Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 25:22

Επειδή, λοιπόν, ο Δαβίδ, αφού τον έπιασε ο πυρετός της επιθυμίας, αρρώστησε με την πράξη του, όταν μετά τον πυρετό ίδρωσε με δάκρυα, διότι τα δάκρυα έγιναν ιδρώτας για αυτόν που είχε πυρετό, και με τον ιδρώτα των δακρύων έβρεξε την κλίνη του σαν κλινήρης —«Θα λούζω κάθε νύχτα την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»— τότε, όταν του ζητήθηκαν πίσω οι παρακαταθήκες της ψυχής και του σώματος, προέβαλε την ασθένεια των λογισμών του για να ελεηθεί, λέγοντας: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Ασφάλισε, ω φίλε, την παρακαταθήκη και το χρέος της ψυχής και του σώματος. Φρόντισε με σπουδή να αποδώσεις όσα έλαβες· είτε απόδωσε καλύτερα από αυτά που έλαβες, είτε τουλάχιστον τέτοια όπως τα έλαβες. Έλαβες την ψυχή και το σώμα ως παρακαταθήκη σαν χρυσό και άργυρο. Διότι, αν εσύ, όταν δανείζεις χρυσάφι, προσδοκάς να λάβεις πίσω το κεφάλαιο με τόκους και πλεονάσματα, και αν σου επιστραφεί το κεφάλαιο σώο αλλά χωρίς τόκους, αγανακτείς, οργίζεσαι, δυσανασχετείς, και αν μάλιστα ζημιωθείς το κεφάλαιο, ρίχνεις τον υπεύθυνο στα δικαστήρια και στα βασανιστήρια, τότε τι θα κάνει ο Θεός, ο δανειστής της ψυχής και του σώματος; Εάν μεν του προσφέρεις με τόκους και πλεονάσματα τα δύο τάλαντα της ψυχής και του σώματος, λέγοντας: «Κύριε, δύο τάλαντα μου παρέδωσες», δηλαδή το σώμα και την ψυχή· «ιδού άλλα δύο τάλαντα κέρδισα», σώζοντας έναν άλλον άνθρωπο ως προς την ψυχή και το σώμα... Εάν όμως του προσφέρεις μόνο το ίδιο το κεφάλαιο, λέγοντας: «Ιδού, έχεις το δικό σου», αγανακτεί και οργίζεται.

Κεφάλαιο Δʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε καταστήσω· είσελθε στη χαρά του κυρίου σου. Και μετά από λίγα: Διότι σε καθέναν που έχει θα δοθεί και θα του περισσέψει· ενώ από εκείνον που δεν έχει, και αυτό που έχει θα του αφαιρεθεί. ΛΟΥΚΑΣ. Εάν λοιπόν στον άδικο μαμμωνά δεν αποδειχθήκατε πιστοί, το αληθινό ποιος θα σας το εμπιστευθεί; Και εάν στο ξένο δεν αποδειχθήκατε πιστοί, το δικό σας ποιος θα σας το δώσει;

Μτ 25, 14-30. 〈Άνθρωπος〉 οικοδεσπότης είναι ο δημιουργός και κύριος του σύμπαντος αυτού. Με την αποδημία ο λόγος της παραβολής παρομοιάζει είτε την ανάβαση του Χριστού στους ουρανούς είτε το αόρατο και απρόσιτο της θείας φύσης. Ως 〈υπάρχοντα〉 του Θεού πρέπει να νοηθούν εκείνοι που σε κάθε χώρα και πόλη έχουν πιστέψει σε αυτόν. 〈Δούλους〉 του αποκαλεί αυτούς τους οποίους κατά καιρούς ο Χριστός στεφανώνει με το καύχημα της ιερωσύνης· διότι ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «κανείς δεν παίρνει από μόνος του την τιμή, αλλά αυτός που καλείται από τον Θεό». Σε αυτούς παραδίδει εκείνους που έχουν υπαχθεί σε αυτόν, δίνοντας στον καθένα πνευματικό χάρισμα, ανάλογα με τη διάθεση και την ικανότητά του. Αυτή λέμε ότι είναι η διανομή των 〈ταλάντων〉, τα οποία δεν χορηγούνται σε ίσο μέτρο στους υπηρέτες εξαιτίας της διαφορετικότητας της διανοίας. Και 〈ευθύς〉, λέει, έφυγαν και εργάστηκαν, όπου το 〈ευθύς〉 εδώ μας υποδηλώνει ότι πρέπει κανείς να εκτελεί τα έργα του Θεού χωρίς καμία καθυστέρηση. Εκείνοι όμως που κυριαρχούνται από οκνηρία και αργία θα βρεθούν στα έσχατα δεινά. Διότι, λέει, έθαψε το τάλαντο που του δόθηκε στη γη, δηλαδή διατήρησε το χάρισμα στον εαυτό του ανενεργό και ανωφελές για τους άλλους. Γι' αυτό, λοιπόν, αφαιρείται από 〈αυτόν το τάλαντο〉 και 〈θα δοθεί〉 σε εκείνον που πλουτίζει· διότι το Πνεύμα και η δωρεά των θείων χαρισμάτων θα απομακρυνθούν από τέτοιους ανθρώπους, ενώ σε εκείνους που εργάστηκαν φιλότιμα θα υπάρξει πλουσιότερη η χορηγία των χαρισμάτων.

