Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 25:24

Μην ολιγοψυχείς, λοιπόν, εάν δεν λάβεις ταχέως το αίτημά σου. Διότι, εάν ο αγαθός Δεσπότης γνώριζε ότι, λαμβάνοντας γρήγορα τη χάρη, δεν θα την έχανες, θα ήταν έτοιμος να σου την παράσχει ακόμη και πριν την ζητήσεις. Τώρα όμως το πράττει αυτό επειδή προνοεί για εσένα. Διότι, εάν εκείνος που έλαβε το τάλαντο και το διαφύλαξε ακέραιο, κατακρίθηκε επειδή δεν το αξιοποίησε· πόσο μάλλον θα κατακριθεί εκείνος που το έχασε; Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, είτε ταχύτερα είτε βραδύτερα λάβουμε τη χάρη, ας παραμείνουμε ευχαριστώντας τον Κύριο· διότι όλα όσα πράττει ο Δεσπότης, τα οικονομεί υπέρ της δικής μας σωτηρίας· αρκεί μόνον εμείς να μην ολιγοψυχήσουμε και παύσουμε να αιτούμαστε.

Αλλά αυτά είναι αρκετά προς το παρόν, και θα πούμε μάλλον κάτι ωφέλιμο που θα αντλήσουμε από τα προκείμενα. Σε αυτά που έλεγε ο Χριστός, όπως αναφέρει ο Ευαγγελιστής, δεν πίστεψαν όλοι, αλλά πολλοί. Ωστόσο, αν και είναι αληθινός Θεός και δεν έχει τίποτα ενώπιον των οφθαλμών Του που να μην είναι απολύτως φανερό, ενώ γνώριζε με μεγάλη ακρίβεια ότι δεν θα τους ελκύσει όλους στην υπακοή, υπέμενε καρτερικά αφιερώνοντας μακρούς λόγους σε όσους τον πλησίαζαν, δίνοντάς μας και μέσα από αυτά ένα άριστο παράδειγμα, και καθιστώντας τον εαυτό Του πρότυπο για τους διδασκάλους της Εκκλησίας. Διότι, έστω και αν δεν ωφελούνταν όλοι εξαιτίας της δικής τους πονηρίας, επειδή όμως είναι φυσικό να ωφεληθούν κάποιοι από την προσπάθεια αυτή, δεν πρέπει να οκνούμε στην καθοδήγηση προς τα πνευματικά συμφέροντα. Εάν καταχώσουμε το τάλαντο που μας δόθηκε σαν σε άκαρπη σιωπή, δηλαδή τη χάρη του Πνεύματος, θα γίνουμε σαν εκείνον τον πονηρό δούλο που έλεγε απροκάλυπτα στον κύριό του: «Γνώριζα ότι είσαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζεις όπου δεν έσπειρες και συνάγεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες, και επειδή φοβήθηκα καταχώνιασα το τάλαντό σου. Ιδού, έχεις το δικό σου». Το σε τι τέλος όμως κατέληξε αυτός ο τόσο δειλός άνθρωπος, και ποια τιμωρία υπέστη, το γνωρίζει ασφαλώς ο φιλομαθής αναγνώστης, ο οποίος έχει μελετήσει επανειλημμένα τα ευαγγελικά κείμενα.

