Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 23:12

Ματθ. 23, 11-12 Επειδή μπορεί κανείς να δει ως επί το πλείστον αυτούς που διδάσκουν νέα δόγματα να προσέρχονται στο αξίωμα της διδασκαλίας από επιθυμία για κενοδοξία και αλαζονεία, ο Κύριος αναιρεί αυτή την υπόνοια και αποκόπτει αυτόν τον δρόμο, επειδή οδηγεί στον όλεθρο. Εάν λοιπόν, λέει, επιθυμείς τη δόξα και τα πρωτεία, να επιζητείς την τάξη των διακόνων και των τελευταίων και να ασκείς την ταπεινοφροσύνη.

Γίνε, λοιπόν, φρόνιμος σαν το φίδι και ακέραιος σαν το περιστέρι, διότι ζεις ανάμεσα σε λύκους. Κατανόησε αυτά που λέω, αγαπητέ. Μη φοβηθείς να πεθάνεις για τον Χριστό· κι αν αντιμετωπίσεις πνιγμό, κι αν μαχαίρι, κι αν σε ρίξουν σε λάκκο, είτε σε ρεύμα ποταμού, είτε σε βυθό θάλασσας, μην προδώσεις τη σωφροσύνη εξαιτίας ανθρώπινου φόβου, διότι ο άνθρωπος μετά από λίγο θα διαλυθεί σε σκόνη. Μην καταφρονήσεις την εντολή του Θεού, διότι κι αν ακόμη δεν είναι παρόντες εκείνοι που θα σε ελέγξουν, τίποτα δεν μένει κρυφό από τον Κύριο, τον εκδικητή του Άβελ. Είτε, λοιπόν, διαβιώνεις σε κοινόβιο, είτε στην έρημο, μην περιφρονείς την αγνεία και τη σωφροσύνη· διότι «άγιοι να είστε, επειδή εγώ είμαι άγιος», είπε ο Κύριος· και «εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του, θα υψωθεί».

Εάν πράγματι επιζητείς να σωθείς, γιατί περιεργάζεσαι τον πλησίον; Εφόσον εισήλθες υπό τον ζυγό, γιατί αντιτάσσεσαι; Πώς λοιπόν θα φανεί ο καρπός της υπακοής σου; Έχε θάρρος, έχε θάρρος, αγαπητέ, διότι ούτε το αξίωμα, ούτε η τιμή, ούτε η μεγαλειότητα, ούτε το να αποκαλείσαι πρώτος ή δεύτερος, ούτε το να ονομάζεσαι ηγούμενος, ούτε το να θεωρείσαι ένδοξος, ούτε το να σου ανατεθεί τιμή, ούτε το να σου εμπιστευθούν κάποιο αξίωμα σε εισάγει στη βασιλεία των ουρανών, ούτε σου δωρίζει την άφεση των αμαρτιών. Δεν σε λυτρώνουν από την κόλαση, αλλά σε καταδικάζουν· αντίθετα, η ταπείνωση και η υπακοή, η αγάπη, η υπομονή και η μακροθυμία, αυτά είναι που σώζουν τον άνθρωπο. Διότι είναι αδύνατον να ευδοκιμήσει κανείς αλλιώς και να σωθεί, παρά μόνο με το να μιμηθεί τον Κύριο στα πάντα. Δεν τον ακούσατε να λέει: «δεν ήρθα για να διακονηθώ, αλλά για να διακονήσω»· και πάλι: «δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατρός που με έστειλε»· και πάλι: «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπειωθεί»; Δεν τον ακούσατε να λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»; Δεν ακούσατε ότι καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και πώς προειδοποιεί ότι θα σε ελέγξει κατά πρόσωπο; Δεν ακούσατε ότι εκείνος που μισεί τον αδελφό του βρίσκεται στο σκοτάδι; Δεν ακούσατε ότι ο Διάβολος εξαιτίας της υπερηφάνειας εξέπεσε από τους ουρανούς;

