αγαπά με τον τρόπο που πρέπει να τον αγαπά, είναι ολοφάνερο ότι σπεύδει να εκτελεί και τις εντολές του. Διότι, όταν κάποιος τρέφει γνήσια αισθήματα απέναντι σε κάποιον, φροντίζει να πράττει όλα εκείνα τα οποία μπορούν να ελκύσουν τον αγαπώμενο στην αγάπη προς αυτόν. Και εμείς, λοιπόν, εάν αγαπήσουμε γνήσια τον Δεσπότη, θα μπορέσουμε και τις εντολές του να εκπληρώσουμε, και να μην πράττουμε τίποτα από εκείνα που μπορούν να παροργίσουν τον αγαπώμενο. Αυτό είναι η βασιλεία των ουρανών, αυτό είναι η απόλαυση των αγαθών, αυτό είναι τα μύρια αγαθά: το να αξιωθούμε να αγαπάμε γνήσια και με τον τρόπο που πρέπει. Και θα τον αγαπήσουμε γνήσια, εάν εξαιτίας της αγάπης μας προς αυτόν επιδείξουμε πολλή αγάπη και προς τους συνδούλους μας. Διότι σε αυτές τις δύο εντολές, λέγει, κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες, στο να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη δύναμη, και με όλη σου τη διάνοια, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Αυτό είναι το κεφάλαιο των αρετών, αυτό είναι το θεμέλιο όλων των εντολών του Θεού. Διότι μαζί με την αγάπη προς τον Θεό συνεισέρχεται και η αγάπη προς τον πλησίον.

Διότι το θεμέλιο όλων των αγαθών δεν είναι τίποτε άλλο παρά η φιλία· Σε αυτό, λέγει, κρέμονται ο νόμος και οι προφήτες. Διότι όπως ακριβώς η φωτιά, όταν εισχωρήσει στην ύλη, συνηθίζει να τα καθαρίζει όλα, έτσι και η θερμότητα της αγάπης, όπου και αν πέσει, εξαλείφει και αποκόπτει όλα όσα λυμαίνονται τον θείο σπόρο, και καθιστά τη γη καθαρή για την υποδοχή των σπερμάτων. Όπου υπάρχει αγάπη, έχουν εξαλειφθεί όλα τα κακά· δεν υπάρχει η φιλαργυρία, η ρίζα των κακών, δεν υπάρχει φιλαργυρία, δεν υπάρχει αλαζονεία· διότι για ποιον λόγο να φερθεί κάποιος με αλαζονεία απέναντι στον φίλο του; Επομένως, τίποτε δεν κάνει τον άνθρωπο τόσο ταπεινό όσο η αγάπη. Διότι προσφέρουμε στους φίλους μας ακόμη και τις υπηρεσίες των δούλων, και δεν ντρεπόμαστε, αλλά απεναντίας τους χρωστάμε και ευγνωμοσύνη για την υπηρεσία μας αυτή· δεν φειδόμαστε τα χρήματα, αλλά πολλές φορές ούτε και τα ίδια μας τα σώματα· διότι ήδη έχει συμβεί κάποιος να διακινδυνεύσει τα μέγιστα για χάρη του αγαπημένου του.