Μτ 25, 14-30. 〈Άνθρωπος〉 οικοδεσπότης είναι ο δημιουργός και κύριος του σύμπαντος αυτού. Με την αποδημία ο λόγος της παραβολής παρομοιάζει είτε την ανάβαση του Χριστού στους ουρανούς είτε το αόρατο και απρόσιτο της θείας φύσης. Ως 〈υπάρχοντα〉 του Θεού πρέπει να νοηθούν εκείνοι που σε κάθε χώρα και πόλη έχουν πιστέψει σε αυτόν. 〈Δούλους〉 του αποκαλεί αυτούς τους οποίους κατά καιρούς ο Χριστός στεφανώνει με το καύχημα της ιερωσύνης· διότι ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «κανείς δεν παίρνει από μόνος του την τιμή, αλλά αυτός που καλείται από τον Θεό». Σε αυτούς παραδίδει εκείνους που έχουν υπαχθεί σε αυτόν, δίνοντας στον καθένα πνευματικό χάρισμα, ανάλογα με τη διάθεση και την ικανότητά του. Αυτή λέμε ότι είναι η διανομή των 〈ταλάντων〉, τα οποία δεν χορηγούνται σε ίσο μέτρο στους υπηρέτες εξαιτίας της διαφορετικότητας της διανοίας. Και 〈ευθύς〉, λέει, έφυγαν και εργάστηκαν, όπου το 〈ευθύς〉 εδώ μας υποδηλώνει ότι πρέπει κανείς να εκτελεί τα έργα του Θεού χωρίς καμία καθυστέρηση. Εκείνοι όμως που κυριαρχούνται από οκνηρία και αργία θα βρεθούν στα έσχατα δεινά. Διότι, λέει, έθαψε το τάλαντο που του δόθηκε στη γη, δηλαδή διατήρησε το χάρισμα στον εαυτό του ανενεργό και ανωφελές για τους άλλους. Γι' αυτό, λοιπόν, αφαιρείται από 〈αυτόν το τάλαντο〉 και 〈θα δοθεί〉 σε εκείνον που πλουτίζει· διότι το Πνεύμα και η δωρεά των θείων χαρισμάτων θα απομακρυνθούν από τέτοιους ανθρώπους, ενώ σε εκείνους που εργάστηκαν φιλότιμα θα υπάρξει πλουσιότερη η χορηγία των χαρισμάτων.

ΙΗ΄. Κάποιος από εμάς καταπίεσε τον φτωχό, του απέσπασε μερίδιο γης, και παραβίασε παράνομα τα όρια, είτε κλέβοντας είτε ασκώντας τυραννία, και ένωσε σπίτι με σπίτι και χωράφι με χωράφι, για να αφαιρέσει κάτι από τον πλησίον του· και φιλονίκησε για να μην έχει κανέναν γείτονα, σαν να επρόκειτο να κατοικήσει αυτός μόνος πάνω στη γη. Άλλος πάλι μόλυνε τη γη με τόκους και τοκογλυφίες, μαζεύοντας από εκεί όπου δεν έσπειρε, και θερίζοντας εκεί όπου δεν σκόρπισε· καλλιεργώντας όχι τη γη, αλλά την ανάγκη αυτών που στερούνται. Άλλος στέρησε από τον Θεό, ο Οποίος του τα έχει δώσει όλα, τις απαρχές από το αλώνι και το πατητήρι, και έγινε ταυτόχρονα αχάριστος και ανόητος· διότι ούτε ευχαρίστησε για όσα έλαβε, ούτε διασφάλισε το μέλλον του, αν μη τι άλλο, μέσω της ευγνωμοσύνης. Άλλος δεν ελέησε χήρα και ορφανό, ούτε έδωσε μερίδιο από το ψωμί του και από λίγη τροφή σε αυτόν που είχε ανάγκη, ή μάλλον στον Χριστό, ο Οποίος τρέφεται μέσω αυτών που τρέφονται έστω και με λίγα. Αυτός που ίσως έχει πολλά, και μάλιστα πέρα από κάθε προσδοκία (διότι αυτό είναι ήδη το πιο άδικο), και που νιώθει στριμωγμένος στις πολλές του αποθήκες, και άλλες γεμίζει, ενώ άλλες κατεδαφίζει για να χτίσει μεγαλύτερες για τους μελλοντικούς καρπούς, αγνοώντας ότι θα αρπαγεί από τη ζωή πριν εκπληρωθούν οι ελπίδες του, και θα δώσει λόγο για την εδώ ευπορία και την αλαζονεία του, επειδή υπήρξε κακός οικονόμος ξένων αγαθών. Άλλος εξέκλινε από τον δρόμο των ταπεινών, και διέστρεψε το δίκαιο με άδικες πράξεις. Άλλος μίσησε αυτόν που τον ελέγχει δημόσια στις πύλες, και αποστράφηκε με βδελυγμία τον όσιο λόγο.

Αυτό θα μπορούσε κανείς να το διαπιστώσει και στην περίπτωση του αμπελώνα, αυτό και στην περίπτωση των πέντε και των δύο ταλάντων, αλλά και του ενός· διότι τους μεν τους αποδέχθηκε και τους εμπιστεύθηκε περισσότερα, ενώ τον άλλον διέταξε, αφού δεθεί, να ριφθεί έξω, στο εξώτερο σκοτάδι.