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη», και «εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Έτσι λοιπόν, αφού υψώσει τους ταπεινούς, θα κατοικήσει μέσα τους· διότι, ως Ύψιστος, στα ύψη κατοικεί αιώνια. Στους ταπεινούς, λοιπόν, απευθύνεται, προκειμένου να τους υψώσει ώστε και να κατοικήσει μέσα τους, και κατά τον ίδιο τρόπο, ως άγιος που είναι ο ίδιος, εκλέγει τους αγίους ανάμεσα στους ανθρώπους για να αναπαύεται σε αυτούς· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Άγιος που αναπαύεται στους αγίους». Αλλά επειδή είναι και μακρόθυμος ο ίδιος, αναλογιζόμενος την ανθρώπινη αδυναμία, σε όσους καταπονούνται στον θνητό βίο εξαιτίας της ευσέβειας και μικροψυχούν μπροστά στις θλίψεις, δίνει μακροθυμία, προκειμένου να υπομένουν τις θλίψεις με σθένος και καρτερία.

Κεφάλαιο Ε΄. Ποιμάνετε το ποίμνιο του Θεού που βρίσκεται ανάμεσά σας, χωρίς να καταδυναστεύετε τους κλήρους. Διότι λέγει ο Χριστός: Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, θα είναι διάκονός σας· διότι όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του, αυτός θα υψωθεί. Τι λέγεις; Εάν ταπεινώσω τον εαυτό μου, τότε θα γίνω υψηλός; Ναι, λέγει· διότι τέτοια είναι η δύναμή μου, είμαι ικανός και πολυμήχανος στο να παρέχω τα αντίθετα μέσω των αντιθέτων. Μη φοβάσαι· η φύση των πραγμάτων ακολουθεί το δικό μου θέλημα· δεν ακολουθώ εγώ τη φύση.

Διότι έτσι θα επιτύχεις την επιθυμία σου, λέει. Γι' αυτό πρέπει, εκείνος που επιδιώκει τα πρωτεία, να επιδιώκει την τελευταία θέση. Διότι όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του θα υψωθεί. Και πού θα βρούμε αυτή την ταπεινοφροσύνη; Θέλετε να μεταβούμε πάλι στην πόλη της αρετής, στα σκηνώματα των αγίων, εννοώ στα βουνά και στις κοιλάδες; Διότι εκεί θα δούμε αυτό το ύψος της ταπεινοφροσύνης. Άνθρωποι, οι οποίοι ήταν άλλοτε ένδοξοι, είτε εξαιτίας των κοσμικών αξιωμάτων τους είτε εξαιτίας των πλούτων τους, περιορίζουν τον εαυτό τους από παντού: από τα ενδύματα, από την κατοικία, από τους υπηρέτες· και σαν να το γράφουν με γράμματα, αποτυπώνουν σε όλα τους την ταπεινοφροσύνη. Και όσα αποτελούν καύσιμη ύλη για την αλαζονεία, όπως το να ντύνεται κανείς με πολυτέλεια, το να κτίζει λαμπρά οικήματα και το να έχει πολλούς υπηρέτες, τα οποία πολλές φορές παρασύρουν στην αλαζονεία ακόμη και όσους δεν το θέλουν, όλα αυτά εκεί έχουν καταργηθεί. Οι ίδιοι ανάβουν τη φωτιά, οι ίδιοι σχίζουν τα ξύλα, οι ίδιοι μαγειρεύουν, οι ίδιοι διακονούν όσους προσέρχονται. Εκεί δεν ακούς κανέναν να υβρίζει, ούτε βλέπεις κανέναν να υβρίζεται, ούτε να δέχεται διαταγές, ούτε να διατάζει· αλλά όλοι έχουν την τάξη των διακονούντων, και ο καθένας πλένει τα πόδια των ξένων, και υπάρχει μεγάλη άμιλλα γι' αυτό. Και το κάνει αυτό, χωρίς να εξετάζει ποιος είναι ο άλλος, ούτε αν είναι δούλος, ούτε αν είναι ελεύθερος, αλλά εκπληρώνει αυτή τη διακονία προς όλους ανεξαιρέτως. Κανείς εκεί δεν είναι ανώτερος ή κατώτερος. Τι συμβαίνει λοιπόν; Επικρατεί σύγχυση; Μη γένοιτο· τουναντίον, υπάρχει η ύψιστη ευταξία.