Αυτό θα μπορούσε κανείς να το διαπιστώσει και στην περίπτωση του αμπελώνα, αυτό και στην περίπτωση των πέντε και των δύο ταλάντων, αλλά και του ενός· διότι τους μεν τους αποδέχθηκε και τους εμπιστεύθηκε περισσότερα, ενώ τον άλλον διέταξε, αφού δεθεί, να ριφθεί έξω, στο εξώτερο σκοτάδι.

Μετά από καιρό, όταν εκείνος επέστρεψε, προσήλθαν οι δούλοι· και αυτός που είχε λάβει τα πέντε τάλαντα πλησίασε λέγοντας: Κύριε, πέντε τάλαντα μου έδωσες, ιδού, κέρδισα άλλα πέντε τάλαντα από αυτά. Πολλή είναι η ευγνωμοσύνη του υπηρέτη, άφθονη η φιλανθρωπία του δεσπότη. Διότι τι λέει; Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ· σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε καταστήσω· είσελθε στη χαρά του κυρίου σου. Επειδή, λέει, έδειξες πολλή ευγνωμοσύνη σε όσα ήδη σου εμπιστεύθηκαν, είσαι άξιος να σου ανατεθούν και περισσότερα. Προσήλθε έπειτα και εκείνος που είχε λάβει τα δύο τάλαντα, λέγοντας: Δεν μου παρέδωσες δύο τάλαντα;

Ιδού, άλλα δύο τάλαντα κέρδισα επιπλέον από αυτά. Μεγάλη είναι και αυτού η αφοσίωση στα χρήματα του Δεσπότη, γι' αυτό και αξιώνεται τα ίδια με τον προηγούμενο. Και για ποιο λόγο, ενώ προσέφερε δύο τάλαντα, αξιώνεται την ίδια τιμή με εκείνον που προσέφερε τα πέντε;

Διότι, εάν τα θάψω μέσα στον νου μου και τα φυλάξω διαρκώς χωρίς να τα μεταδίδω σε κανέναν, ελαττώνεται το κέρδος μου, μειώνεται η περιουσία μου· εάν όμως τα φανερώσω σε όλους, και κάνω πολλούς συμμέτοχους και κοινωνούς σε όλα όσα εγώ ο ίδιος γνωρίζω, αυξάνεται ο πνευματικός μου πλούτος. Και ότι αυτά έτσι έχουν, και ότι εκείνος που μεταδίδει στους άλλους αυξάνει την παρακαταθήκη, ενώ εκείνος που την αποκρύπτει ζημιώνει όλη την εργασία, μάρτυρες είναι εκείνοι στους οποίους εμπιστεύθηκαν τα τάλαντα, εκείνος με τα πέντε, και εκείνος με τα δύο, και εκείνος με το ένα. Διότι οι μεν πρώτοι παρέδωσαν διπλάσια όσα τους εμπιστεύθηκαν, και γι' αυτό τιμήθηκαν· ο άλλος όμως, επειδή το φύλαξε στον εαυτό του και δεν το μετέδωσε σε κανέναν, και δεν μπόρεσε να το διπλασιάσει, γι' αυτό τιμωρήθηκε. Ακούγοντας, λοιπόν, όλοι μας αυτά, και φοβούμενοι την από εκεί τιμωρία, όποιο αγαθό κι αν έχουμε ας το προσφέρουμε στους αδελφούς μας, και ας το καταθέσουμε στο μέσο για όλους, και ας μην το αποκρύπτουμε. Διότι, όταν μεταδίδουμε στους άλλους, τότε πλουτίζουμε εμείς οι ίδιοι περισσότερο· όταν κάνουμε πολλούς κοινωνούς της πνευματικής μας εργασίας, τότε αυξάνουμε τη δική μας περιουσία. Αλλά νομίζεις ότι ελαττώνεται η δόξα σου, όταν γνωρίζεις μαζί με πολλούς αυτά που εσύ ο ίδιος γνωρίζεις μόνος σου;