Διότι, τι θα μπορούσε να είναι πιο καταγέλαστο από την πολιτεία εκείνη, στην οποία, πέρα από όσα έχουν λεχθεί, ο φιλόσοφος, αφού δαπάνησε χιλιάδες στίχους για να μπορέσει να αποδείξει τι τέλος πάντων είναι το δίκαιο, με τη μακρηγορία του γέμισε τα λεγόμενά του με πολλή ασάφεια; Αυτό, ακόμη και αν προσέφερε κάποιο όφελος, επρόκειτο να είναι εξαιρετικά άχρηστο για τον βίο των ανθρώπων. Διότι, εάν ο γεωργός, ο χαλκουργός, ο οικοδόμος, ο κυβερνήτης, και ο καθένας που τρέφεται από την εργασία των χεριών του, επρόκειτο να εγκαταλείψει την τέχνη του και τους δίκαιους κόπους του, και να δαπανήσει τόσα πολλά χρόνια προκειμένου να μάθει τι τέλος πάντων είναι το δίκαιο, τότε, πριν καν το μάθει, πολλές φορές θα προφτάσει να πεθάνει από την πείνα· και θα φύγει από τη ζωή εξαιτίας αυτού του δικαίου, χωρίς να έχει μάθει απολύτως τίποτε από τα υπόλοιπα χρήσιμα πράγματα, τερματίζοντας τον βίο του με βίαιο θάνατο. Τα δικά μας, όμως, δεν είναι τέτοια. Αντιθέτως, ο Χριστός μάς δίδαξε και το δίκαιο, και το πρέπον, και το συμφέρον, και γενικώς κάθε αρετή, συνοψίζοντάς τα σε σύντομα και σαφή λόγια. Άλλοτε λέγοντας ότι σε δύο εντολές κρέμεται ο νόμος και οι προφήτες, δηλαδή στην αγάπη προς τον Θεό και στην αγάπη προς τον πλησίον· και άλλοτε λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, το ίδιο να κάνετε κι εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες». Αυτά είναι όλα ευκολονόητα και εύκολα στο να τα κατανοήσει πλήρως και ο γεωργός, και ο υπηρέτης, και η χήρα γυναίκα, ακόμη και το μικρό παιδί, αλλά και εκείνος που θεωρείται εξαιρετικά ανόητος.

Διότι θεωρώ πως αυτά τα δύο δηνάρια είναι οι δύο εκείνες εντολές, από τις οποίες εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Επειδή έχει ειπωθεί από τον Κύριο στα Ευαγγέλια: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται ο νόμος και οι προφήτες». Η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον είναι δύο εντολές αλληλένδετες· όποιος έχει τη μία από αυτές, αλλά δεν έχει την άλλη, αυτός δεν κατέχει πραγματικά ούτε εκείνη που νομίζει ότι έχει. Διότι, όπως ακριβώς η ψυχή χωρίς σώμα δεν ονομάζεται άνθρωπος, ούτε πάλι το σώμα χωρίς ψυχή· έτσι και η αγάπη προς τον Θεό, εάν δεν έχει ως επακόλουθο και την αγάπη προς τον πλησίον, δεν αποτελεί πραγματική αγάπη· ούτε πάλι η αγάπη προς τον πλησίον ονομάζεται αγάπη, εάν δεν εμπεριέχει την αγάπη προς τον Θεό.

Και πάλι ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Εκείνος που μισεί τον αδελφό του βρίσκεται στο σκοτάδι και περπατάει στο σκοτάδι, και δεν γνωρίζει πού πηγαίνει, διότι το σκοτάδι τύφλωσε τα μάτια του». Εάν όμως πεις ότι «Ακόμη κι αν δεν αγαπώ τον αδελφό μου, ωστόσο αγαπώ τον Θεό», σε ελέγχει ο Ιωάννης λέγοντας: «Εάν κάποιος πει "Αγαπώ τον Θεό" και μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης. Διότι εκείνος που δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει;». Εκείνος, λοιπόν, που έχει αγάπη προς όλους τους αδελφούς, εκείνος που δεν έχει έχθρα εναντίον κανενός, εκείνος που εκπληρώνει τον λόγο του Αποστόλου: «Ας μη δύει ο ήλιος πάνω στην οργή σας», αυτός αγαπά τον Θεό, αυτός είναι μαθητής Εκείνου, ο οποίος είπε ότι «Με αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι μαθητές του Χριστού από αυτό αναγνωρίζονται: από την αληθινή αγάπη. Εκείνος όμως που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του, ακόμη και αν νομίζει ότι αγαπά τον Χριστό, είναι ψεύτης και αυταπατάται. Διότι λέει ο απόστολος Ιωάννης ότι «Αυτήν την εντολή έχουμε από Αυτόν: εκείνος που αγαπά τον Θεό, να αγαπά και τον αδελφό του». Και πάλι ο Κύριος λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Και πρόσθεσε, θέλοντας να δείξει τη δύναμη της αγάπης, λέγοντας: «Από αυτές τις δύο εντολές εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες».