«Δες την ταπείνωσή μου και ελευθέρωσέ με, διότι δεν λησμόνησα τον νόμο σου». «Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου· και, «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Με αυτήν και ο θείος προφήτης στόλισε τις άλλες αρετές, και προβάλλοντάς την επικαλείται τη θεία βοήθεια. Υπάρχουν δε πολλά είδη ταπείνωσης· διότι κάποιος ταπεινώνεται και μέσα στη θλίψη, και στις συμφορές, και εξαιτίας των ανθρώπινων επιβουλών. Η αληθινή όμως ταπείνωση είναι, όταν εξαιτίας των αμαρτιών μας επιστρέφουμε στον Θεό· όπως ακριβώς ταπεινώθηκε ο ίδιος ο Δαβίδ, λέγοντας και πράττοντας: «Κάθε νύχτα θα λούζω το κρεβάτι μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»· και, «Δες την ταπείνωσή μου και τον κόπο μου, και συγχώρησε όλες τις αμαρτίες μου». Ομοίως, και εάν ταπεινωθούμε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, αγαπώντας και φυλάττοντας τα προστάγματά του, για τους οποίους λέει ο Κύριος: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι».

Η λέξη της ταπεινώσεως έχει πολλές σημασίες. Διότι υπάρχει η ταπείνωση της αρετής, όπως όταν λέει: «Καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Υπάρχει ταπείνωση που προέρχεται από συμφορές· υπάρχει και ταπείνωση από αμαρτήματα. Εδώ, βεβαίως, εννοεί την ταπείνωση από τις συμφορές. Γι' αυτό και πρόσθεσε το εξής αποδεικνύοντάς το: «Εταπείνωσε έως τη γη τη ζωή μου». Υπάρχει επίσης ταπείνωση από την αλαζονεία, όπως όταν λέει: «Εκείνος που υψώνει τον εαυτό του, θα ταπεινωθεί». Υπάρχει και μια άλλη ταπείνωση, αυτή που προέρχεται από την απληστία. Διότι τι υπάρχει πιο ταπεινό από εκείνους που θάβουν τον εαυτό τους μέσα στον πλούτο, τις εξουσίες και τις δόξες; Επειδή διπλά ταπεινοί είναι οι τέτοιοι άνθρωποι: αφενός επειδή σέρνονται κατάχαμα, και αφετέρου επειδή θεωρούν αυτά τα πράγματα σπουδαία, όπως ακριβώς τα μικρά παιδιά θεωρούν σπουδαία τους αστραγάλους, τις σφαίρες και τα παρόμοια παιχνίδια.

Και πάλι, για το ότι, εάν περιφρονήσεις τον πλούτο, τότε θα τον αποκτήσεις, άκουσε τον Χριστό που λέει: Δεν υπάρχει κανείς που να άφησε πατέρα, ή μητέρα, ή οικίες, ή αδελφούς, ο οποίος να μη λάβει τα εκατονταπλάσια, και να μην κληρονομήσει την αιώνια ζωή. Και για το ότι, εάν περιφρονήσεις τη δόξα, τότε θα την αποκτήσεις, άκουσε πάλι τον ίδιο τον Χριστό που λέει: Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι διάκονός σας· και πάλι: Διότι όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του, αυτός θα υψωθεί. Τι λες; Εάν ποτίσω τον εχθρό, τότε τον τιμωρώ; Εάν αφήσω τα υπάρχοντα, τότε τα έχω; Εάν ταπεινώσω τον εαυτό μου, τότε θα είμαι υψηλός;

Σας παρακαλώ λοιπόν, τέκνα, στο όνομα του Κυρίου να αγαπήσετε την ταπεινοφροσύνη, για την οποία μάλιστα μίλησε ο Χριστός, ο οποίος ταπείνωσε τον εαυτό Του για εμάς μέχρι θανάτου, και μάλιστα σταυρικού θανάτου, ώστε λοιπόν και εμείς να γίνουμε μιμητές Του και έτσι να νικήσουμε την υπερηφάνεια του διαβόλου διά της ταπεινοφροσύνης. Και ο Κύριος, αναφερόμενος στην ταπείνωση, είπε ότι όποιος θέλει να είναι μεγάλος ανάμεσά σας, ας είναι ο τελευταίος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων· διότι εκείνος που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ ο ταπεινός από πουθενά δεν μπορεί να καταπέσει, εφόσον τοποθετείται πιο κάτω από όλους, εκείνος όμως που υψώνει τον εαυτό του οδηγείται προς τα κάτω, στην άβυσσο του πυρός.