Και μακάρι αυτό μόνο να ήταν το φοβερό, ότι δηλαδή ξόδευαν τα παρόντα αγαθά μάταια, άσκοπα και χωρίς καμία αναγκαιότητα· αν και ακόμη και αυτό δεν είναι απαλλαγμένο από ενοχή και κατηγορία. Διότι, όταν τα χρήματα που μας έδωσε ο Θεός για την τροφή του σώματος και για την ανακούφιση όσων έχουν ανάγκη, εμείς τα καταναλώνουμε σε ακολασία, αλαζονεία και έσχατη ραθυμία, δεν θα μείνει χωρίς ευθύνη για εμάς αυτή η χείριστη δαπάνη, αλλά οπωσδήποτε θα δώσουμε λόγο· και όσα έχουν ειπωθεί για την παραβολή των πέντε ταλάντων, και των δύο, και του ενός, ισχύουν εξίσου και για τα χρήματα, και για όλα τα υπόλοιπα. Αυτό λοιπόν που έλεγα είναι πως, ακόμη κι αν βρισκόμασταν εδώ άσκοπα και μάταια, ούτε και τότε δεν θα ήταν μια τέτοια πράξη χωρίς ευθύνη για εμάς· τώρα όμως, εκτός από αυτό, θα μας επιβληθεί και επιπλέον καταδίκη. Διότι εκείνος που ζει μέσα στην τρυφή και επιδίδεται στη μέθη, που τρέφει παράσιτους και κόλακες, και που σκάει από την κρεατοφαγία και την οινοποσία, είναι αναπόφευκτο να αμαρτάνει συχνά, τόσο ακούσια όσο και εκούσια, και κατά τον χρόνο της παραμονής του στον παρόντα τόπο, και μετά την αναχώρησή του από εκεί.

Και αυτός που δίνει γνωρίζει σε ποιον δίνει, και τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα ενώπιον των οφθαλμών του. Ας σπεύσουμε, λοιπόν, με όση δύναμη διαθέτουμε να πολλαπλασιάσουμε το τάλαντο. Εκείνος που έλαβε τα πέντε, ας αποδώσει άλλα πέντε σε αυτόν που του τα έδωσε· και άλλα δύο, εκείνος που του εμπιστεύθηκαν τα δύο. Εκείνος μεν που έλαβε αυτό το χάρισμα, ας απλώσει χέρι έμπρακτης βοήθειας σε όσους έχουν ανάγκη από έλεος και λυγίζουν κάτω από το φορτίο της φτώχειας· εκείνος δε, ας θρέψει με τον λόγο αυτούς που καταπονούνται από τον λιμό και έχουν ξεραθεί από τον καύσωνα της απιστίας.

Διότι δεν παρακινήθηκα να μιλήσω για χάρη της δόξας ή της επίδειξης —μάρτυρας είναι ο Θεός—, αλλά από ζήλο για την αλήθεια· επειδή αυτόν και μόνο έχω αποκτήσει ως ελπίδα σωτηρίας, και με αυτόν ελπίζω και εύχομαι να προϋπαντήσω τον Δεσπότη Χριστό, προσφέροντάς Του αυτόν ώστε να γίνει εξιλαστήριο για τα άτοπα σφάλματά μου. Διότι εκείνος που έλαβε τα πέντε τάλαντα από τον κύριό του, αφού κέρδισε άλλα πέντε τα προσέφερε, καθώς και εκείνος που έλαβε τα δύο προσέφερε άλλα δύο ισάριθμα· ενώ εκείνος που έλαβε το ένα, αφού το έθαψε και το προσέφερε άκαρπο, χαρακτηρίστηκε «πονηρός δούλος» και καταδικάστηκε στο εξώτερο σκότος. Επειδή φοβάμαι ακριβώς μήπως πάθω το ίδιο, υπακούω στο δεσποτικό πρόσταγμα και καταθέτω σε εσάς, τους φρόνιμους τραπεζίτες, το τάλαντο του λόγου που μου έχει δοθεί από Αυτόν, ώστε, όταν έλθει ο Κύριός μου, να το βρει πολλαπλασιασμένο να αποφέρει τόκο ψυχών, και, αφού με βρει πιστό δούλο, να με εισαγάγει στην τόσο ποθητή σε εμένα γλυκύτατη χαρά Του. Δώστε μου, λοιπόν, αυτί πρόθυμο να ακούσει και, αφού ανοίξετε διάπλατα τις τράπεζες των καρδιών σας, δεχθείτε τον λόγο μου και διακρίνετε ειλικρινά τη δύναμη των όσων λέγονται. —Συνέταξα δε αυτόν τον δεύτερο λόγο περί των εικόνων, διότι κάποια από τα τέκνα της Εκκλησίας με προέτρεψαν να το κάνω, επειδή ο πρώτος λόγος δεν ήταν ιδιαίτερα ευκολονόητος από τους πολλούς.