Την προαίρεση ζητά, την καρδιά ερευνά και γνωρίζει· διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Σας παρακαλώ, λοιπόν, να φυλάξετε την παραγγελία που σας δίνω: Διότι από αυτό αποδεικνύεται ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Αυτή είναι η φωνή του ίδιου του Δεσπότη, ο ίδιος το είπε στους μαθητές του· και πάλι: Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές συνοψίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Σας παρακαλώ, επομένως, να είστε μεταξύ σας φιλάνθρωποι, φιλόξενοι, φιλόπτωχοι· εξαιρέτως δε να διατηρούμε στο διηνεκές την αγάπη προς τον Θεό, ώστε να μπορέσουμε να αξιωθούμε την αιώνια ζωή, την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και πάλι, «σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Και αυτά ας έχουν ειπωθεί εδώ περί αγάπης. Ο ίδιος δε ο Παράκλητος, για τον οποίο κάνουμε αυτούς τους λόγους, το Πνεύμα το εκπορευόμενο από τον Πατέρα, είθε να εδραιώσει τους λογισμούς μας στο δικό Του θέλημα με ελπίδα και πίστη, και να στηρίξει τα λόγια μας στις εντολές του Χριστού με ειρήνη και αγάπη, και να κατευθύνει τις πράξεις σας προς τον νόμο του Θεού και Πατέρα με υπακοή και υπομονή· ώστε έτσι, ευαρεστώντας την πανταίτιο Τριάδα και με νοήματα και με λόγια και με πράξεις, να επιτύχετε τη μακαριότητα που επιφυλάσσεται για τους πιστούς. Μακάρι όλοι εσείς να την επιτύχετε μαζί με εμάς εν αυτή, στην οποία ανήκει κάθε δόξα, κράτος, μεγαλοπρέπεια και προσκύνηση, στους απέραντους αιώνες. Αμήν.

