Πατερικὲς ἀναφορὲς ἀνὰ βιβλικὸ ἐδάφιο
13 πατερικά χωρίαΌλες οι κατηγορίες γνησιότητας
δεσμεύουσι γὰρ φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα καὶ ἐπιτιθέασιν ἐπὶ τοὺς ὤμους τῶν ἀνθρώπων, τῷ δὲ δακτύλῳ αὐτῶν οὐ θέλουσι κινῆσαι αὐτά.Ανάγνωση ολόκληρου κεφαλαίου
1–13 από 13
Mt 23, 4 Οὐαὶ τοίνυν ὑμῖν, ὦ νομικοί, ὅτι φορτικὸν ὁμολογουμένως ὄντα τὸν νόμον τοῖς μὲν ἄλλοις πατοῦσιν αὐτὸν θανάτου δίκην ἐπάγετε, 〈αὐτοὶ〉 δὲ τοῦ νόμου οὐδὲ προσψαύετε.
Ματθ. 23, 4 Αλίμονο λοιπόν σε εσάς, ω νομικοί, διότι, ενώ ο νόμος είναι ομολογουμένως βαρύς, στους μεν άλλους που τον καταπατούν επιβάλλετε τη θανατική ποινή, εσείς οι ίδιοι όμως ούτε καν αγγίζετε τον νόμο.
Λεπτομέρειες
ζητεῖται μὲν οὖν πρὸς ἡμῶν ὁ Θεὸς διά γε τοῦ ἑλέσθαι διψῆν τὰ αὐτῷ δοκοῦντα δρᾶν, ῥᾳθυμίας ἁπάσης ἐξῃρημένης· ἐργασόμεθα δὲ καὶ τὸ κρῖμα, τὸν θεῖον αὐτοῦ νόμον ἀποπεραίνοντες, ἀοκνότατα δὲ κατορθοῦντες τὴν ἀρετήν· κερδανοῦμεν δὲ πάλιν τῆς δικαιοσύνης τὴν δόξαν, τοῖς ἐξ ἀγαθουργίας αὐχήμασιν εὖ μάλα κατεστεμμένοι, καὶ τὴν εὐκλεᾶ καὶ ἀμώμητον ἀληθῶς τῆς εἰς Θεὸν εὐσεβείας, καὶ τῆς εἰς ἀδελφοὺς ἀγάπης διάττοντες τρίβον· “Πλήρωμα ”γὰρ νόμου ἡ ἀγάπη,” κατὰ τὸ γεγραμμένον. δεῖ δὲ οἶμαι προσεπενεγκεῖν οἷς ἔφην, τὸ ἀποκρίνεσθαι αὐτὰ, τουτέστι, τὸ καὶ ἑτέροις προσλαλεῖν καὶ νουθετεῖν ἀδελφούς· ἐσόμεθα γὰρ ὧδε καὶ οὐχ ἑτέρως ἄρτιοι πρὸς ἀρετήν. οὕτω καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τὸν ἔργῳ τε καὶ λόγῳ δοκιμώτατον μέγαν ἔφη κληθήσεσθαι ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· ἐλάχιστον δὲ τὸν εἰσηγεῖσθαι μὲν μεμελετηκότα καὶ ἀποχρῶντα εἰς τοῦτο, μὴ μὴν ἔτι καὶ δρᾶν ἀνεχόμενον ἅπερ ἂν εὖ ἔχειν οἴηται, καὶ κατορθοῦν ἐπιτάττῃ τισί. ταλανίζει δέ που καὶ τοὺς τῶν Ἰουδαίων καθηγητάς; οὕτω λέγων “Οὐαὶ ὑμῖν γραμματεῖς καὶ φαρισαῖοι ὑπο- ”κριταὶ, ὅτι δεσμεύετε φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, καὶ “ἐπιτίθετε τοῖς ἀνθρώποις, αὐτοὶ δὲ,” φησὶν, οὐδ᾽ ὅσον εἰπεῖν ἄκρῳ “δακτύλῳ προσψαύετε αὐτοῖς.” τελεωτάτης οὖν ἄρα θεοσεβείας ἀπόδειξις, τὸ καὶ κατορθοῦν ἀρετὴν, εἰσηγεῖσθαι δὲ καὶ ἑτέροις τὰ δι᾽ ὧν ἂν γένοιντο λαμπροί.
Αναζητείται, λοιπόν, από εμάς ο Θεός μέσα από την επιλογή μας να διψούμε να πράττουμε όσα είναι αρεστά σε Αυτόν, έχοντας αποβάλει κάθε ραθυμία. Θα εφαρμόσουμε δε και το δίκαιο, εκπληρώνοντας τον θείο Του νόμο και κατορθώνοντας εντελώς άοκνα την αρετή. Και θα κερδίσουμε πάλι τη δόξα της δικαιοσύνης, στεφανωμένοι πολύ καλά με τα καυχήματα της αγαθοεργίας και διατρέχοντας το πραγματικά ένδοξο και άμωμο μονοπάτι της προς τον Θεό ευσέβειας και της προς τους αδελφούς αγάπης. Διότι «πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Πρέπει δε, νομίζω, να προσθέσω σε όσα είπα και το να τα αποκρινόμαστε, δηλαδή να μιλάμε και σε άλλους και να νουθετούμε τους αδελφούς. Διότι έτσι, και όχι διαφορετικά, θα είμαστε τέλειοι ως προς την αρετή. Έτσι και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε ότι ο πλέον δοκιμασμένος σε έργο και σε λόγο θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών. Ελάχιστος δε θα ονομαστεί εκείνος που έχει μελετήσει να καθοδηγεί τους άλλους και επαρκεί για αυτό, αλλά ο ίδιος δεν ανέχεται να πράττει όσα θεωρεί ότι είναι σωστά και τα οποία προστάζει σε κάποιους να κατορθώσουν. Δεν ταλανίζει άλλωστε κάπου και τους διδασκάλους των Ιουδαίων λέγοντας έτσι: «Ουαί σε εσάς γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι δένετε φορτία βαριά και δυσβάστακτα, και τα επιθέτετε στους ανθρώπους, αλλά οι ίδιοι», λέει, «ούτε με την άκρη του δακτύλου σας δεν τα αγγίζετε.» Άρα, απόδειξη της τελειότατης θεοσέβειας είναι το να κατορθώνει κανείς την αρετή, αλλά και να διδάσκει στους άλλους τα μέσα με τα οποία θα μπορούσαν να γίνουν λαμπροί.
Λεπτομέρειες
Μάλιστα μὲν γὰρ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς ἐνεδείξατο τοῖς νοῦν ἔχουσι τοῦ νόμου τούτου τὴν ἀρετὴν, εἰπών· Τί βλέπεις τὸ κάρφος τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ σου, τὴν δὲ δοκὸν τὴν ἐν τῷ σῷ ὀφθαλμῷ οὐ κατανοεῖς; Εἰ δὲ πολλοῖς τῶν ῥᾳθυμοτέρων ἀσαφέστερον ἔτι εἶναι δοκεῖ, ἄνωθεν αὐτὸ διαλῦσαι πειράσομαι. Ἐνταῦθα γὰρ, ὡς ἔμοιγε δοκεῖ, οὐχ ἁπλῶς ἅπαντα τὰ ἁμαρτήματα κελεύει μὴ κρίνειν, οὐδὲ ἁπλῶς ἀπαγορεύει τὸ τοιοῦτον ποιεῖν, ἀλλὰ τοῖς μυρίων γέμουσι κακῶν, καὶ ἄλλοις ὑπὲρ τῶν τυχόντων ἐπεμβαίνουσι. Δοκεῖ δέ μοι καὶ Ἰουδαίους ἐνταῦθα αἰνίττεσθαι, ὅτι πικροὶ τῶν πλησίον ὄντες κατήγοροι, μικρῶν ἕνεκεν καὶ οὐδαμινῶν, αὐτοὶ τὰ μεγάλα ἀνεπαισθήτως ἡμάρτανον· ὃ καὶ πρὸς τῷ τέλει ὀνειδίζων αὐτοὺς ἔλεγεν, ὅτι Δεσμεύετε φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, ὑμεῖς δὲ τῷ δακτύλῳ οὐ θέλετε κινῆσαι αὐτά· καὶ, Ἀποδεκατοῦτε τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ ἄνηθον, καὶ κατελίπετε τὰ βαρύτερα τοῦ νόμου, τὴν κρίσιν, καὶ τὸν ἔλεον, καὶ τὴν πίστιν. Δοκεῖ μὲν οὖν καὶ πρὸς τούτους ἀποτείνεσθαι, προαναστέλλων αὐτοὺς ἐν οἷς ἔμελλον τῶν μαθητῶν κατηγορεῖν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν ἥμαρτον ἐκεῖνοι τοιοῦτον, ἀλλ᾽ ὅμως ἐκείνοις πλημμελήματα ἐνομίζετο εἶναι· οἷον, τὸ Σάββατον μὴ τηρεῖν, τὸ χερσὶν ἀνίπτοις ἐσθίειν, τὸ μετὰ τελωνῶν κατακεῖσθαι· ὃ καὶ ἀλλαχοῦ φησιν· Οἱ τὸν κώνωπα διϋλίζοντες, καὶ τὴν κάμηλον καταπίνοντες.
Μάλιστα, με όσα ακολουθούν φανέρωσε την αρετή αυτού του νόμου σε όσους διαθέτουν νου, λέγοντας: «Γιατί βλέπεις το κάρφος που βρίσκεται στο μάτι του αδελφού σου, ενώ τη δοκό που βρίσκεται στο δικό σου μάτι δεν την παρατηρείς;» Εάν όμως σε πολλούς από τους πιο αμελείς το νόημα εξακολουθεί να φαίνεται κάπως ασαφές, θα προσπαθήσω να το διασαφηνίσω από την αρχή. Διότι εδώ, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, δεν παραγγέλλει να μην κρίνουμε γενικώς όλα τα αμαρτήματα, ούτε απαγορεύει απλώς να πράττουμε κάτι τέτοιο, αλλά απευθύνεται σε όσους είναι γεμάτοι από αναρίθμητα κακά, και παρ' όλα αυτά επιτίθενται σε άλλους για ασήμαντα πράγματα. Μου φαίνεται επίσης ότι εδώ υπονοεί και τους Ιουδαίους, επειδή, ενώ υπήρξαν αυστηρότατοι κατήγοροι των πλησίον τους για μικρά και μηδαμινά σφάλματα, οι ίδιοι διέπρατταν μεγάλα αμαρτήματα χωρίς καν να το αισθάνονται· το οποίο άλλωστε τους το έλεγε ελέγχοντάς τους προς το τέλος: «Δένετε φορτία βαριά και δυσβάστακτα, αλλά εσείς ούτε με το δάχτυλό σας δεν θέλετε να τα κουνήσετε»· και: «Δίνετε το δέκατο από τον δυόσμο και τον άνηθο, και αφήσατε τα πιο σημαντικά του νόμου, δηλαδή τη δικαιοσύνη, το έλεος και την πίστη». Φαίνεται, λοιπόν, ότι απευθύνεται και προς αυτούς, αναχαιτίζοντάς τους εκ των προτέρων για όσα επρόκειτο να κατηγορήσουν τους μαθητές. Διότι, έστω κι αν εκείνοι δεν διέπρατταν κανένα τέτοιο αμάρτημα, στους Ιουδαίους ωστόσο αυτά θεωρούνταν παραπτώματα· όπως, παραδείγματος χάριν, το να μην τηρούν το Σάββατο, το να τρώνε με άπλυτα χέρια, το να παρακάθονται σε γεύμα μαζί με τελώνες· γι' αυτό και αλλού λέει: «Εσείς που διυλίζετε τον κώνωπα και καταπίνετε την κάμηλο».
Λεπτομέρειες
Δεσμεύουσι γὰρ φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, καὶ τιθέασιν ἐπὶ τοὺς ὤμους τῶν ἀνθρώπων· τῷ δὲ δακτύλῳ αὐτῶν οὐ θέλουσι κινῆσαι αὐτά. Διπλῆν ἐνταῦθα λέγει κακίαν, τὸ πολλὴν μὲν καὶ ἄκραν ἀπαιτεῖν ἀσυγγνώστως παρὰ τῶν ἀρχομένων βίου ἀκρίβειαν, πολλὴν δὲ ἑαυτοῖς ἐπιτρέπειν τὴν ἄδειαν· ὧν τοὐναντίον τὸν ἄριστον ἄρχοντα ἔχειν χρή· ἐν μὲν τοῖς καθ᾽ ἑαυτὸν, ἀσύγγνωστον εἶναι καὶ πικρὸν δικαστήν· ἐν δὲ τοῖς τῶν ἀρχομένων, συγγνωμονικὸν καὶ ἥμερον· ὧν οὗτοι τὸ ἐναντίον ἐποίουν.
Διότι δένουν φορτία βαριά και δυσβάστακτα και τα τοποθετούν στους ώμους των ανθρώπων· με το δάχτυλό τους όμως δεν θέλουν να τα κινήσουν. Εδώ κάνει λόγο για διπλή κακία: το να απαιτούν αφενός από τους αρχομένους, χωρίς καμία επιείκεια, πολλή και απόλυτη ακρίβεια βίου, και αφετέρου να επιτρέπουν πολλή ελευθερία στον εαυτό τους. Ο άριστος άρχοντας οφείλει να διακρίνεται από τα ακριβώς αντίθετα γνωρίσματα: στα μεν δικά του ζητήματα να είναι αμείλικτος και σκληρός δικαστής, ενώ στα ζητήματα των αρχομένων να είναι επιεικής και ήμερος· αυτοί όμως έπρατταν το αντίθετο.
Λεπτομέρειες
Καὶ μὴν τοὐναντίον ἔμπροσθεν ἔλεγεν, ὅτι Δεσμεύουσι φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα. Ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἐποίουν πάλιν, καὶ πάντα ἔπραττον εἰς τὴν τῶν ὑπηκόων διαφθορὰν, ἐν τοῖς μικροῖς ζητοῦντες τὴν ἀκρίβειαν, καὶ τῶν μεγάλων καταφρονοῦντες. Ἀποδεκατοῦτε γὰρ, φησὶ, τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ ἄνηθον, καὶ ἀφήκατε τὰ βαρύτερα τοῦ νόμου, τὴν κρίσιν καὶ τὸν ἔλεον καὶ τὴν πίστιν. Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι. Ἐνταῦθα μὲν οὖν εἰκότως φησὶν, ἔνθα δεκάτη ἐστὶ καὶ ἐλεημοσύνη· τί γὰρ βλάπτει τὸ ἐλεημοσύνην διδόναι; Ἀλλ᾽ οὐχ ὡς νόμον τηροῦντας· οὐδὲ γὰρ αὐτὸς οὕτως φησί. Διὰ δὴ τοῦτο ἐνταῦθα μὲν λέγει· Ταῦτα ἔδει ποιῆσαι· ἔνθα δὲ περὶ καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων διαλέγεται, οὐκέτι τοῦτο προστίθησιν, ἀλλὰ διαιρεῖ, καὶ δείκνυσιν ἐξ ἀνάγκης τῇ ἔνδον καθαρότητι καὶ τὴν ἔξωθεν ἑπομένην· τοὐναντίον δὲ οὐκέτι.
Και όμως, αντίθετα, πρωτύτερα έλεγε ότι «δεσμεύουν φορτία βαριά και δυσβάστακτα». Αλλά και αυτά τα έκαναν πάλι, και τα έπρατταν όλα προς διαφθοράν των υπηκόων, επιζητώντας την ακρίβεια στα μικρά και περιφρονώντας τα μεγάλα. Διότι προσφέρετε ως δέκατο, λέει, τον δυόσμο και το άνηθο, και εγκαταλείψατε τα βαρύτερα του νόμου, την κρίση, το έλεος και την πίστη. Αυτά έπρεπε να πράξετε, και εκείνα να μην τα εγκαταλείψετε. Εδώ, λοιπόν, εύλογα τα λέει αυτά, εφόσον πρόκειται για το δέκατο και την ελεημοσύνη· διότι σε τι βλάπτει το να δίνει κανείς ελεημοσύνη; Όχι όμως με την έννοια της τήρησης του νόμου· διότι ούτε και ο ίδιος το διατυπώνει έτσι. Γι' αυτό ακριβώς, εδώ μεν λέει: «Αυτά έπρεπε να πράξετε»· εκεί όμως όπου ομιλεί περί καθαρών και ακαθάρτων, δεν το προσθέτει πλέον αυτό, αλλά διαχωρίζει, και αποδεικνύει ότι την εσωτερική καθαρότητα την ακολουθεί κατ' ανάγκην και η εξωτερική· ενώ το αντίθετο δεν ισχύει.
Λεπτομέρειες
Δεσμεύουσι γὰρ φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, καὶ ἐπιτιθέασιν ἐπὶ τοὺς ὤμους τῶν ἀνθρώπων, τῷ δὲ δακτύλῳ αὐτῶν οὐ κινοῦσιν αὐτά. Πάντα δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν ποιοῦσιν πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις. Πλατύνουσι γὰρ τὰ φυλακτήρια αὐτῶν, καὶ μεγαλύνουσι τὰ κράσπεδα τῶν ἱματίων αὐτῶν, φιλοῦσί τε τὰς πρωτοκλισίας ἐν τοῖς δείπνοις, καὶ τὰς πρωτοκαθέδρας ἐν ταῖς συναγωγαῖς, καὶ τοὺς ἀσπασμοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς, καὶ καλεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων Ῥαββί. Ὑμεῖς δὲ μὴ κληθῆτε, Ῥαββί.
Διότι δένουν φορτία βαριά και δυσβάστακτα, και τα επιθέτουν στους ώμους των ανθρώπων, με το δάχτυλό τους όμως δεν τα κινούν. Όλα δε τα έργα τους τα πράττουν για να θεαθούν από τους ανθρώπους. Διότι πλαταίνουν τα φυλακτήριά τους και μεγαλώνουν τα κράσπεδα των ιματίων τους, και αγαπούν τις πρωτοκλισίες στα δείπνα και τις πρωτοκαθεδρίες στις συναγωγές, καθώς και τους ασπασμούς στις αγορές και να αποκαλούνται από τους ανθρώπους Ραββί. Εσείς όμως μην αποκληθείτε Ραββί.
Λεπτομέρειες
λζʹ. Διὰ τοῦτο καὶ τὴν ὑπόκρισιν ἡμῶν ἐλέγχων πόρρωθεν ἔλεγεν· “Ὁ λαὸς οὗτος, τοῖς χείλεσί με τιμᾷ· ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει ἀπ᾽ ἐμοῦ, μάτην δὲ σέβονταί με,” καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ἅπερ δὲ ὁ Κύριος ἡμῶν ἔλεγε ταλανίζων τοὺς Φαρισαίους, περὶ ἡμῶν ἐγὼ ἀκούω, τῶν νῦν ὑποκριτῶν, τῶν τοσαύτης χάριτος ἀξιωθέντων, καὶ χείρω ἐκείνων διακειμένων. Ἢ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς δεσμοῦμεν “φορτία” βαρέα καὶ “δυσβάστακτα,” καὶ ἐπιτίθεμεν ἐπὶ τοὺς ὤμους τῶν ἀνθρώπων, τῷ δὲ “δακτύλῳ” ἡμῶν οὐ θέλομεν κινῆσαι αὐτά; Ἢ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς πάντα τὰ ἔργα ἡμῶν ποιοῦμεν πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις; Ἢ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς φιλοῦμεν “τὴν πρωτοκλισίαν ἐν τοῖς δείπνοις καὶ τὰς πρωτοκαθεδρίας ἐν ταῖς συναγωγαῖς, καὶ καλεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ”Ῥαββί, Ῥαββί·” καὶ τοὺς ταῦτα ἡμῖν μὴ σφόδρα ἀπονέμοντας ἕως θανάτου πολεμοῦμεν; Ἢ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς ἤραμεν τὴν κλεῖδα τῆς γνώσεως, καὶ κλείομεν “τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων,” μηδὲ αὐτοὶ εἰσερχόμενοι, μηδὲ αὐτοὺς ποιοῦντες εἰσελθεῖν; Ἢ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς περιάγομεν “τὴν θάλασσαν καὶ τὴν ξερὰν ποιῆσαι ἕνα προσήλυτον, καὶ ὅταν γένηται” ποιοῦμεν αὐτὸν “υἱὸν γεέννης διπλότερον ἡμῶν;” Ἢ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς “ἐσμεν ὁδηγοὶ τυφλοί, τὸν κώνωπα διυλίζοντες, καὶ τὴν κάμηλον καταπίνοντες;”
ΛΖʹ. Γι' αυτόν τον λόγο, ελέγχοντας από παλιά την υποκρισία μας, έλεγε: «Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα· μάταια δε με σέβονται», και τα εξής. Και όσα έλεγε ο Κύριός μας, ταλανίζοντας τους Φαρισαίους, εγώ νιώθω να τα ακούω για εμάς, τους σημερινούς υποκριτές, οι οποίοι αξιωθήκαμε τόσο μεγάλη χάρη και όμως βρισκόμαστε σε χειρότερη κατάσταση από εκείνους. Ή μήπως δεν δένουμε και εμείς «φορτία» βαριά και «δυσβάστακτα» και τα επιθέτουμε στους ώμους των ανθρώπων, ενώ με το «δάχτυλό» μας δεν θέλουμε ούτε να τα κουνήσουμε; Ή μήπως δεν κάνουμε και εμείς όλα τα έργα μας για να θεαθούμε από τους ανθρώπους; Ή μήπως δεν αγαπάμε και εμείς «την πρωτοκλισία στα δείπνα και τις πρωτοκαθεδρίες στις συναγωγές, και να ονομαζόμαστε από τους ανθρώπους "Ραββί, Ραββί"»· και όσους δεν μας τα αποδίδουν αυτά στον μέγιστο βαθμό, τους πολεμάμε μέχρι θανάτου; Ή μήπως δεν πήραμε και εμείς το κλειδί της γνώσης και κλείνουμε «τη βασιλεία των ουρανών μπροστά στους ανθρώπους», χωρίς ούτε οι ίδιοι να εισερχόμαστε, αλλά ούτε και να αφήνουμε αυτούς να εισέλθουν; Ή μήπως δεν περιφερόμαστε και εμείς «σε θάλασσα και ξηρά για να κάνουμε έναν προσήλυτο, και όταν γίνει», τον κάνουμε «υιό της γεέννης διπλάσια από εμάς»; Ή μήπως δεν είμαστε και εμείς «οδηγοί τυφλοί, που διυλίζουμε τον κώνωπα και καταπίνουμε την κάμηλο»;
Λεπτομέρειες
Mt 23, 2—5 〈Τὸ δεσμεύουσιν φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα〉 οὐχ ἁπλῶς φησιν ὁ δεσπότης, ὅτι 〈βαρέα〉 τυγχάνει 〈καὶ δυσβάστακτα〉, ἀλλὰ τὰ τῇ αὐτῶν ἐκείνων τῶν ἱερέων κρίσει 〈βαρέα〉 φανέντα 〈καὶ δυσβάστακτα〉· ἃ γὰρ 〈αὐτοὶ〉 οὐδὲ 〈τῷ δακτύλῳ〉 κινοῦσιν, τοῦτ᾽ ἔστιν οὐδὲ ἀπάρχονται πράττειν, πῶς οὐχὶ 〈βαρέα καὶ δυσβάστακτα〉 νομίζεσθαι πεποιήκασιν; ἀλλ᾽ οὗτοι 〈βαρέα καὶ δυσβάστακτα〉 δι᾽ ὧν οὐ πράττουσιν ἐπιδείξαντες ὅμως ἐπιτιθέασιν αὐτὰ τοῖς ἄλλοις πράττειν ἀπαραιτήτως βιαζόμενοι. διὸ πράττειν μὲν ὁ δεσπότης τὰ παρ᾽ αὐτῶν προσταττόμενα τοῖς ὄχλοις ἐπιτρέπει καὶ ταῦτα δὲ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ὅσα τῆς Μωσαϊκῆς 〈καθέδρας〉 ἄξια· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ταύτην προέταξεν εἰπών· 〈ἐπὶ τῆς καθέδρας Μωυσέως〉 καὶ ἑξῆς· οὐ γὰρ ὅσα αὐτοῖς ἐπινενόηται ταῦτα ποιεῖν κελεύει (ταῦτα γὰρ προδιήλεγξεν παραδόσεις ἀνθρώπων εἰπὼν ἐπὶ παραλύσει τῶν ἐντολῶν τοῦ θεοῦ) οὐδὲ τὰ μικροπρεπῆ ταῦτα καὶ παιδαγωγικὰ καὶ ἀνάξια πολιτείας τελείας καὶ ὑψηλῆς, οἷα τὰ περὶ βρωμάτων καὶ σαββάτων παρατηρήσεως καὶ τὰ ὅμοια· καὶ γὰρ καὶ ταῦτα προεξέβαλεν· τούτων γὰρ ἐργάται ἀκριβεῖς ὑπῆρχον οἱ ἱερεῖς. ποῖα οὖν προστασσόντων τῶν γραμματέων ὁ δεσπότης κελεύει τὸν ὄχλον ποιεῖν; ἐκείνα, ὡς ἔφαμεν, ὅσα τῆς Μωσαϊκῆς 〈καθέδρας〉 ἄξια, τοῦτ᾽ ἔστιν ὅσα δύναται ψυχὴν σαλευομένην καὶ ὀκλάζουσαν ὑποστηρίζειν καὶ ἐνδυναμοῦν.
Ματθ. 23, 2-5 «Δεσμεύουν φορτία βαριά και δυσβάστακτα»: Ο Δεσπότης δεν λέει απλώς ότι τυγχάνουν «βαριά και δυσβάστακτα», αλλά ότι φάνηκαν «βαριά και δυσβάστακτα» κατά την κρίση των ίδιων εκείνων των ιερέων. Διότι αυτά που «αυτοί» ούτε «με το δάχτυλό» τους δεν κουνούν, δηλαδή ούτε καν αρχίζουν να τα πράττουν, πώς δεν έκαναν ώστε να θεωρούνται «βαριά και δυσβάστακτα»; Αλλά αυτοί, μολονότι με το να μην τα εφαρμόζουν έδειξαν ότι είναι «βαριά και δυσβάστακτα», ωστόσο τα φορτώνουν στους άλλους, εξαναγκάζοντάς τους να τα εφαρμόζουν απαραιτήτως. Γι' αυτό, ο Δεσπότης επιτρέπει μεν στα πλήθη να πράττουν αυτά που προστάζονται από εκείνους, και μάλιστα όχι ανεξαιρέτως, αλλά όσα είναι άξια της Μωσαϊκής «καθέδρας»· γι' αυτό άλλωστε την προέταξε, λέγοντας: «Στην καθέδρα του Μωυσή» και τα εξής. Διότι δεν τους παραγγέλλει να κάνουν όσα έχουν επινοηθεί από αυτούς (επειδή αυτά τα ήλεγξε προηγουμένως, ονομάζοντάς τα παραδόσεις ανθρώπων, προς ακύρωση των εντολών του Θεού), ούτε τα μικροπρεπή αυτά και παιδαγωγικά που είναι ανάξια μιας τέλειας και υψηλής πολιτείας, όπως οι διατάξεις περί τροφών και τηρήσεως των σαββάτων και τα παρόμοια· επειδή και αυτά τα απέκλεισε εκ των προτέρων, διότι ως προς αυτά οι ιερείς υπήρξαν αυστηροί τηρητές. Ποια λοιπόν από αυτά που προστάζουν οι γραμματείς παραγγέλλει ο Δεσπότης στο πλήθος να κάνει; Εκείνα, όπως είπαμε, που είναι άξια της Μωσαϊκής «καθέδρας», δηλαδή όσα μπορούν να υποστηρίξουν και να ενδυναμώσουν μια ψυχή που κλονίζεται και λυγίζει.
Λεπτομέρειες
ταῦτα δέ ἐστιν ἡ πρὸς θεὸν ἀγάπη εἰλικρινής, ἡ πρὸς τὸν πλησίον καὶ ἁπλῶς ὅσα συνᾴδει τῇ νομοθεσίᾳ τῆς χάριτος· ἅπερ οὐ μόνον οὐκ ἐξέβαλλεν ὁ δεσπότης, ἀλλὰ καὶ βεβαίως φυλάττεσθαι παρέδωκεν, ἅτινα οὐδὲ 〈τῷ δακτύλῳ〉 φησὶν 〈θέλειν〉 τοὺς ἱερέας 〈κινεῖν〉, ἐξ ὧν αὐτὰ καὶ 〈βαρέα καὶ δυσβάστακτα〉 καὶ τοῖς ἄλλοις νομίζεσθαι πεποιήκασιν. ταῦτα πάντα, φησίν, ἂν λέγωσιν ὑμῖν οἱ ἱερεῖς ποιεῖν, ποιεῖτε μὴ ἔχοντες προφάσεως ἀναβολήν, ὅτι ἐκεῖνοι οὐ ποιοῦσιν· καὶ γὰρ οὐδὲ 〈κατὰ τὰ ἔργα〉 αὐτῶν καὶ ὑμᾶς ποιεῖν ἐπιτάσσω· τοὐναντίον δὲ καὶ ἀποτρέπω. 〈κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν〉, φησίν, 〈μὴ ποιεῖτε〉. πῶς οὖν ἃ 〈λέγουσιν〉 ποιεῖν κελεύεις; ἀκολούθως λίαν, ὅτι αὐτοὶ ἃ 〈λέγουσιν οὐ ποιοῦσιν〉, ἐν τούτῳ μόνῳ δοκοῦντες εὐδοκιμεῖν, ἐν τῷ τὰς ἐντολὰς τοῦ θεοῦ ἄλλοις ἀναγγέλλειν. εἰ δὲ καὶ ἔπραττον, ἃ ἔλεγον, καὶ ἃ πράττουσιν προσέταττεν ἂν μιμεῖσθαι. διὰ τοῦτο δὲ ταλανίζει αὐτοὺς ὁ δεσπότης, ὅτι ᾔδεσαν αὐτοὶ τὰς ἐντολάς, ὅτι οὐκ ἔπραττον εἰδότες, ὅτι βαρὺ αὐτοῖς καὶ δυσβάστακτον, δι᾽ ὧν οὐκ ἔπραττον, ἐποίουν φορτίον, ὅτι καὶ ἃ ἔπραττον εὐτέλειαν ἔχοντα καὶ ταπεινότητα ἰουδαϊκὴν καὶ αὐτὰ οὐχ ὡς ἐντολὴν ἐποίουν, ἀλλ᾽ ὥστε τοῖς ὁρῶσιν ἀρέσαι.
Αυτά δε είναι η ειλικρινής αγάπη προς τον Θεό, η αγάπη προς τον πλησίον και γενικώς όσα συνάδουν με τη νομοθεσία της χάριτος· τα οποία όχι μόνο δεν τα απέρριψε ο Δεσπότης, αλλά και παρέδωσε να τα φυλάσσουμε σταθερά, τα οποία λέει ότι οι ιερείς «δεν θέλουν να κινήσουν» ούτε «με το δάχτυλό» τους, με αποτέλεσμα να τα έχουν κάνει να φαίνονται «βαρέα και δυσβάστακτα» και στους άλλους. Όλα αυτά, λέει, εάν σας πουν οι ιερείς να τα κάνετε, να τα κάνετε χωρίς να προφασίζεστε αναβολή επειδή εκείνοι δεν τα κάνουν. Διότι δεν σας διατάζω να πράττετε «σύμφωνα με τα έργα» τους· αντιθέτως, μάλιστα, σας αποτρέπω. «Σύμφωνα με τα έργα τους», λέει, «μην πράττετε». Πώς λοιπόν προστάζεις να κάνουν όσα «λένε»; Πολύ λογικά, διότι αυτοί όσα «λένε, δεν τα κάνουν», νομίζοντας ότι ευδοκιμούν μόνο σε τούτο, στο να αναγγέλλουν τις εντολές του Θεού στους άλλους. Εάν όμως έπρατταν αυτά που έλεγαν, τότε θα πρόσταζε να μιμείστε και όσα πράττουν. Γι' αυτόν τον λόγο τους ταλανίζει ο Δεσπότης: επειδή γνώριζαν οι ίδιοι τις εντολές, επειδή αν και τις γνώριζαν δεν τις εφάρμοζαν, επειδή, με το να μην τις εφαρμόζουν, έκαναν το φορτίο βαρύ και δυσβάστακτο, και επειδή και όσα έπρατταν, τα οποία είχαν ευτέλεια και ιουδαϊκή ταπεινότητα, ούτε αυτά τα έπρατταν ως εντολή, αλλά για να αρέσουν σε όσους τους έβλεπαν.
Λεπτομέρειες
Οὐχ ἁπλῶς φησιν ὁ κύριος, 〈βαρέα〉 τυγχάνει 〈καὶ δυσβάστακτα〉, ἀλλὰ κατὰ τὴν τῶν ἱερέων κρίσιν βαρέα φανέντα 〈καὶ δυσβάστακτα〉· ἃ γὰρ 〈αὐτοὶ〉 οὐδὲ 〈τῷ δακτύλῳ〉 κινοῦσιν, τοῦτ᾽ ἔστιν οὐδὲ ἀπάρχονται πράττειν, ταῦτα τοῖς ἑτέροις ποιεῖν ἐπιτάττουσιν.
Δεν λέει απλώς ο Κύριος ότι είναι βαριά και δυσβάστακτα, αλλά ότι κατά την κρίση των ιερέων φάνηκαν βαριά και δυσβάστακτα· διότι αυτά που οι ίδιοι ούτε με το δάχτυλό τους δεν κουνούν, δηλαδή ούτε καν αρχίζουν να τα πράττουν, αυτά προστάζουν τους άλλους να τα κάνουν.
Λεπτομέρειες
Προσέχετε τοίνυν καὶ αὖθις τοῦ δεσπότου καὶ Θεοῦ ἡμῶν λέγοντος· «Οὐ δύναται δένδρον καλὸν καρπὸν σαπρὸν ποιεῖν οὐδὲ δένδρον σαπρὸν καρπὸν καλὸν ποιεῖν», καὶ πάλιν· «Ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ τῆς καρδίας προφέρει τὰ ἀγαθά, ὁ δὲ πονηρὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ πονηροῦ θησαυροῦ τῆς καρδίας προφέρει τὰ πονηρά», καὶ αὖθις· «Ὁ λύσας μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων καὶ διδάξας οὕτως τοὺς ἀνθρώπους» ποιεῖν «ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν.» τί δὲ καὶ περὶ τῶν γραμματέων καὶ φαρισαίων φησί; «Δεσμεύουσι φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα καὶ περιτιθέασιν ἐπὶ τοῦς ὤμους τῶν ἀνθρώπων, τῷ δὲ δακτύλῳ αὐτῶν οὐ θέλουσι κινῆσαι αὐτά· πάντα δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν ποιοῦσι πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις, πλατύνουσι δὲ τὰ φυλακτήρια αὐτῶν καὶ μεγαλύνουσι τὰ κράσπεδα» τῶν ἱματίων αὐτῶν, «φιλοῦσι δὲ τὴν πρωτοκλισίαν ἐν τοῖς δείπνοις καὶ τὰς πρωτοκαθεδρίας ἐν ταῖς συναγωγαῖς καὶ τοὺς ἀσπασμοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς καὶ καλεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ῥαββὶ ῥαββί.» ὅταν οὖν ἴδῃς ἐκ τούτων πάντων τι ποιοῦντά τινα καὶ τὴν ἐξ ἀνθρώπων δόξαν ἐπιζητοῦντα καὶ λύοντα τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ ἵνα ἀνθρώπους ἀρέσῃ ἐπίγνωθι ὅτι πλάνος ἐστὶ καὶ οὐκ ἀληθής. λέγει δὲ καὶ ὁ ἀπόστολος· «Ὅπου δὲ ἐν ὑμῖν ἔρις» καὶ φθόνος «καὶ ζῆλος» καὶ διαβολαὶ «καὶ διχοστασίαι, οὐχὶ σαρκικοὶ ἐστέ;
Προσέξτε λοιπόν και πάλι τον Δεσπότη και Θεό μας που λέει: «Δεν μπορεί το καλό δέντρο να κάνει σάπιους καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να κάνει καλούς καρπούς», και πάλι: «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά, ενώ ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα πονηρά», και πάλι: «Όποιος καταλύσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές και διδάξει έτσι τους ανθρώπους» να πράττουν, «ελάχιστος θα ονομαστεί στη βασιλεία των ουρανών.» Τι λέει δε και για τους γραμματείς και τους φαρισαίους; «Δένουν φορτία βαριά και δυσβάσταχτα και τα φορτώνουν στους ώμους των ανθρώπων, ενώ οι ίδιοι ούτε με το δάχτυλό τους δεν θέλουν να τα κουνήσουν. Όλα δε τα έργα τους τα κάνουν για να φανούν στους ανθρώπους, και πλαταίνουν τα φυλαχτά τους και μεγαλώνουν τα κρόσσια» των ιματίων τους, «και αγαπούν την πρώτη θέση στα δείπνα και τις πρωτοκαθεδρίες στις συναγωγές και τους ασπασμούς στις αγορές και να αποκαλούνται από τους ανθρώπους ραββί, ραββί.» Όταν λοιπόν δεις κάποιον να κάνει κάτι από όλα αυτά και να επιζητά τη δόξα των ανθρώπων και να καταλύει τις εντολές του Θεού για να αρέσει στους ανθρώπους, να γνωρίζεις ότι είναι πλάνος και όχι αληθινός. Λέει δε και ο απόστολος: «Όπου δε υπάρχει μεταξύ σας έριδα» και φθόνος «και ζήλια» και διαβολές «και διχοστασίες, δεν είστε σαρκικοί;»
Λεπτομέρειες
Δεῖ οὖν τῶν διδασκόντων τι ἀπὸ τοῦ θείου νόμου ἀκούειν, κἂν αὐτοὶ μὴ ποιῶσιν. «Δεσμεύουσι γὰρ φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, καὶ ἐπιτιθέασιν ἐπὶ τοὺς ὥμους τῶν ἀνθρώπων, τῷ δὲ δακτύλῳ αὐτῶν οὐ θέλουσι κινῆσαι αὐτά· πάντα δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν ποιοῦσι πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις· πλατύνουσι δὲ τὰ φυλακτήρια αὐτῶν, καὶ μεγαλύνουσι τὰ κράσπεδα τῶν ἱματίων αὐτῶν.» Φορτία βαρέα ἐπετίθεσαν οἱ Φαρισαῖοι, ἀναγκάζοντες τοὺς ἀνθρώπους τὰς ἐντολὰς τοῦ νόμου ἐκπληροῦν, λεπτὰς οὔσας καὶ δυσφυλάκτους· ἢ καὶ πλείω τῶν ἐντολῶν τοῦ νόμου ἐβάρυνον, παραδόσεις τινὰς παραδιδόντες ἐπέκεινα τοῦ νόμου, αὐτοὶ δὲ τῷ δακτύλῳ αὐτῶν μὴ κινοῦντες, τουτέστι, μηδὲν αὐτοὶ ἐνεργοῦντες, μηδὲ πλησιάσαι τολμῶντες τοῖς τοιούτοις φορτίοις. Ὅταν γὰρ ὁ διδάσκων οὐ μόνον διδάσκει, ἀλλὰ καὶ πράττει, δοκεῖ συμβαστάζειν καὶ συνεργεῖν τοῖς διδασκομένοις· ὅταν δὲ ἐμὲ μὲν ἐπιφορτίζῃ, αὐτὸς δὲ μηδὲν πράττῃ, βαρύνει μᾶλλον ἐμέ· δεικνύων ἐξ ὧν αὐτὸς ἀμελεῖ, ὡς ἀδύνατόν ἐστι κατορθωθῆναι ἃ λέγει. Ἐγκαλεῖ τοίνυν ὁ Κύριος τοῖς Φαρισαίοις, ὡς μὴ θέλουσι συμβαστάζειν τὰ βάρη τῶν ἐντολῶν καὶ συμπράττειν. Οὐ μόνον δὲ οὐ ποιοῦσί τι ἀγαθόν, ἀλλὰ καὶ σχηματίζονται ὡς ποιοῦντες· καίτοι κἂν ἐποίουν, διὰ δὲ τὸ θεαθῆναι ἐποίουν, ὑφῃρεῖτο ἂν αὐτοῖς τὸ κέρδος· νῦν δὲ πόσης καταδίκης ἄξιοι, ὅταν οὔτε ποιῶσι, καὶ θέλωσι δοξάζεσθαι ὡς ποιοῦντες;
Πρέπει, λοιπόν, να ακούμε αυτούς που διδάσκουν κάτι από τον θείο νόμο, έστω κι αν οι ίδιοι δεν το εφαρμόζουν. «Διότι δένουν φορτία βαριά και δυσβάστακτα, και τα επιθέτουν στους ώμους των ανθρώπων, ενώ με το δάχτυλό τους δεν θέλουν ούτε να τα κουνήσουν· και όλα τα έργα τους τα κάνουν για να φανούν στους ανθρώπους· και πλαταίνουν τα φυλακτήριά τους, και μεγαλώνουν τα κρόσσια των ιματίων τους.» Οι Φαρισαίοι επέθεταν βαριά φορτία, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να εκπληρώνουν τις εντολές του νόμου, οι οποίες ήταν λεπτομερείς και δύσκολο να τηρηθούν· ή και τους επιβάρυναν με περισσότερα από τις εντολές του νόμου, επιβάλλοντας κάποιες παραδόσεις πέρα από τον νόμο, ενώ οι ίδιοι δεν τα κουνούσαν ούτε με το δάχτυλό τους, δηλαδή δεν έκαναν τίποτα οι ίδιοι, ούτε τολμούσαν να πλησιάσουν σε τέτοια φορτία. Διότι, όταν αυτός που διδάσκει όχι μόνο διδάσκει, αλλά και πράττει, φαίνεται ότι σηκώνει το βάρος μαζί και συνεργάζεται με αυτούς που διδάσκονται· όταν όμως φορτώνει εμένα, ενώ ο ίδιος δεν πράττει τίποτα, με βαραίνει περισσότερο, αποδεικνύοντας από εκείνα που ο ίδιος αμελεί, ότι είναι αδύνατον να εφαρμοστούν αυτά που λέει. Κατηγορεί, λοιπόν, ο Κύριος τους Φαρισαίους, επειδή δεν θέλουν να σηκώσουν μαζί τα βάρη των εντολών και να συμπράξουν. Και όχι μόνο δεν πράττουν κανένα καλό, αλλά και προσποιούνται ότι το πράττουν· μολονότι, ακόμη κι αν έπρατταν, εφόσον θα το έπρατταν για να φανούν στους ανθρώπους, θα έχαναν το πνευματικό τους όφελος· τώρα όμως, πόσης καταδίκης είναι άξιοι, όταν ούτε πράττουν, και θέλουν να δοξάζονται σαν να έπρατταν;
Λεπτομέρειες
Δεῖν δὲ ἔγνω μὲν γράψαι πάλιν περὶ τούτου τῇ σῇ ἱερότητι ὡς ἂν καὶ τὸ γῆρας ἐλεήσας τοῦ μοναχοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ φεισάμενος καταστάσεως καὶ πρὸς τοὺς καιροὺς τούτους ἰδὼν οἳ καὶ τοὺς κώνωπας καμήλους ἐκμεγαλύνουσιν ἐάσῃς τὸν γέροντα τῷ μοναστηριδίῳ τὴν ψυχὴν ἐναποφυσῆσαι μόνον οὐκ ἄκροις ἐφιπταμένην τοῖς χείλεσι καί, πρόσοδοι δὲ εἴ τινες εἶεν, αὐτὸν ἐκκαρποῦσθαι ταύτας καὶ διοικεῖν ὡς τῷ κοινῷ πάντων κριτῇ λόγους ὑπὲρ τούτων ὑφέξειν μέλλοντα· ὥσπερ οὖν καὶ αὐτοὶ τὴν τῶν ἐκκλησιαστικῶν πρόσοδον θαρρηθέντες, ἀνθρωπίνης μὲν ἡμέρας λογισμοῖς ὑποπίπτειν οὐ δικαιοῦμεν, εἰ μὴ ἄρα ἐπὶ τοῖς πρόδηλον κατάγνωσιν φέρουσι καὶ τοὺς πλείονας σκανδαλίζουσι, Θεὸν δὲ μόνον ἐκλογιστὴν ἀναμένειν οἰόμενοί τε καὶ λέγοντες, πειθόμενοί τε καὶ πείθοντες· εἰ δ’ ἡμᾶς αὐτοὺς κολακεύοντες, πικροὶ τῶν ἄλλων κριταὶ καθήμεθα, δέος μὴ συνταχθῶμεν τοῖς δεσμεύουσι μὲν φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, τῷ δὲ δακτύλῳ αὐτῶν μὴ βουλομένοις κινῆσαι καὶ ἀκούσωμεν εἴτε πεπαλαιωμένοι κακῶν ἡμερῶν, τοῖς οἰκείοις καταμαρτυρούμενοι χείλεσιν, εἴτε πονηροὶ δοῦλοι τῷ οἰκείῳ κρινόμενοι στόματι, καὶ αὖ, μὴ ἀφιέντες ὀλίγον, ἀφεθέντες τὰ πλείονα.
Θεώρησε λοιπόν σωστό να γράψει πάλι για αυτό το θέμα στην ιερότητά σου, ώστε, σπλαχνιζόμενος τα γηρατειά του μοναχού και λυπούμενος την κατάστασή του, και βλέποντας αυτούς τους καιρούς που μεγεθύνουν τα κουνούπια σε καμήλες, να αφήσεις τον γέροντα να παραδώσει την ψυχή του στο μικρό μοναστήρι, η οποία κοντεύει να πετάξει από τα χείλη του, και, αν υπάρχουν κάποια έσοδα, να τα καρπώνεται και να τα διαχειρίζεται αυτός, αφού πρόκειται να δώσει λόγο για αυτά στον κοινό Κριτή όλων. Όπως ακριβώς και εμείς οι ίδιοι, στους οποίους έχουν εμπιστευθεί τα εκκλησιαστικά έσοδα, δεν θεωρούμε δίκαιο να υποβαλλόμαστε σε λογοδοσία ενώπιον ανθρώπινου δικαστηρίου, παρά μόνο για πράξεις που επιφέρουν προφανή καταδίκη και σκανδαλίζουν τους περισσότερους, αλλά φρονούμε και λέμε, πειθόμενοι και πείθοντας, ότι αναμένουμε ως μόνο ελεγκτή τον Θεό. Εάν όμως κολακεύουμε τους εαυτούς μας και καθόμαστε ως αυστηροί κριτές των άλλων, υπάρχει φόβος μήπως καταταχθούμε με εκείνους που δένουν βαριά και δυσβάστακτα φορτία, αλλά δεν θέλουν να τα κουνήσουν ούτε με το δάχτυλό τους, και μήπως ακούσουμε, είτε έχοντας παλιώσει σε κακές ημέρες και καταμαρτυρούμενοι από τα ίδια μας τα χείλη, είτε ως πονηροί δούλοι κρινόμενοι από το ίδιο μας το στόμα, και πάλι, ότι δεν συγχωρήσαμε τα λίγα, ενώ μας είχαν συγχωρεθεί τα πολλά.
Λεπτομέρειες