Διότι ο δρόμος που οδηγεί στην αρετή είναι τραχύς και ανηφορικός, και μάλιστα για όσους δεν έχουν ακόμη αφιερώσει εξ ολοκλήρου τον εαυτό τους στον Κύριο, αλλά πολεμούνται ακόμη από την τυραννία των παθών. Γι' αυτόν τον λόγο έχουμε ανάγκη από πολλά μέσα που να μας προτρέπουν προς αυτήν, αφενός από παραινέσεις και αφετέρου από τις ιστορίες των βίων εκείνων που την έχουν ήδη διανύσει, πράγμα που ελκύει προς αυτήν περισσότερο ανώδυνα και μας προφυλάσσει από το να απελπιστούμε από τη δυσκολία της πορείας. Επειδή και για κάποιον που πρόκειται να βαδίσει έναν δύσβατο και τραχύ δρόμο, όποιος απλώς του απευθύνει παραινέσεις και προτροπές θα τον έπειθε λιγότερο· αν όμως του υποδείκνυε πολλούς που τον έχουν ήδη διασχίσει, και στη συνέχεια έφτασαν αισίως στο τέρμα, κατ' αυτόν τον τρόπο θα τον έπειθε περισσότερο να επιχειρήσει και ο ίδιος την πορεία. Ακολουθώντας λοιπόν και εγώ αυτόν τον κανόνα, και φοβούμενος επιπλέον τον κίνδυνο που επικρέμαται στον δούλο, ο οποίος, αφού έλαβε από τον κύριό του το τάλαντο, το έθαψε στη γη και έκρυψε ανεκμετάλλευτο εκείνο που του δόθηκε για να το εργαστεί, σε καμία περίπτωση δεν θα αποσιωπήσω μια ψυχωφελή διήγηση που έφτασε μέχρις εμένα. Αυτήν μου την αφηγήθηκαν ευλαβείς άνδρες από την ενδότερη χώρα των Αιθιόπων, τους οποίους συνηθίζεται να αποκαλούν Ινδούς, έχοντάς την μεταφράσει από αψευδή υπομνήματα, και η οποία έχει ως εξής.

Αν λοιπόν ο λόγος αποδεικνύει ότι εκείνοι που μόνο ακούνε είναι οφειλέτες έργων, εισάγοντας στην καρδιά τους τη δύναμη αυτών που λέγονται, τι θα πάθουμε εμείς, οι οποίοι αθετήσαμε τις δυνάμεις που εισήλθαν μέσα μας όχι μόνο από τα λόγια, αλλά από πολλές και μεγάλες ευεργεσίες, και οι οποίοι δεν κρύψαμε στη γη μόνο το ένα τάλαντο, αλλά και τα πέντε, και τα δύο, κάνοντας κακή, σωματική χρήση των ευεργεσιών του Κυρίου; Εξαιτίας αυτών των ευεργεσιών, είναι επόμενο και τα άλογα ζώα, όταν ευεργετούνται, να υπακούν σε αυτόν που τα οδηγεί, στο μέτρο των δυνατοτήτων της φύσης τους, έτσι ώστε ακόμα και η αγριότητα των θηρίων να μετατρέπεται σε υπακοή προς τη φωνή του ευεργέτη τους; Σε τέτοιο βαθμό εμείς, που τιμηθήκαμε με το αυτεξούσιο πάνω από όλα τα ζώα, αποδειχθήκαμε πιο άγριοι από τα θηρία και πιο παράλογοι από τα άλογα ζώα.