Διότι ένας είναι ο καθοδηγητής σας, ο Χριστός, και όλοι εσείς είστε αδελφοί. Και κανέναν μην ονομάσετε πατέρα σας πάνω στη γη. Διότι ένας είναι ο Πατέρας σας, ο εν τοις ουρανοίς. Και ο μεγαλύτερος ανάμεσά σας ας είναι διάκονός σας. Όποιος δε υψώσει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του θα υψωθεί. Αλίμονο σε εσάς, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι καταβροχθίζετε τις περιουσίες των χηρών, με την πρόφαση των μακροσκελών προσευχών· γι' αυτό θα λάβετε βαρύτερη καταδίκη. Αλίμονο δε σε εσάς, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι κλείνετε τη βασιλεία των ουρανών, και ούτε εσείς εισέρχεστε, ούτε εκείνους που θέλουν να εισέλθουν τους αφήνετε να μπουν. Αλίμονο σε εσάς, διότι προσφέρετε το δέκατο από τον δυόσμο, το άνηθο και το κύμινο, αλλά παραμελήσατε τα πιο βαριά παραγγέλματα του νόμου, τη δικαιοσύνη, το έλεος και την πίστη· εσείς που διυλίζετε το κουνούπι, ενώ καταπίνετε την καμήλα. Αλίμονο σε εσάς, διότι καθαρίζετε το εξωτερικό του ποτηριού και του πιάτου, ενώ από μέσα αυτά είναι γεμάτα από αρπαγή και πλεονεξία.

Ματθ. 23, 11-12. Επειδή όσους παρασύρονται σε καινοτομίες δογμάτων μπορεί κανείς ως επί το πλείστον να τους δει να παγιδεύονται σε αυτόν τον όλεθρο από έρωτα για την κενοδοξία και την αλαζονεία, αποκόπτει λοιπόν και την αρχή και τη ρίζα της κενοδοξίας με δίκοπη και ακονισμένη μάχαιρα· διότι, εάν επιθυμείς δόξα και πρωτεία, να αναζητάς την τάξη των διακόνων και των τελευταίων, δηλαδή να ασκείς την ταπεινοφροσύνη· επειδή μέσω αυτής είναι δυνατόν να επιτύχεις τα αληθινά πρωτεία και την ανέκφραστη δόξα. Εάν επιθυμούμε να επιτύχουμε δόξα και πρωτεία, ας μισήσουμε τη δόξα και τα πρωτεία· εάν όμως ούτε έτσι δεν πείθεστε να καταφρονείτε τη δόξα και τα πρωτεία, να γνωρίζετε ότι οι επιδιώξεις σας θα καταλήξουν στο αντίθετο· διότι θα ταπεινωθείτε, επειδή όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί. Όσοι όμως φύλαξαν τις εντολές μου και ταπεινώθηκαν θα υψωθούν· διότι καθένας που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί· η ταπείνωση, λοιπόν, είναι σημάδι της διαφύλαξης των δογμάτων, και η διαφύλαξη αυτή είναι ο σύνδεσμος της συγγένειας των αδελφών, η οποία φανερώνει τον ουράνιο Πατέρα· ας αγαπήσουμε από καρδιάς την ταπεινοφροσύνη.