Τι λοιπόν; Μας προστάζει ο Θεός αδύνατα πράγματα; Όχι βέβαια· σώπασε, μην κατηγορείς τον Δεσπότη· διότι αυτός δεν είναι τρόπος απολογίας, αλλά προσθήκη αμαρτίας χειρότερης από την προηγούμενη. Και για να καταλάβεις ότι αποτελεί συνήθεια των περισσότερων αμαρτωλών να μεταθέτουν τα σφάλματα στον Δεσπότη, άκουσε. Προσήλθε εκείνος που του είχαν εμπιστευθεί τα πέντε τάλαντα και πρόσφερε άλλα πέντε· προσήλθε εκείνος που του είχαν εμπιστευθεί τα δύο τάλαντα και πρόσφερε άλλα δύο· προσήλθε και εκείνος που του είχαν εμπιστευθεί το ένα τάλαντο και, επειδή δεν είχε να προσφέρει άλλο τάλαντο, αντί για τάλαντο πρόσφερε κατηγορία. Τι λέει; «Γνώριζα ότι είσαι σκληρός». Ω, αγνωμοσύνη του δούλου! Δεν του αρκεί η αμαρτία, αλλά προβάλλει και κατηγορία κατά του κυρίου του, λέγοντας: «Θερίζεις όπου δεν έσπειρες και μαζεύεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες». Έτσι και στον παρόντα βίο, όσοι δεν πράττουν κανένα αγαθό έργο, κάνουν την κατηγορία κατά του Δεσπότη προσθήκη στα δικά τους κακά.

Διότι, εάν τα θάψω μέσα στον νου μου και τα φυλάξω διαρκώς χωρίς να τα μεταδίδω σε κανέναν, ελαττώνεται το κέρδος μου, μειώνεται η περιουσία μου· εάν όμως τα φανερώσω σε όλους, και κάνω πολλούς συμμέτοχους και κοινωνούς σε όλα όσα εγώ ο ίδιος γνωρίζω, αυξάνεται ο πνευματικός μου πλούτος. Και ότι αυτά έτσι έχουν, και ότι εκείνος που μεταδίδει στους άλλους αυξάνει την παρακαταθήκη, ενώ εκείνος που την αποκρύπτει ζημιώνει όλη την εργασία, μάρτυρες είναι εκείνοι στους οποίους εμπιστεύθηκαν τα τάλαντα, εκείνος με τα πέντε, και εκείνος με τα δύο, και εκείνος με το ένα. Διότι οι μεν πρώτοι παρέδωσαν διπλάσια όσα τους εμπιστεύθηκαν, και γι' αυτό τιμήθηκαν· ο άλλος όμως, επειδή το φύλαξε στον εαυτό του και δεν το μετέδωσε σε κανέναν, και δεν μπόρεσε να το διπλασιάσει, γι' αυτό τιμωρήθηκε. Ακούγοντας, λοιπόν, όλοι μας αυτά, και φοβούμενοι την από εκεί τιμωρία, όποιο αγαθό κι αν έχουμε ας το προσφέρουμε στους αδελφούς μας, και ας το καταθέσουμε στο μέσο για όλους, και ας μην το αποκρύπτουμε. Διότι, όταν μεταδίδουμε στους άλλους, τότε πλουτίζουμε εμείς οι ίδιοι περισσότερο· όταν κάνουμε πολλούς κοινωνούς της πνευματικής μας εργασίας, τότε αυξάνουμε τη δική μας περιουσία. Αλλά νομίζεις ότι ελαττώνεται η δόξα σου, όταν γνωρίζεις μαζί με πολλούς αυτά που εσύ ο ίδιος γνωρίζεις μόνος σου;

Ο έπαινος των επευφημιών σας εδώ καθιστά τον ομιλητή λαμπρό, η ευλάβεια όμως της ψυχής σας δίνει πολλή παρρησία σε αυτόν που σας δίδαξε ενώπιον του βήματος του Χριστού. Ώστε, αν κάποιος από τους ομιλητές επιθυμεί κάτι, ας μην επιθυμεί τα χειροκροτήματα, αλλά την ωφέλεια των ακροατών. Το να παραμελεί κανείς τους αδελφούς του δεν είναι κάποιο τυχαίο κακό, αλλά επιφέρει την έσχατη κόλαση και αναπότρεπτη τιμωρία· και αυτό το φανέρωσε εκείνος που έθαψε το τάλαντο. Διότι εκείνος δεν κατηγορήθηκε για τίποτε σχετικά με την προσωπική του ζωή· ούτε αποδείχθηκε κακός ως προς την ίδια την παρακαταθήκη· την επέστρεψε, άλλωστε, ακέραιη· αποδείχθηκε, όμως, κακός ως προς την αξιοποίηση της παρακαταθήκης. Επειδή δεν διπλασίασε αυτό που του εμπιστεύθηκαν, γι' αυτό και τιμωρήθηκε. Από αυτό είναι φανερό ότι, ακόμη κι αν εμείς είμαστε ενάρετοι και συγκροτημένοι, ακόμη κι αν έχουμε μεγάλη επιθυμία να ακούμε τις θείες Γραφές, αυτό δεν αρκεί για τη σωτηρία μας. Διότι πρέπει να διπλασιάσουμε την παρακαταθήκη, και αυτή γίνεται διπλή, όταν παράλληλα με τη δική μας σωτηρία, αναλαμβάνουμε και τη φροντίδα των άλλων.

Διότι εκείνος που έλαβε δύο, παρέδωσε δύο, και εκείνος που έλαβε τα πέντε πάλι ομοίως. Εκεί όμως, επειδή από την ίδια αφετηρία ο μεν έκανε περισσότερη, ο δε λιγότερη πρόσοδο, εύλογα και στα έπαθλα δεν απολαμβάνουν τα ίδια. Πρόσεξε δε ότι αυτός παντού δεν τα απαιτεί αμέσως. Διότι και στην περίπτωση του αμπελώνα, τον παρέδωσε στους γεωργούς και αποδήμησε· και εδώ τα εμπιστεύθηκε και αποδήμησε, για να μάθεις τη μακροθυμία του. Μου φαίνεται δε ότι τα λέει αυτά υπονοώντας και την ανάσταση. Αλλά εδώ δεν υπάρχουν πλέον γεωργοί και αμπελώνας, αλλά όλοι είναι εργάτες. Διότι δεν απευθύνεται μόνο προς τους άρχοντες, ούτε προς τους Ιουδαίους, αλλά προς άπαντες. Και εκείνοι που τα προσφέρουν, ομολογούν με ευγνωμοσύνη και τα δικά τους και τα του κυρίου τους. Και ο μεν λέει: «Κύριε, πέντε τάλαντα μου έδωσες»· ο δε λέει: «δύο»· δείχνοντας ότι από αυτόν έλαβαν την αφορμή για την εργασία τους, και του οφείλουν πολλή ευγνωμοσύνη, και αποδίδουν τα πάντα σε αυτόν. Τι λέει λοιπόν ο κύριος; «Εύγε, δούλε αγαθέ», λέει (διότι αυτό είναι ίδιον του αγαθού, το να στρέφει το βλέμμα του προς τον πλησίον), «και πιστέ· σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω· είσελθε στη χαρά του κυρίου σου», δεικνύοντας με αυτόν τον λόγο την πλήρη μακαριότητα. Ο άλλος όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά πώς; «Γνώριζα ότι είσαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζεις όπου δεν έσπειρες, και μαζεύεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες· και επειδή φοβήθηκα, έκρυψα το τάλαντό σου· ιδού, έχεις το δικό σου». Τι απαντά λοιπόν ο κύριος;

Ή μήπως δεν ήταν τέτοιος εκείνος στο Ευαγγέλιο που έλεγε: «Ήξερα ότι είσαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζεις όπου δεν έσπειρες και συνάγεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες»; Και πάλι άλλοι έλεγαν: «Καθένας που κάνει το πονηρό είναι καλός ενώπιον του Κυρίου». Μήπως, λέει, ο Ιώβ σέβεται δωρεάν τον Κύριο; Επειδή δεν μπορούσε να πιαστεί από τα λεγόμενά του, συκοφαντεί την πρόθεσή του· δεν καταπιάνεται με τα φανερά, αλλά με τα αφανή. Και βέβαια θα μπορούσε να πει: «Από πού προκύπτει αυτό, ω μιαρέ, ότι γι' αυτόν τον λόγο σέβεται τον Θεό, για τον πλούτο και τα χρήματα;». Αλλά θέλει να γίνει η νίκη του περίτρανη και αναμφισβήτητη, και εμμένει στους όρους του Θεού. Διότι είπες: δεν σέβεται τον Θεό δωρεάν, και έθεσες την αιτία και τους συλλογισμούς, δηλαδή τα χρήματα. Επομένως, όταν αφαιρεθούν τα χρήματα και παραμείνει θεοσεβής, εσύ ο ίδιος θα ομολογήσεις ότι τον σέβεται δωρεάν; Διότι παντού ο Θεός θέλει οι κρίσεις να εξάγονται από τους ίδιους τους εχθρούς, ώστε να μην τους αφήσει καμία δικαιολογία. Όπως ακριβώς έλεγε εκεί: «Πονηρέ δούλε, από το στόμα σου θα σε κρίνω» —και πάλι, στην περίπτωση των Ιουδαίων: «Δώσε μας, λέει, φρουρά, μήπως τυχόν έλθουν οι μαθητές του και τον κλέψουν»· επομένως, εάν λάβετε φρουρά, δεν σας επιτρέπεται πλέον να λέτε ότι τον έκλεψαν· έτσι η πλάνη παντού αυτοαναιρείται—, έτσι και εδώ: «Εάν πάρεις τα χρήματα, δεν σου επιτρέπεται πλέον να λες ότι δεν τον σέβεται δωρεάν;».