Και συγχρόνως κρίνοντας και θεωρώντας τον εαυτό μου ανάξιο εκείνης της δωρεάς και της χάρης, ας γινόταν τουλάχιστον, εφόσον δεν είμαι άξιος εκείνου του μακαρισμού, να μην είμαι ούτε άξιος να είμαι άθλιος και να ταλαιπωρούμαι, ούτε να έχω την αντίθετη μοίρα και το αντίθετο φρόνημα εκείνου του πονηρού και κακούργου δούλου, ο οποίος εξαιτίας της μεγάλης του ραθυμίας και ακρασίας θεωρεί ότι αργεί η έλευση του κυρίου του, και γίνεται βαρύς και ανυπόφορος στους συνδούλους του, και συναναστρέφεται με όσους μεθούν· τον οποίο, όταν θα έλθει ο κύριός του ξαφνικά και απροσδόκητα, θα τον διχοτομήσει και θα τον συγκαταλέξει με τους υποκριτές. Ούτε να έχω τη μοίρα εκείνου που του εμπιστεύθηκαν το τάλαντο και το έθαψε και το έκρυψε κάτω από τη γη· και γι' αυτό κατηγορήθηκε πικρά, και όχι μόνο του ζητήθηκε ο τόκος και το πολλαπλάσιο, αλλά έχασε και το κεφάλαιο, και στάλθηκε στο εξώτερο σκοτάδι. Είθε να μην πιαστώ σε αυτά τα σφάλματα και τεθώ ως παράδειγμα προς αποφυγήν στους πολλούς, και θεωρηθώ αιτία για να κουνούν το κεφάλι τους όσοι με βλέπουν, ελεγχόμενος κάποτε και καταδικαζόμενος από Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα και εξετάζει τα δικά μας, και αφού οδηγηθώ κάτω από μαστίγια, να πληρώσω το βαρύ τίμημα για τις ανόσιες πράξεις μου, προκειμένου όσοι συλληφθούν ως υπόδικοι για παρόμοια σφάλματα να σωφρονιστούν από το δικό μου πάθημα και να επιδεχθούν διόρθωση.

Αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είναι, παρά αυτό που πολλές φορές είπα και πάλι θα πω και ποτέ δεν θα πάψω να λέω. Φως ο Πατήρ, φως ο Υιός, φως το Πνεύμα το Άγιο, ένα φως, άχρονο, άτμητο, ασύγχυτο, αΐδιο, άκτιστο, απεριόριστο, ανενδεές, αόρατο, καθώς υπάρχει και νοείται έξω από όλα και πάνω από όλα, το οποίο κανένας ποτέ από τους ανθρώπους δεν μπόρεσε να δει πριν καθαρθεί, ούτε το έλαβε πριν το δει. Διότι πολλοί μεν το είδαν, δεν το απέκτησαν δε, σαν κι αυτούς που αξιώθηκαν να δουν μεγάλο θησαυρό στα βασιλικά ταμεία και αναχώρησαν με άδεια χέρια. Διότι πράγματι, πολλές φορές στην αρχή εμφανίζεται σε αυτούς που μετανοούν θερμά μια θεία έλλαμψη και φωτισμός, αλλά αμέσως παρέρχεται· και εάν μεν παραδώσουν ολοκληρωτικά τον εαυτό τους μέχρι θανάτου και αναζητήσουν με επίπονους αγώνες, παρουσιάζοντας τους εαυτούς τους άξιους και άμεμπτους σε όλα στον Κύριο, το λαμβάνουν και πάλι, αφού αυτό επανέλθει τέλεια· εάν όμως δείξουν έστω και μικρή ραθυμία και παραιτηθούν από το να υποβάλουν τους εαυτούς τους σε μεγαλύτερους κόπους, αγαπώντας τον εαυτό τους, γίνονται ανάξιοι μιας τέτοιας δωρεάς και δεν εισέρχονται στην αιώνια ζωή, ενώ βρίσκονται ακόμη στο σώμα· και αν δεν εισέλθουν τώρα, προφανώς δεν θα εισέλθουν ούτε μετά την έξοδο από το σώμα. Διότι, εάν αυτός που έλαβε το ένα τάλαντο και το έκρυψε, καταδικάστηκε επειδή δεν το πολλαπλασίασε, πόσο μάλλον θα καταδικαστεί εκείνος που δεν φύλαξε καν αυτό που έλαβε, αλλά το απώλεσε εξαιτίας της ραθυμίας του.

Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, στα λίγα φάνηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω. Είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου. Πλησιάζοντας δε και εκείνος που είχε λάβει τα δύο τάλαντα, είπε: Κύριε, δύο τάλαντα μου παρέδωσες, ορίστε, άλλα δύο τάλαντα κέρδισα με αυτά. Του είπε ο Κύριός του: Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, στα λίγα φάνηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω. Είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου. Πλησιάζοντας δε και εκείνος που είχε πάρει το ένα τάλαντο, είπε: Κύριε, γνώριζα ότι είσαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζεις όπου δεν έσπειρες και μαζεύεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες, και επειδή φοβήθηκα, πήγα και έκρυψα το τάλαντό σου μέσα στη γη. Ορίστε, έχεις το δικό σου. Αποκρινόμενος δε ο Κύριός του, του είπε: