Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 24:15

Κατά δε τη συντέλεια των αιώνων, αφού παρουσιάστηκε ο ίδιος ο Λόγος του Πατρός που είχε μιλήσει στον Μωυσή, δίνει και πάλι αυτή την εντολή λέγοντας: «Όταν σας διώκουν σε τούτη την πόλη, να φεύγετε στην άλλη»· και μετά από λίγο αναφέρει: «Όταν λοιπόν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, για το οποίο μίλησε ο προφήτης Δανιήλ, να στέκεται στον άγιο τόπο (εκείνος που διαβάζει ας κατανοεί), τότε όσοι βρίσκονται στην Ιουδαία ας φεύγουν στα βουνά και εκείνος που είναι στο δώμα ας μην κατεβεί για να πάρει τα πράγματα από το σπίτι του· και εκείνος που είναι στον αγρό ας μην επιστρέψει πίσω για να πάρει τα ενδύματά του». Επειδή τα γνώριζαν αυτά οι άγιοι, τέτοιον τρόπο ζωής ακολουθούσαν. Διότι όσα πρόσταξε τώρα ο Κύριος, τα ίδια έλεγε στους αγίους και πριν από την ένσαρκη παρουσία του· και αυτός είναι ο κανόνας που οδηγεί τους ανθρώπους στην τελειότητα, το να πράττουν δηλαδή ό,τι προστάζει ο Θεός.

Φοβερά, λοιπόν, και χειρότερα από φοβερά είναι αυτά, αποτελούν όμως ταιριαστή πράξη για εκείνον που υποδύεται τα έργα του αντιχρίστου. Διότι ποιος, βλέποντάς τον να ηγείται των υποτιθέμενων επισκόπων και να προεδρεύει στις εκκλησιαστικές κρίσεις, δεν θα έλεγε εύλογα ότι αυτό είναι το λεχθέν μέσω του Δανιήλ «βδέλυγμα της ερημώσεως»; Επειδή, έχοντας ενδυθεί τον Χριστιανισμό και εισερχόμενος στους αγίους τόπους και στεκόμενος μέσα σε αυτούς, ερημώνει τις εκκλησίες, καταλύοντας τους κανόνες τους και επιβάλλοντας με τη βία να επικρατήσουν τα δικά του. Άραγε ποιος τολμά ακόμη να λέει ότι αυτός ο καιρός είναι ειρηνικός για τους Χριστιανούς και όχι μάλλον διωγμός; Και μάλιστα διωγμός τέτοιος, που ούτε έγινε ποτέ ούτε ίσως προκαλέσει ποτέ κάποιος άλλος, παρά μόνο «ο υιός της ανομίας», τον οποίο οι χριστομάχοι φανερώνουν, αναζωγραφώντας τον ήδη μέσα τους. Γι’ αυτό και κατεξοχήν αρμόζει να αγρυπνούμε, μήπως αυτή η αίρεση, η οποία έχει πολλή αναισχυντία και διαχέεται σαν το «δηλητήριο της οχιάς», όπως είναι γραμμένο στις Παροιμίες, και η οποία διδάσκει να φρονεί κανείς εναντίον του Σωτήρα, είναι αυτή η ίδια η αποστασία, μετά την οποία θα αποκαλυφθεί βεβαίως εκείνος, έχοντας ως πρόδρομό του τον Κωνστάντιο. Διότι, γιατί μαίνεται με τέτοιον τρόπο εναντίον των ευσεβών; Γιατί αγωνίζεται σαν να πρόκειται για δική του αίρεση και αποκαλεί προσωπικό του εχθρό όποιον δεν πείθεται στη μανία του Αρείου, ενώ τα λεγόμενα από τους χριστομάχους τα δέχεται με ευαρέσκεια και ατιμάζει τέτοιες και τόσες συνόδους;

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΛΛΟΥΣΑΣ ΚΡΙΣΕΩΣ. Αυτός ο Ιησούς, ο Χριστός που αναλήφθηκε, έρχεται πάλι από τους ουρανούς, όχι από τη γη. Και είπα, όχι από τη γη, επειδή πολλοί αντίχριστοι πρόκειται τώρα να έρθουν από τη γη. Διότι ήδη, καθώς παρατήρησες, άρχισαν πολλοί να λέγουν ότι «Εγώ είμαι ο Χριστός». Και πρόκειται λοιπόν να έρθει το βδέλυγμα της ερημώσεως, αποδίδοντας στον εαυτό του την ψευδή ονομασία του Χριστού. Εσύ όμως να περιμένεις τον αληθινό Χριστό, τον Μονογενή Υιό του Θεού, να μην έρχεται πλέον από τη γη, αλλά από τους ουρανούς, φαινόμενο σε όλους πιο λαμπρά από κάθε αστραπή και λάμψη φωτός, δορυφορούμενο από αγγέλους, για να κρίνει ζώντες και νεκρούς, και να βασιλεύσει σε μια ουράνια, αιώνια και ατελεύτητη βασιλεία. Να είσαι προσεκτικός μάλιστα και ως προς αυτό, επειδή είναι πολλοί αυτοί που λέγουν ότι υπάρχει τέλος στη βασιλεία του Χριστού.

Και τι γίνεται μετά από αυτό; Λέει στη συνέχεια: Όταν λοιπόν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, το οποίο ειπώθηκε από τον προφήτη Δανιήλ, να στέκεται σε άγιο τόπο, αυτός που διαβάζει ας καταλαβαίνει. Και πάλι: Τότε, εάν κάποιος σας πει, ιδού εδώ είναι ο Χριστός ή ιδού εκεί, μην πιστέψετε. Η μισαδελφία δίνει λοιπόν χώρο στον Αντίχριστο. Διότι ο διάβολος προετοιμάζει τα σχίσματα των λαών, ώστε να γίνει ευπρόσδεκτος αυτός που έρχεται. Ας μη γένοιτο όμως κανένας από τους δούλους του Χριστού, ούτε από αυτούς που βρίσκονται εδώ ούτε από αλλού, να προστρέξει στον εχθρό.

Παραδίδοντας αυτά κατά λέξη, καθώς και άλλα παρόμοια με αυτά στις ιστορίες του, ο Ιώσηπος θα μπορούσε να συμβάλει σε εμάς στην απόδειξη του ότι, μετά το σωτήριο πάθος, καταλύθηκαν και καθαιρέθηκαν ουσιαστικά τα στοιχεία της σωματικής λατρείας του λαού. Γνωρίζω δε και μια άλλη ερμηνεία που έχει δοθεί από πολλούς σχετικά με την εβδομάδα η οποία εδραίωσε τη διαθήκη· διότι ο λόγος, ανάγοντας αυτήν στην εβδομάδα των δεκάδων, παριστάνει ολόκληρο τον χρόνο των αποστόλων να εκτείνεται σε εβδομήντα έτη, κατά τη διάρκεια των οποίων το κήρυγμα της καινής διαθήκης, εφόσον κηρύχθηκε όχι πλέον σε ένα, αλλά σε πολλά έθνη, εδραιώθηκε σε ολόκληρη την οικουμένη. Και πράγματι, από τις ιστορικές μαρτυρίες αποδεικνύεται ότι ο Ιωάννης, ο μαθητής του Κυρίου, έζησε μετά την ανάληψή Του άλλα εβδομήντα έτη, διότι η παράδοση αναφέρει ότι παρέμεινε στη ζωή μέχρι τη βασιλεία του Τραϊανού. Σύμφωνα δε με αυτήν τη διήγηση είναι πρόδηλο το πώς στο μέσο αυτής της εβδομάδας των δεκάδων καταργήθηκε η θυσία και η σπονδή, και το λεγόμενο βδέλυγμα της ερημώσεως στάθηκε στον άγιο τόπο.

Είναι δε πιθανό να παραταθεί αυτό μέχρι τη συντέλεια του βίου, σύμφωνα με τον όρο που διατυπώθηκε από την προφητεία, ο οποίος αναφέρει: «και μέχρι τη συντέλεια του καιρού, συντέλεια θα δοθεί πάνω στην ερήμωση». Τη φωνή αυτή την επισφράγισε ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός, λέγοντας: «όταν δε δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, για το οποίο μίλησε ο προφήτης Δανιήλ, να στέκεται σε άγιο τόπο, τότε να γνωρίζετε ότι έχει πλησιάσει η ερήμωσή της».

Εάν, όμως, εκείνοι που προέρχονται από την περιτομή αντιμετωπίζουν αυτά με δυσπιστία, πρέπει να ελεγχθούν όχι μόνο επειδή αντιτάσσονται με αναίδεια απέναντι σε όσα είναι αληθινά και ολοφάνερα, αλλά και επειδή, όσο εξαρτάται από αυτούς, συκοφαντούν τις προφητείες ως ψευδείς. Διότι, ενώ οι προφητείες περιορίζουν ολόκληρο τον χρόνο σε εβδομήντα εβδομάδες ετών, προαναγγέλλοντας όσα πρόκειται να συμβούν στο μεσοδιάστημα, εκείνοι, παρόλο που έχει φτάσει ως εμάς σχεδόν το χιλιοστό έτος από την προφητεία, δεν μπορούν να υποδείξουν ότι έχει συμβεί τίποτε από τα γεγραμμένα. Και τούτο, καίτοι έχει εξολοθρευτεί το χρίσμα τους, σύμφωνα με τη θεία προφητεία, καθώς και το αγίασμά τους, και ενώ οι προηγούμενοι κάτοικοι καταστράφηκαν και ξεριζώθηκαν «μέσα σε κατακλυσμό» «αποφασισμένου πολέμου με αφανισμούς», και το πιο παράδοξο από όλα οράται έως και τώρα εκεί, εννοώ βέβαια το βδέλυγμα της ερημώσεως, το οποίο στέκεται μέχρι σήμερα στον άλλοτε άγιο τόπο, για το οποίο και ο Σωτήρας και Κύριός μας εξέφερε τους προαναφερθέντες λόγους. Ενώ λοιπόν αυτά τα βλέπουμε ξεκάθαρα μπροστά στα μάτια μας έως και τώρα, είναι να απορεί κανείς με εκείνους από την περιτομή, οι οποίοι όχι τόσο τολμούν να αντιμάχονται τα ολοφάνερα, όσο εθελοτυφλούν και έχουν σκοτισμένη τη διάνοιά τους, ώστε να μη βλέπουν τις τόσο σαφείς και ολοφάνερες εκπληρώσεις των θείων Γραφών.