Προσδόκησε να παρουσιάσει τέλειον κάθε άνθρωπο, και σε ό,τι αφορούσε το δικό του μέρος τους παρουσίασε όλους, ανορθώνοντας αυτούς που έπεφταν, στηρίζοντας αυτούς που στέκονταν, εγείροντας αυτούς που κείτονταν χάμω, θεραπεύοντας τους συντριμμένους, ενισχύοντας τους ράθυμους, κραυγάζοντας με τρόπο φοβερό εναντίον των εχθρών, κοιτάζοντας αυστηρά τους πολεμίους. Σαν ένας άριστος στρατηγός, ο ίδιος γινόταν και σκευοφόρος και υπασπιστής και συμπαραστάτης, ο ίδιος γινόταν τα πάντα για το στρατόπεδο. Ήξερε να μάχεται και τη νύχτα και να ναυμαχεί, να πεζομαχεί, να ρίχνει βέλη, να κινεί το δόρυ, να χρησιμοποιεί τη σφενδόνη και τα ακόντια, και με κάθε τρόπο μάχης να επικρατεί των αντιπάλων, φροντίζοντας πολύ όχι μόνο για τα πνευματικά αλλά και για τα σαρκικά. Και σαν να είχε γεννήσει ο ίδιος ολόκληρη την οικουμένη, έτσι αγωνιούσε, έτσι έτρεχε, έτσι σπούδαζε να τους εισαγάγει όλους στη βασιλεία, θεραπεύοντας, παρακαλώντας, υποσχόμενος, γιατρεύοντας· με την παρουσία του, με γράμματα, με λόγια, με έργα, μέσω των μαθητών του, μέσω του εαυτού του. Και όπως το σίδερο, όταν πέσει στη φωτιά, γίνεται ολόκληρο φωτιά, έτσι και αυτός, αφού άναψε από τη φωτιά της αγάπης, έγινε ολόκληρος αγάπη, παραδίδοντας και σώμα και ψυχή και τα πάντα υπέρ εκείνων που αγαπούσε. Γι’ αυτό και την αποκαλούσε πλήρωμα του νόμου, σύνδεσμο της τελειότητας, μητέρα όλων των αγαθών, αρχή και τέλος της αρετής. Αν λοιπόν κάποιος ήθελε να αποκτήσει, μέσω της μίμησης, μόνο αυτόν τον άγιο να κατοικεί μέσα του, δεν θα είναι άμοιρος κανενός μέρους της αρετής. Αλλά όπως εκείνοι που έχουν ασχοληθεί με τη σοφία καυχώνται για τον Σολομώντα ως στήλη της, όσοι προσδοκούν τους μισθούς της υπομονής για τον Ιώβ, όσοι ποθούν τη σωφροσύνη για τον πάγκαλο Ιωσήφ, και άλλοι άλλον, αυτόν που ξεχωρίζει κατεξοχήν για την αρετή που και οι ίδιοι επιδιώκουν, έτσι και όσοι θέλουν να αποκτήσουν την αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον, μιμούμενοι μετά τον Χριστό και τον Παύλο, φτάνουν στο ίδιο το άκρον άωτον της αγάπης. Διότι σε αυτές τις δύο εντολές, από τις οποίες, όπως λέει ο Χριστός, κρέμονται όλος ο νόμος και οι προφήτες, αυτός ο άγιος ξεπέρασε όλους τους αγίους κατά πολύ.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, ο Κύριος ότι όλος ο νόμος και οι προφήτες εξαρτώνται από τις δύο εντολές του νόμου, στο «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου, και τον πλησίον ως εαυτόν», έσπευσε από την αρχή μέχρι το τέλος να τα τηρήσει αυτά ανθρωποπρεπώς. Ο δε διάβολος, ο οποίος εξαπάτησε από την αρχή τον άνθρωπο και γι' αυτό απέκτησε την κυριαρχία του θανάτου, βλέποντάς Τον κατά το βάπτισμα να λαμβάνει τη μαρτυρία του Πατέρα και να δέχεται από τους ουρανούς ως άνθρωπος το οικείο Άγιο Πνεύμα, και να έχει έλθει στην έρημο για να πειρασθεί από αυτόν, συγκρότησε εναντίον Του ολόκληρο τον πόλεμό του, μήπως τυχόν μπορέσει να κάνει και Αυτόν να προτιμήσει την ύλη του κόσμου από την αγάπη προς τον Θεό. Γνωρίζοντας, επομένως, ο διάβολος ότι τρία είναι αυτά τα πράγματα από τα οποία κλονίζονται όλα τα ανθρώπινα, δηλαδή οι τροφές, τα χρήματα και η δόξα, μέσω των οποίων πάντοτε κατακρήμνιζε τον άνθρωπο στο βάραθρο της απώλειας, με αυτά τα τρία Τον πείραξε στην έρημο. Ο Κύριός μας, όμως, αφού αποδείχθηκε ανώτερος αυτών, πρόσταξε τον διάβολο να υποχωρήσει πίσω Του.

ΛΣΤ΄. Η ανέκφραστη ειρήνη των αγίων αγγέλων στηρίζεται σε αυτές τις δύο διαθέσεις: στην αγάπη προς τον Θεό και στην αγάπη προς αλλήλους· ομοίως δε και όλων των απ' αιώνος αγίων. Άριστα, λοιπόν, ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες.

Αλλά θεωρώ σωστό να διευρύνω λίγο εδώ την έννοια των λεγομένων, ώστε η συντομία της εντολής να γίνει πιο εκτενής και πιο σαφής. Διότι ποιος θέλει να ζημιώνεται ή να κακοπάσχει από άλλον; Και ποιος δεν θέλει να τιμάται από όλους, να δέχεται καλοσύνη και να ευημερεί πάντοτε; Διότι, αν κάποιος ξεκινούσε να κλέψει πρόβατα ή άλλα πράγματα του πλησίον του, εάν έφερνε στον νου του αυτή την εντολή, οπωσδήποτε θα σκεφτόταν ως εξής: Όπως ακριβώς δεν επιθυμώ να κλαπούν τα πρόβατα και τα πράγματά μου από άλλον, έτσι ας μη θελήσω ούτε εγώ να αρπάξω τα πράγματα του πλησίον. Και με αυτόν τον τρόπο θα απέτρεπε το πάθος της κλοπής. Εάν και ο πλεονέκτης διατηρούσε ζωντανή αυτή την εντολή στο μυαλό του, εύκολα θα απαλλασσόταν και αυτός από τούτο το πάθος, καθώς, εφόσον δεν θα επιθυμούσε να το υποστεί ο ίδιος, δεν θα το έπραττε ούτε αυτός σε άλλον. Ομοίως και ο μοιχός, επειδή δεν θέλει να μοιχευθεί η δική του γυναίκα από άλλον, οπωσδήποτε δεν θα επιθυμούσε ούτε ο ίδιος να μοιχεύσει τη γυναίκα άλλου. Παρομοίως για κάθε κακία και πάθος, αυτό θα εφαρμοζόταν με πολλή προθυμία, και, εάν έτσι είχαν τα πράγματα, όλος ο κόσμος θα ήταν ένα γαλήνιο λιμάνι και ένας άλλος παράδεισος. Διότι, όπως ακριβώς «όλος ο νόμος και οι προφήτες», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, «εξαρτώνται από δύο εντολές», δηλαδή από την αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον, έτσι συμβαίνει και με αυτήν.

Και εκεί μεν λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου· αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή, ενώ η δεύτερη είναι όμοια με αυτή: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες».

Δεν είναι λοιπόν αυτά αντίθετα, αλλά μάλλον συμφωνούν μεταξύ τους· διότι αυτός που αγαπά τον αδελφό του αγαπά και τον Δεσπότη, και το αντίστροφο: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Και ο ίδιος ο Παύλος λέει: «η αγάπη είναι η εκπλήρωση του νόμου», και ο Κύριος πάλι, σχετικά με την αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον, λέει: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες», διότι αυτές, δηλαδή η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον, αποτελούν το κεφάλαιο όλων των άλλων. Ναι, θα πει κάποιος· αλλά εδώ προτιμά την αγάπη προς τον πλησίον από την αγάπη προς τον Θεό, και εύχεται να απαρνηθεί Εκείνον για να κερδίσει αυτούς· ενώ ο Χριστός λέει: «Εκείνος που αγαπά πατέρα ή μητέρα περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιός μου». Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τους αγαπά περισσότερο από τον Χριστό. Διότι τι σήμαινε το να τους αγαπά; Το να τους οικειώσει με τον Χριστό. Πώς λοιπόν τους αγαπά περισσότερο από τον Χριστό, από τη στιγμή που έσπευδε να ελκύσει και αυτούς στη φιλία και την υπακοή του Χριστού; Μάλλον, λοιπόν, αυτό αποδεικνύει την υπερβολική αγάπη που είχε προς τον Χριστό, το γεγονός δηλαδή ότι ωθούσε και άλλους προς Αυτόν. Ναι, λέει, (έτσι θα ήταν) αν δεν χώριζε τον εαυτό του από τον Χριστό λέγοντας: «διότι ευχόμουν εγώ ο ίδιος (να είμαι ανάθεμα)» και τα εξής. Τι απαντάμε λοιπόν σε αυτό;

Ότι, λοιπόν, πρέπει να αγαπάμε και να λατρεύουμε ειλικρινά το θείο, και να αγαπάμε με στοργή τον συνάνθρωπο σαν τον εαυτό μας, η γνώση αυτή είναι κατά κάποιον τρόπο έμφυτη στους ανθρώπους. Η βούληση όμως, επειδή δεν συμπορεύεται με τη γνώση, κατέστησε αναγκαίο η κοινή αυτή πεποίθηση να καταγραφεί ως θέσπισμα και νόμος. Το ότι δε ο ειλικρινής έρωτας προς το θείο, η στοργή και η τέλεια αγάπη προς τον πλησίον εμπεριέχουν μέσα τους τις πράξεις των άλλων εντολών, δεν είναι δύσκολο να το κατανοήσει κανείς από μόνο του, αλλά το αποδεικνύει αυτό και ο δεσποτικός λόγος, όταν αναφέρει γι' αυτές: «σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Διότι, αυτός που έχει ενστερνιστεί τον θείο έρωτα και αγαπά με στοργή τον πλησίον σαν τον εαυτό του, θα αγαπήσει εξαιρετικά τον πατέρα και τη μητέρα του και θα τους προσφέρει την ύψιστη τιμή μετά τον Θεό. Επίσης, θα διαφυλάξει καθαρά από αδελφοκτόνα αίματα και φόνους όχι μόνο τα χέρια του, αλλά και τη γλώσσα και τους λογισμούς του από κάθε τέτοια σκέψη. Βεβαίως ούτε θα κλέψει αυτός· διότι κανείς δεν πιάστηκε να κλέβει αυτόν που αγαπά και προστατεύει σαν τον εαυτό του· αλλά ούτε θα καταστρέψει ξένους γάμους· ούτε θα δώσει ψεύτικο όρκο· και βέβαια ούτε θα καταθέσει ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον. Και γενικά δεν θα σηκώσει ποτέ άδικα χέρι, επιχειρώντας να χτυπήσει ή να προπηλακίσει, ούτε θα γίνει τυραννικός σφετεριστής όσων ανήκουν στον πλησίον.

Τι λοιπόν; Πώς θα συμβιβαστούν τα ασυμβίβαστα; Ή μάλλον πρέπει πρώτα να πούμε εκείνο, ότι δηλαδή αυτά δεν συγκρούονται μεταξύ τους. Διότι δεν είναι αντίθετα ο αδιαίρετος πόθος για τον Χριστό και το να αγαπά κανείς τον πλησίον του έτσι ώστε να μη θεωρεί τη δική τους σωτηρία κατώτερη από τη δική του ωφέλεια, αλλά απεναντίας αυτά συνάδουν μεταξύ τους. Διότι αυτός που αγαπά τον αδελφό του, εκπληρώνοντας τη δεσποτική εντολή, διασώζει καθαρή και ακέραιη την αγάπη προς τον Δεσπότη. «Σε αυτό», λέει, «θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Και πάλι: «Σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Διότι η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον αποτελούν το κεφάλαιο, τον σύνδεσμο και τη ρίζα όλων των άλλων κατορθωμάτων.

Ιδού, με πόσους τρόπους έφερε στο φως την ευθεία οδό της δικαιοσύνης και τον ύψιστο σκοπό του χριστιανισμού, προτρέποντας τους πάντες και επιθυμώντας να φθάσουν σε αυτόν, στον οποίο όσοι αγαπούν την αλήθεια, αποβλέποντας και αγωνιζόμενοι εντελώς ακούραστα με πίστη και ελπίδα και με κάθε κατάσταση αρετής, εύχονται και επιθυμούν να καταλήξουν. Διότι αυτοί θα μπορέσουν να εκπληρώσουν καθαρά, τέλεια και αμώμως, έχοντας απαλλαγεί από κάθε κακία, τις μεγάλες εντολές, από τις οποίες εξαρτώνται ο νόμος και οι προφήτες, δηλαδή το «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη δύναμή σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

Ο δε Ιησούς του είπε: «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή. Η δεύτερη, όμοια με αυτήν, είναι: Θα αγαπάς τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Από άμετρο φθόνο πλησιάζει αυτός που τον πειράζει. Διότι, επειδή είδαν τους Σαδδουκαίους να ντροπιάζονται και τον Κύριο να επαινείται για τη σοφία του, τον πλησιάζουν δοκιμάζοντάς τον, μήπως προσθέσει κάτι στην πρώτη εντολή, σαν να διόρθωνε τον νόμο, ώστε να βρουν αφορμή εναντίον του.