Ύψος, λοιπόν, του ταπεινόφρονος ανθρώπου είναι η ταπεινοφροσύνη, στην οποία πρέπει τόσο πολύ να στηρίζεται και να ευθυμεί και να γεμίζει με χαρά την ψυχή του, σαν να ήταν κάποιος άλλος που έχει περιβληθεί όλο τον πλούτο και την ανθρώπινη δόξα και τα κρατά στα χέρια του. Διότι αυτός που είναι με αυτόν τον τρόπο και σε αυτά ταπεινός, έχει τον Θεό να τον υψώνει και να τον τοποθετεί ψηλά (διότι «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του», λέει, «θα υψωθεί»), ενώ αντίθετα, αυτός που υπερηφανεύεται θα βρει τον Θεό να του εναντιώνεται και να τον ταπεινώνει και να τον καταρρίπτει στη γη μαζί με την αλαζονεία και τη μάταιη κομπορρημοσύνη του. Είδες ύψωμα που γίνεται αιτία της έσχατης πτώσεως; Είδες ταπείνωση που ανεβάζει στον ουρανό; Πώς λοιπόν να μην είναι κάποιος εύθυμος και να μην καυχηθεί δικαιολογημένα, δηλαδή να νιώσει τέρψη και να πάρει θάρρος, για το ύψος της ταπεινώσεώς του;

Κανείς, υπερηφανευόμενος εις βάρος του άλλου, ας μην θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο και καλύτερο έστω και από τον τυχόντα, αλλά αντίθετα ας θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο από όλους τους ανθρώπους ως μαθητής του Χριστού, καθώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Και πάλι: Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι ο τελευταίος όλων και διάκονος όλων. Καθώς και: Ο Υιός του Ανθρώπου δεν ήλθε για να διακονηθεί, αλλά για να διακονήσει και να δώσει τη ζωή Του ως λύτρο για πολλούς. Και ο Απόστολος λέει: Διότι δεν κηρύττουμε τους εαυτούς μας αλλά τον Κύριο Ιησού Χριστό, και τους εαυτούς μας δούλους δικούς σας διά του Ιησού.

Εάν όμως κάποιος δεν διακατέχεται από μεγάλη ταπεινοφροσύνη, παραδίδεται στον σατανά και απογυμνώνεται από τη θεία χάρη που του δόθηκε και δοκιμάζεται μέσα σε πολλές θλίψεις, και τότε φανερώνεται η οίησή του, το ότι δηλαδή είναι γυμνός και ταλαίπωρος. Οφείλει, επομένως, αυτός που πλουτεί από τη χάρη του Θεού να ζει με πολλή ταπεινοφροσύνη και συντριβή καρδίας, και να θεωρεί τον εαυτό του φτωχό και ότι δεν κατέχει τίποτα. Διότι είναι κάτι ξένο προς αυτόν, και άλλος του το έδωσε, και όποτε θέλει το αφαιρεί. Αυτός που ταπεινώνει κατ' αυτόν τον τρόπο τον εαυτό του ενώπιον Θεού και ανθρώπων, δύναται να διαφυλάξει τη χάρη που του δόθηκε, όπως λέει ο Κύριος: «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Αν και είναι εκλεκτός του Θεού, ας θεωρεί τον εαυτό του αποδοκιμασμένο, και όντας πιστός, ας θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο. Διότι τέτοιου είδους ψυχές είναι ευάρεστες στον Θεό και ζωοποιούνται εν Χριστώ, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εάν όμως δεν βρίσκεται σε τέτοια μεγάλη ταπεινοφροσύνη και συντριβή, ένας τέτοιος άνθρωπος ζητείται από τον σατανά και παραδίδεται και απογυμνώνεται από τη χάρη που του δόθηκε και πειράζεται και δοκιμάζεται με πολλές θλίψεις. Και τότε φανερώνεται η αλαζονεία του και η μάταιη ραθυμία του, και έτσι καταλαβαίνει ότι ο ίδιος είναι γυμνός και ταλαίπωρος. Οφείλει, λοιπόν, αυτός που πλουτίζει με τη χάρη του Θεού να βρίσκεται σε πολλή ταπείνωση και συντριβή καρδιάς και να θεωρεί τον εαυτό του ως φτωχό και ότι δεν έχει τίποτα. Διότι το χάρισμα είναι κάτι το ξένο προς αυτόν και άλλος του το έδωσε, και όποτε θέλει, μπορεί να του αφαιρέσει αυτό που του έδωσε, ώστε ταπεινώνοντας έτσι τον εαυτό του ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων, να μπορέσει να παραμείνει και να διαφυλαχθεί στη χάρη του Κυρίου που του δόθηκε, όπως ακριβώς είπε και ο Κύριος: «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί». Αν και είναι εκλεκτός του Θεού, ο ίδιος ας θεωρεί τον εαυτό του αδόκιμο, αν και είναι πιστός και άξιος δούλος του Κυρίου, ας λογαριάζει τον εαυτό του εντελώς ως αχρείο δούλο, αν και είναι μεγάλος ενώπιον του Δεσπότη. Ο ίδιος ας θεωρεί τον εαυτό του ως ένα τίποτα. Τέτοιες ψυχές είναι ευάρεστες στον Κύριο και θα μπορέσουν να διέλθουν αυτόν τον αιώνα χωρίς να πέσουν, και αξιώνονται από το Άγιο Πνεύμα να εισέλθουν τέλεια στη ζωή της βασιλείας.