Και για τον Ιούδα έχει γραφτεί ότι είναι Υιός απωλείας· και τον ονόμασε υιό απωλείας, επειδή έπραξε τα της απωλείας. Ο Ησαΐας πέρασε τρία χρόνια γυμνός και ανυπόδητος. Για τον Μωυσή λένε ότι, αφού άκουσε τα λόγια του Θεού, δεν άγγιξε πλέον τη γυναίκα του, ούτε τεκνοποίησε. Σχετικά με το βδέλυγμα της ερημώσεως που στέκεται σε άγιο τόπο, λένε ότι ο ναός στα Ιεροσόλυμα θα ανοικοδομηθεί αργότερα, καθώς ο Αντίχριστος θα γίνει πιστευτός από τους Ιουδαίους ότι είναι ο Χριστός, και θα καθίσει σε αυτόν, και θα θεωρηθεί βασιλιάς ολόκληρης της οικουμένης. Θα έλθει δε κατά την ερήμωση του κόσμου· διότι είναι το βδέλυγμα της ερημώσεως. Λέγεται ότι οι τρεις παίδες, αυτοί που βρίσκονταν στη Βαβυλώνα και στο καμίνι, ήταν παιδιά του Εζεκία, και ότι ο Ιεζεκιήλ είχε διατελέσει πρωτύτερα δούλος του Ιερεμία.

«Και δόθηκαν στη γυναίκα οι δύο πτέρυγες του μεγάλου αετού, για να πετάξει στην έρημο, όπου τρέφεται εκεί έναν καιρό και καιρούς και μισό καιρό, μακριά από το πρόσωπο του όφεως». Αυτές είναι οι «χίλιες διακόσιες εξήντα ημέρες», «το ήμισυ της εβδομάδας», κατά τις οποίες θα κυριαρχήσει ο τύραννος, διώκοντας την Εκκλησία που θα φεύγει «από πόλη σε πόλη» και θα κρύβεται στην έρημο και στα όρη, μη έχοντας μαζί της τίποτε άλλο παρά μόνο τις «δύο πτέρυγες του μεγάλου αετού», δηλαδή την πίστη στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, εκτείνοντας τα άγια χέρια του πάνω στο ξύλο, άπλωσε δύο πτέρυγες, δεξιά και αριστερή, προσκαλώντας όλους όσους πιστεύουν σε αυτόν και σκεπάζοντάς τους «όπως η όρνιθα τους νεοσσούς». Διότι και μέσω του Μαλαχία λέει: «Και σε εσάς που φοβάστε το όνομά μου θα ανατείλει ο ήλιος της δικαιοσύνης, και ίαση θα υπάρχει στις πτέρυγές του». Λέει δε και ο Κύριος: «Όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται σε άγιο τόπο, αυτός που αναγινώσκει ας κατανοήσει, τότε αυτοί που βρίσκονται στην Ιουδαία ας φεύγουν στα όρη, και αυτός που είναι πάνω στο δώμα ας μην κατέβει για να πάρει κάτι από την οικία του, και αυτός που είναι στον αγρό ας μην επιστρέψει πίσω για να πάρει το ιμάτιό του. Αλίμονο δε στις εγκυμονούσες και σε αυτές που θηλάζουν εκείνες τις ημέρες».

Και τότε θα αποκαλυφθεί ο άνομος, τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα αναιρέσει με το πνεύμα του στόματός Του και θα καταργήσει με την επιφάνεια της παρουσίας Του. Η παρουσία του ανόμου θα γίνει κατ' ενέργειαν του σατανά, με κάθε δύναμη, με σημεία και τέρατα ψεύδους και με κάθε απάτη αδικίας ανάμεσα σε αυτούς που χάνονται, επειδή δεν δέχθηκαν την αγάπη της αλήθειας για να σωθούν. Και για τον λόγο αυτόν, ο Θεός τούς στέλνει ενέργεια πλάνης, ώστε να πιστέψουν στο ψεύδος, για να κριθούν όλοι όσοι δεν πίστεψαν στην αλήθεια, αλλά ευαρεστήθηκαν στην αδικία. Ο Ησαΐας πάλι λέγει: «Ας εξαλειφθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου». Εφόσον λοιπόν πρόκειται να συμβούν αυτά, αγαπητέ, και αφού η μία εβδομάδα διαιρεθεί στα δύο και το «βδέλυγμα της ερημώσεως» τότε εμφανιστεί, και οι δύο προφήτες και πρόδρομοι του Κυρίου ολοκληρώσουν τον δικό τους δρόμο, και ολόκληρος ο κόσμος πλέον φθάσει στη συντέλεια, τι άλλο απομένει παρά η επιφάνεια του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού, από τους ουρανούς, «στον οποίο έχουμε ελπίσει»; Αυτός θα επιφέρει την εκπύρωση και τη δίκαιη κρίση σε όλους όσους Τον απείθησαν.

Αλλά με ταχύτητα θα παρέλθουν αυτές οι ημέρες και θα καταλυθεί γρήγορα η βασιλεία του πλάνου και αντίχριστου και πλέον «εν ριπή οφθαλμού» «θα παρέλθει το σχήμα τούτου του κόσμου» και η εξουσία των ανθρώπων θα καταργηθεί και όλα αυτά τα ορώμενα θα αφανιστούν. Εφόσον λοιπόν πρόκειται να συμβούν αυτά, αγαπητοί, τα οποία προείπαμε, και η μία εβδομάδα θα χωριστεί στα δύο και το βδέλυγμα της ερημώσεως τότε θα αναφανεί και οι πρόδρομοι του Κυρίου θα έχουν ολοκληρώσει τη δική τους πορεία και σύμπας ο κόσμος πλέον θα φτάνει στη συντέλειά του· τι άλλο απομένει παρά η επιφάνεια του Κυρίου και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού, από τους ουρανούς, στον Οποίο ελπίσαμε; Ο Οποίος θα επιφέρει την πύρωση και την πλήρη δικαιοκρισία σε εκείνους που Τον απείθησαν. Διότι λέει ο Κύριος: «Όπως ακριβώς η αστραπή εξέρχεται από την ανατολή και φαίνεται έως τη δύση, έτσι θα είναι και η παρουσία του Υιού του Ανθρώπου. Διότι όπου βρίσκεται το πτώμα, εκεί θα συναχθούν και οι αετοί»· διότι το σημείο του σταυρού θα ανατείλει από την ανατολή έως τη δύση, υπέρτερο από τη λαμπρότητα του ήλιου, και θα προαναγγείλει την έλευση του Κριτή και την εμφάνισή Του, προκειμένου να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Επειδή λοιπόν απέκρυψε από αυτούς την ημέρα, αλλά την φανέρωσε μέσω των σημείων που γίνονται, μέσα από τα οποία ο άνθρωπος θα την επιγνώσει εύκολα, οφείλουμε να κατανοούμε τα όσα συμβαίνουν κατά καιρούς και, γνωρίζοντάς τα, να σιωπούμε. Πρέπει δε αυτά να γίνουν, ακόμη κι αν εμείς δεν το θέλουμε· διότι η αλήθεια ποτέ δεν ψεύδεται. Όπως ακριβώς δηλαδή είπε για την πόλη της Ιερουσαλήμ: «όταν δε δείτε την Ιερουσαλήμ να κυκλώνεται από στρατόπεδα, τότε να γνωρίζετε ότι πλησίασε η ερήμωσή της», και επήλθαν σε αυτήν τα όσα ειπώθηκαν, έτσι πρέπει να προσδοκούμε και το τωρινό. Διότι λέγει: «όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται σε άγιο τόπο —εκείνος που διαβάζει ας κατανοεί—, τότε αυτοί που βρίσκονται στην Ιουδαία ας φεύγουν στα όρη, και αυτός που βρίσκεται στο δώμα ας μην καταβεί για να πάρει κάτι από την οικία του, και αυτός που βρίσκεται στον αγρό ας μην επιστρέψει πίσω για να πάρει το ιμάτιό του. Αλίμονο δε στις εγκυμονούσες και σε αυτές που θηλάζουν εκείνες τις ημέρες. Διότι θα υπάρξει τότε μεγάλη θλίψη, τέτοια που δεν έχει γίνει από την αρχή του κόσμου ούτε πρόκειται να γίνει. Και εάν δεν συντομεύονταν οι ημέρες εκείνες, δεν θα σωζόταν καμία σάρκα». Το κατέστησε λοιπόν φανερό σε εμάς με αυτό, ώστε να μην αμφιβάλλουμε πλέον σε τίποτα.

Και πάλι λέει: «όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται στον άγιο τόπο» και όταν δείτε τη συκιά να βγάζει «τα φύλλα» της, «καταλαβαίνετε ότι πλησιάζει το θέρος. Έτσι κι εσείς, όταν δείτε να γίνονται όλα αυτά, να ξέρετε ότι πλησιάζει, είναι επί θύραις». Εφόσον λοιπόν το βδέλυγμα δεν έχει έρθει ακόμη, αλλά εξακολουθεί να κυριαρχεί μόνο το τέταρτο θηρίο, πώς είναι δυνατόν να γίνει η επιφάνεια του Κυρίου; Αλλά θα πει κάποιος: έχει γραφτεί, «όταν δείτε» «πολέμους και ακαταστασίες», τότε «να ξέρετε ότι είναι κοντά». Ναι, έχει γραφτεί: «διότι θα εγερθεί», λέει, «έθνος εναντίον έθνους και βασιλεία εναντίον βασιλείας και θα γίνουν σεισμοί κατά τόπους και λιμοί και λοιμοί», τα οποία ήδη έγιναν και θα γίνουν. «Όλα αυτά όμως είναι αρχή των ωδίνων», λέει, «αλλά δεν είναι ακόμη το τέλος» με αυτά. Διότι «πρώτα πρέπει να κηρυχθεί το ευαγγέλιο» του Κυρίου σε όλο τον κόσμο «προς μαρτυρία σε όλα τα έθνη, και τότε θα έρθει το τέλος», όταν συμπληρωθεί ολόκληρος ο χρόνος.

Ότι βέβαια αυτό υπονοεί, το φανέρωσε η συνέχεια. Διότι παρέθεσε και προφητεία, επιβεβαιώνοντας τον αφανισμό τους, και λέγοντας: «Όταν δε δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, για το οποίο μίλησε ο προφήτης Δανιήλ, να στέκεται στον άγιο τόπο· αυτός που αναγινώσκει ας καταλαβαίνει». Τους παρέπεμψε στον Δανιήλ. Και ονομάζει βδέλυγμα τον ανδριάντα εκείνου που κυρίευσε τότε την πόλη, τον οποίο αυτός που ερήμωσε την πόλη και τον ναό έστησε στο εσωτερικό του· γι' αυτό και το ονομάζει της ερημώσεως. Έπειτα, για να μάθουν ότι αυτά θα συμβούν ενώ μερικοί από αυτούς θα βρίσκονται ακόμη στη ζωή, γι' αυτό έλεγε: «Όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως».

Ναι, πάρα πολύ αινιγματικά· γι' αυτό και ο Χριστός είπε: «Όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, ο αναγνώστης ας κατανοήσει». Θα έλθουν, λέει, όχι σαν να τα έχει προείπει. Και μερικοί μεν λένε, ότι ευλόγως αυτά δεν προαναγγέλθηκαν· διότι αυτή η αιχμαλωσία δεν είχε καθορισμένο χρονικό όριο. Διότι θα παραδώσω, λέει, και τους πονηρούς αντί της ταφής του, και τους πλουσίους αντί του θανάτου του. Και εσύ σφράγισε την όραση αυτή, διότι αναφέρεται σε ημέρες πολλές.

Σκοπεύοντας, λοιπόν, να κατηγορήσει την ασέβειά τους, ανέφερε προκαταβολικά τις αφορμές αυτής της αρρώστιας: τη φιλαργυρία, την αλαζονεία και τις ανάρμοστες συναναστροφές, δηλώνοντας ότι από αυτά σταδιακά υποσκελίστηκαν στο βάραθρο της απώλειας και προσκύνησαν είδωλα. Έπειτα, χλευάζοντας τη θρησκεία τους, πρόσθεσε: «Τα έργα των χειρών τους». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι πιο καταγέλαστο από το να γίνεται ο άνθρωπος δημιουργός ενός θεού; Βδέλυγμα δε συνηθίζει να ονομάζει η Γραφή τα είδωλα· εξού και «βδέλυγμα της ερημώσεως» ονομάζεται ο ανδριάντας που στέκεται στον ναό. «Όταν, λοιπόν, δείτε», λέγει, «το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται σε άγιο τόπο· ο αναγνώστης ας καταλαβαίνει». Επειδή, δηλαδή, τους απομάκρυνε από το να συνεπαίρνονται από τα αισθητά, τους απαγόρευσε να κατασκευάζουν οποιοδήποτε ομοίωμα· και το ονόμασε αυτό βδέλυγμα, αποτρέποντάς τους από μακριά από την ασέβεια· διότι το να βδελύσσεται κανείς σημαίνει το να μισεί κάτι σε υπερβολικό βαθμό, ως ακάθαρτο, ως εναγές. Επομένως, βδέλυγμα ονομάζεται στην Αγία Γραφή το μισητό και το άξιο αποστροφής. Και κάθε είδωλο είναι τέτοιο. «Και προσκύνησαν αυτά που έφτιαξαν τα δάχτυλά τους».

«Και επί τούτοις». Τι σημαίνει όμως, «Επί τούτοις»; Δηλαδή, εκτός από αυτά που ελέχθησαν, την κατάργηση της θυσίας και της σπονδής, θα υπάρξει και κάποιο άλλο μεγαλύτερο κακό. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; «Επάνω στο ιερό θα στηθεί το βδέλυγμα της ερημώσεως»· αποκαλώντας ιερό τον ναό, και βδέλυγμα της ερημώσεως τον ανδριάντα, τον οποίο έστησε μέσα στον ναό εκείνος που κατέστρεψε την πόλη. Και έως τη συντέλεια, λέει, θα υπάρχει ερήμωση. Γι' αυτόν τον λόγο ο Χριστός, ο οποίος ήλθε κατά σάρκα μετά τον Αντίοχο τον Επιφανή, προαναγγέλλοντας τη μελλοντική αιχμαλωσία και δείχνοντας ότι περί αυτής προφήτευσε ο Δανιήλ, λέει: «Όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, για το οποίο μίλησε ο προφήτης Δανιήλ, να στέκεται σε άγιο τόπο· αυτός που αναγινώσκει ας κατανοεί».

Διότι, καθώς θα πληθαίνει η θλίψη εκείνων των ημερών από τον υιό της απωλείας, το Θείο δεν ανέχεται να βλέπει την απώλεια του γένους των ανθρώπων, τους οποίους εξαγόρασε με το ίδιο Του το αίμα ο Υιός και Λόγος του Θεού, αλλά αποστέλλει σύντομα τους δικούς Του θεράποντες, τον Ενώχ και τον Ηλία, για να ελέγξουν αυτόν τον αντικείμενο ενώπιον όλων των εθνών, λέγοντας ότι αυτός είναι ο πλάνος, ο αντικείμενος, το βδέλυγμα της ερημώσεως. Βλέποντας λοιπόν τα έθνη αυτόν να ελέγχεται από τους δούλους, τον Ενώχ και τον Ηλία, θα απομακρυνθούν από αυτόν και θα ακολουθήσουν τους αγίους. Βλέποντας τότε ο εχθρός τον εαυτό του να ελέγχεται αυστηρά από αυτούς και να καταφρονείται από όλους, γεμάτος θυμό και οργή θα θανατώσει τους αγίους. Τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου με ουράνια δόξα και θα τον εξολοθρεύσει ο Κύριος με το πνεύμα του στόματός Του, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου. Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν ως φωστήρες μέσα στον κόσμο, κρατώντας τον λόγο της ζωής, ενώ οι ασεβείς θα εκδιωχθούν και θα αποπεμφθούν στον άδη. Από αυτόν είθε να λυτρωθούμε με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων, αμήν.

ΚΒ'. Ο μέγας αρχιερεύς, λοιπόν, Νικηφόρος, ο θεοφάντωρ, αφού συγκέντρωσε σύνοδο αγίων Πατέρων, η οποία αριθμούσε διακόσιους εβδομήντα, και ενώ όλοι φορούσαν τις ιερατικές τους στολές μέσα στη Μεγάλη Σοφία, με συγκεντρωμένο επίσης όλο το πλήθος των ιερέων και των μοναχών της βασιλεύουσας, ανέβηκε ο αγιώτατος πατριάρχης στον άμβωνα και αναθεμάτισε τον αιρεσιάρχη, αναφωνώντας τα εξής: «Στον Αντώνιο, τον νέο Άρειο, που είναι παρόμοιος με τους Παυλικιανούς, ανάθεμα.» Ο λαός αποκρίθηκε: «Ανάθεμα.» Ο αγιώτατος πατριάρχης λέει: «Ο Αντώνιος, ο νέος Άρειος, είναι δεμένος στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα, και επί της γης, από την αγία, ομοούσιο και ζωοποιό Τριάδα, από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· από τον άγιο και κορυφαίο των αποστόλων Πέτρο, από τους δώδεκα αποστόλους, από τους τριακόσιους δεκαοκτώ Πατέρες, από τις άγιες μεγάλες και οικουμενικές συνόδους και τους αποστολικούς θρόνους, καθώς και από εμένα που τον χειροτόνησα· όπως είναι και όλοι όσοι κοινωνούν μαζί του· ως χριστομάχος, ως παραβάτης των ιδιόχειρων σταυρών του, ως αποστάτης της ορθόδοξης πίστης, ως εικονοκλάστης, ως ειδωλολάτρης, ως χριστιανοκατήγορος, ως χριστιανοδιώκτης, ως ιεροκτόνος· το μίασμα των ιερέων, ο πλέον εναγής των πατριαρχών, το βδέλυγμα της ερημώσεως, η πρώτη αποστασία, ο πρόδρομος του Αντιχρίστου, ο άνθρωπος της ανομίας, ο υιός της απώλειας που αποκαλύφθηκε στον παρόντα καιρό.»

ΛΑ΄. Από τα πάθη που υπόκεινται στην ψυχή λαμβάνουν οι δαίμονες τις αφορμές για να κινήσουν μέσα μας τους εμπαθείς λογισμούς· έπειτα, πολεμώντας τον νου μέσω αυτών, τον εκβιάζουν να φτάσει στη συγκατάθεση της αμαρτίας. Όταν δε αυτός ηττηθεί, τον οδηγούν στην αμαρτία κατά διάνοια· και αφού αυτή ολοκληρωθεί, τον φέρνουν πλέον αιχμάλωτο στην πράξη. Μετά από αυτήν, λοιπόν, εκείνοι που ερήμωσαν την ψυχή μέσω των λογισμών αποχωρούν μαζί με αυτούς. Μένει δε μόνο στον νου το είδωλο της αμαρτίας, για το οποίο λέει ο Κύριος: «Όταν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται σε άγιο τόπο, ο αναγνώστης ας κατανοήσει». Άγιος τόπος και ναός του Θεού είναι ο νους του ανθρώπου, στον οποίο οι δαίμονες, αφού ερήμωσαν την ψυχή μέσω των εμπαθών λογισμών, έστησαν το είδωλο της αμαρτίας. Ότι βέβαια αυτά έχουν ήδη συμβεί και ιστορικά, κανείς από όσους έχουν διαβάσει τα έργα του Ιώσηπου, όπως νομίζω, δεν αμφιβάλλει· ωστόσο, μερικοί λένε ότι αυτά θα συμβούν και στον καιρό του Αντιχρίστου.

Χριστέ βασιλιά, πόση ήταν η τότε θλίψη και αγωνία των ανθρώπων. Ο ήχος της θάλασσας, το σκοτείνιασμα και ο ζόφος του ήλιου, η μετατροπή της σελήνης σε αίμα, και η παρεκτροπή των αστέρων από την τροχιά τους, πού και πώς δεν προεσήμαναν αυτά τα έσχατα δεινά; Καίτοι είδαμε το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται σε άγιο τόπο και να αρθρώνει πορνικά λόγια και τα λοιπά, έστω κι αν όχι εντελώς, πάντως έχοντας βεβαίως μεταστρέψει στο αντίθετο όλα όσα θεωρούνται σεμνά από τους χριστιανούς και εξευγενίζουν τον λόγο της πίστεως.

Οπωσδήποτε όμως, δεν θα γινόμασταν ένοχοι τόσο μεγάλων σφαλμάτων ώστε να αποκλειστούμε από την ιερή τράπεζα, εάν ανατρεφόμαστε με αυτούς τους λογισμούς. Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος ασεβής, ενώ αμαρτάνει θανάσιμα, στη συνέχεια αποτολμά να πλησιάσει τα ιερά, έτσι και για όσους δεν πάσχουν από τέτοια νοσήματα το να αποφεύγουν τον άρτο είναι άκαιρο. Διότι εκείνοι που με τη διάθεσή τους μάχονται ακόμη με τους άνθρακες πρέπει να φυλάγονται από το πυρ και να μην το δέχονται ως ένοικο μέσα τους προτού συμφιλιωθούν. Σε εκείνους όμως που έχουν ορθή διάθεση, αλλά ασθενούν με άλλον τρόπο, υπάρχει ανάγκη από το φάρμακο που ενισχύει, και πρέπει να προσέλθουν στον τεχνίτη της υγείας, ο οποίος «έλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας», και να μην προβάλλουν ως δικαιολογία την ασθένεια, για την οποία ακριβώς έπρεπε να αναζητούν θεραπεία, αποφεύγοντας αυτόν που θα τους ιατρεύσει. Διότι αυτό το αίμα τοποθετεί θύρες στις αισθήσεις μας και δεν επιτρέπει να περάσει τίποτα από όσα μπορούν να μας φθείρουν· μάλλον δε, σημαδεύοντας τις θύρες, απωθεί τον εξολοθρευτή. Και μετατρέποντας σε ναό του Θεού την καρδιά μέσα στην οποία χύθηκε, καλύτερα από ό,τι το τυπικό αίμα τους τοίχους του Σολομώντα, δεν επιτρέπει να σταθεί μέσα της το πονηρό, «το βδέλυγμα της ερημώσεως», όπως λέει, «σε άγιο τόπο», αλλά, «στηρίζοντας με Πνεύμα ηγεμονικό» τον λογισμό, όπως προσευχήθηκε ο Δαβίδ, υποτάσσει σε αυτόν «το φρόνημα της σάρκας», και ο άνθρωπος απολαμβάνει βαθιά γαλήνη.