«Διότι όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.» Αλλά και οι τελευταίοι που κλήθηκαν για την εργασία στον αμπελώνα, πρώτοι έλαβαν την αμοιβή τους.

Και πρώτη εντολή είναι αυτή: «Μετανοείτε, γιατί πλησίασε η βασιλεία των ουρανών», και πάλι: «Ζητάτε και θα σας δοθεί, ψάχνετε και θα βρείτε, χτυπάτε και θα σας ανοιχτεί· γιατί καθένας που ζητάει λαμβάνει και εκείνος που ψάχνει βρίσκει και σε εκείνον που χτυπάει θα ανοιχτεί». Θέλοντας δε ο Θεός να μας διδάξει πάνω σε αυτά, πώς πρέπει να ζητάμε και με ποια λόγια και έργα, είπε: «Εκείνος που θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας γίνει τελευταίος από όλους και δούλος όλων και διάκονος όλων. Διότι εκείνος που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Όλα αυτά και τα παρόμοια με αυτά, όποιος τα κρατά αδιάλειπτα στη διάνοιά του και ασχολείται με αυτά νύχτα και μέρα, αναλογιζόμενος αυτά νοερά και αισθητά και εφαρμόζοντάς τα με προθυμία, αποχωρίζεται λίγο-λίγο από τη μνήμη του κόσμου, των πραγμάτων του βίου, των χρημάτων, των συγγενών και των οικείων, και εξοικειώνεται αναλόγως με τα πνευματικά. Προκόβοντας δε έτσι καθημερινά, αισθάνεται πώς υποχωρούν σιγά-σιγά οι λογισμοί των προλήψεων, έπειτα πώς μειώνονται και αυτές οι προλήψεις, και πώς μαλακώνει η καρδιά και φτάνει στην ταπείνωση· και πώς πάλι αυτή γεννά λογισμούς που προξενούν ταπεινοφροσύνη. Αισθανόμενος λοιπόν αυτά με αυτόν τον τρόπο, μετά βίας μέσα από όλα αυτά φτάνει στην κατάνυξη και στα δάκρυα. Φτάνει πάντως, μέσα από πολλές θλίψεις, και όσο περισσότερο ταπεινώνεται, τόσο περισσότερο κατανύσσεται.

«Ούτε να ονομαστείτε καθηγητές· διότι ένας είναι ο καθηγητής σας, ο Χριστός. Και ο μεγαλύτερος από εσάς θα είναι διάκονός σας. Όποιος δε υψώσει τον εαυτό του, θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του, θα υψωθεί.» Δεν εμποδίζει ο Χριστός να ονομάζεται κάποιος δάσκαλος, αλλά το να επιθυμεί εμπαθώς να ονομάζεται έτσι, και να προσπαθεί με κάθε τρόπο να ονομαστεί. Διότι το αξίωμα του δασκάλου ανήκει κυρίως μόνο στον Θεό. Και λέγοντας «να μην ονομάσετε κανέναν πατέρα», δεν απαγορεύει την τιμή προς τους γονείς, αφού θέλει να τιμούμε τους γονείς, και μάλιστα τους πνευματικούς πατέρες, αλλά μας προτρέπει στο να αναγνωρίζουμε τον αληθινό Πατέρα, δηλαδή τον Θεό· διότι κυρίως πατέρας είναι ο Θεός. Ενώ οι σωματικοί πατέρες δεν είναι οι πραγματικοί αίτιοι της γεννήσεως, αλλά όργανα και συναίτιοι.