Διότι το ότι μιλάει για το τέλος των Ιεροσολύμων, είναι φανερό από τα εξής: διότι λέει: «Όταν λοιπόν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, το οποίο ειπώθηκε μέσω του προφήτη Δανιήλ, να στέκεται στον άγιο τόπο, αυτός που διαβάζει ας καταλαβαίνει». Ως βδέλυγμα της ερημώσεως εννοεί το άγαλμα αυτού που κατέκτησε την πόλη, το οποίο έστησε στα άδυτα του ναού. «Της ερημώσεως» μεν, διότι κυριεύθηκε και καταστράφηκε η πόλη· «βδέλυγμα» δε, διότι τα αγάλματα και τις εικόνες των ανθρώπων, τα ονόμαζαν βδελύγματα οι Εβραίοι, επειδή μισούσαν την ειδωλολατρία. «Τότε εκείνοι που βρίσκονται στην Ιουδαία ας φύγουν προς τα βουνά· αυτός που βρίσκεται στο δώμα, ας μην κατεβεί για να πάρει τα πράγματα από το σπίτι του, και αυτός που βρίσκεται στον αγρό, ας μην επιστρέψει πίσω για να πάρει τα ρούχα του.» Υπαινισσόμενος την αναπόφευκτη υπερβολή των συμφορών, λέει ότι πρέπει να φεύγουν χωρίς να επιστρέφουν, χωρίς να νοιάζονται για τίποτα από όσα υπάρχουν στα σπίτια, ούτε για ρούχα, ούτε για άλλα σκεύη. Μερικοί, όμως, εννοώντας ως βδέλυγμα της ερημώσεως τον Αντίχριστο, ο οποίος θα έρθει για την ερήμωση του κόσμου και την καταστροφή των εκκλησιών και θα καθίσει στον ναό, κατανοούν και αυτά με τον εξής τρόπο: ότι αυτός που βρίσκεται στο δώμα, δηλαδή στο ύψος των αρετών, ας μην κατεβεί από το ύψος των αρετών για να πάρει τα πράγματα του σώματος. Διότι το σπίτι της ψυχής είναι το σώμα. Πρέπει δε να αναχωρεί κανείς και από τον αγρό, δηλαδή από τα γήινα πράγματα (διότι αγρός είναι ο βίος), και ούτε το ρούχο να πάρει, δηλαδή την παλαιά κακία που απεκδυθήκαμε. «

«Αλίμονο δε στις εγκύους και σε όσες θηλάζουν εκείνες τις ημέρες». Βδέλυγμα της ερημώσεως είναι ο ανδριάντας εκείνου που κυρίευσε την πόλη. Διότι βδέλυγμα ονομάζεται κάθε είδωλο. Και «ερημώσεως», διότι, όταν αλώθηκε η Ιερουσαλήμ και υπέστη την ερήμωση, τον έστησαν μέσα στα άδυτα του ναού. Αλλά και ο Πιλάτος, εισάγοντας τη νύχτα τις εικόνες του Καίσαρα στο ιερό, έγινε αίτιος μεγάλου θορύβου στο πλήθος. Έκτοτε ξεκίνησε και ο πόλεμος και η ερήμωση της Ιερουσαλήμ. Τότε, λοιπόν, όσοι βρίσκονται στην Ιουδαία ας φύγουν στα όρη. Και ορθώς είπε, «όσοι βρίσκονται στην Ιουδαία». Διότι οι απόστολοι δεν βρίσκονταν στην Ιουδαία, αλλά, όπως προείπαμε, διώχθηκαν από την Ιερουσαλήμ πριν από τον πόλεμο· ή μάλλον αναχώρησαν οι ίδιοι, κινούμενοι από το θείο Πνεύμα. Όσοι, λοιπόν, βρεθούν στην Ιουδαία, ας φύγουν, και αυτός που βρίσκεται στο δώμα, ας μην επιστρέψει για να πάρει τίποτα από το σπίτι. Διότι θα είναι ευτύχημα έστω και αν διασωθεί κανείς με γυμνό το σώμα, αλλά και σε όσες έχουν βρέφη και στις εγκύους, αλίμονο. Γιατί;

Και αν δεν συντόμευε τις ημέρες ο Θεός, δηλαδή αν δεν τερμάτιζε σύντομα τον πόλεμο των Ρωμαίων, δεν θα σωζόταν καμία σάρκα, δηλαδή δεν θα είχε απομείνει κανένας Ιουδαίος. Αλλά εξαιτίας των εκλεκτών, δηλαδή αυτών από τους Εβραίους που πίστεψαν, ή και αυτών που επρόκειτο αργότερα να πιστέψουν, τερματίστηκε σύντομα ο πόλεμος. Διότι ο Θεός, επειδή προγνώριζε ότι πολλοί από τους Εβραίους θα πιστέψουν μετά την άλωση, για τον λόγο αυτό δεν επέτρεψε να αφανιστεί παντελώς το γένος. Μπορούν δε αυτά να ερμηνευθούν και σε ένα πιο ηθικό επίπεδο. Βδέλυγμα της ερημώσεως είναι κάθε σατανικό νόημα, το οποίο στέκεται σε άγιο τόπο, δηλαδή στον δικό μας νου. Τότε, λοιπόν, αυτός που βρίσκεται στην Ιουδαία ας φύγει προς τα ορεινά, δηλαδή, αυτός που έχει εξομολογηθεί ας ανατρέξει στα όρη των αρετών. Διότι Ιουδαία σημαίνει εξομολόγηση, και αυτός που στέκεται στα υψηλά ας μην κατεβεί. Διότι, όταν κάποιο εμπαθές νόημα σταθεί μέσα μας, πρέπει μέσω της εξομολογήσεως να ανατρέχουμε στα υψηλά, και να μην κατεβαίνουμε από το ύψος της αρετής.