Διότι, εάν ο δούλος που έλαβε το τάλαντο και το διαφύλαξε ακέραιο, κατακρίθηκε επειδή δεν το αξιοποίησε, πόσο μάλλον θα κατακριθεί εκείνος που το απώλεσε;

Και μακάρι αυτό μόνο να ήταν το φοβερό, ότι δηλαδή ξόδευαν τα παρόντα αγαθά μάταια, άσκοπα και χωρίς καμία αναγκαιότητα· αν και ακόμη και αυτό δεν είναι απαλλαγμένο από ενοχή και κατηγορία. Διότι, όταν τα χρήματα που μας έδωσε ο Θεός για την τροφή του σώματος και για την ανακούφιση όσων έχουν ανάγκη, εμείς τα καταναλώνουμε σε ακολασία, αλαζονεία και έσχατη ραθυμία, δεν θα μείνει χωρίς ευθύνη για εμάς αυτή η χείριστη δαπάνη, αλλά οπωσδήποτε θα δώσουμε λόγο· και όσα έχουν ειπωθεί για την παραβολή των πέντε ταλάντων, και των δύο, και του ενός, ισχύουν εξίσου και για τα χρήματα, και για όλα τα υπόλοιπα. Αυτό λοιπόν που έλεγα είναι πως, ακόμη κι αν βρισκόμασταν εδώ άσκοπα και μάταια, ούτε και τότε δεν θα ήταν μια τέτοια πράξη χωρίς ευθύνη για εμάς· τώρα όμως, εκτός από αυτό, θα μας επιβληθεί και επιπλέον καταδίκη. Διότι εκείνος που ζει μέσα στην τρυφή και επιδίδεται στη μέθη, που τρέφει παράσιτους και κόλακες, και που σκάει από την κρεατοφαγία και την οινοποσία, είναι αναπόφευκτο να αμαρτάνει συχνά, τόσο ακούσια όσο και εκούσια, και κατά τον χρόνο της παραμονής του στον παρόντα τόπο, και μετά την αναχώρησή του από εκεί.

Ας αναγνωρίσουμε την αιτία του κακού: γιατί ξεράθηκαν οι καλλιέργειες, ντροπιάστηκαν οι αποθήκες, και εξέλιπε η βοσκή των ποιμνίων· λιγόστεψαν τα ωραία της γης· δεν γέμισαν οι πεδιάδες με ευφορία, αλλά με κατήφεια· δεν πλήθυναν οι κοιλάδες το σιτάρι, αλλά γέμισαν με θρήνο· δεν έσταξαν τα βουνά γλυκασμό, όπως θα γίνει αργότερα για τους δικαίους, αλλά αντίθετα δέχθηκαν την κατάρα του Γελβουέ. Τέτοιος είναι ο πλούτος των ασεβών. Τέτοιες είναι οι σοδειές εκείνων που σπέρνουν με κακία. Κάποιος ανάμεσά μας καταπίεσε τον φτωχό, και του άρπαξε μερίδιο γης, και παραβίασε τα όρια άδικα, είτε κλέβοντας είτε καταδυναστεύοντας, και ένωσε σπίτι με σπίτι, και αγρό με αγρό, για να αφαιρέσει κάτι από τον πλησίον, και επιδίωξε με πείσμα να μην έχει κανένας άλλος τίποτα, σαν να επρόκειτο να κατοικήσει αυτός μόνος πάνω στη γη. Άλλος πάλι μόλυνε τη γη με τόκους και τοκογλυφίες, μαζεύοντας από εκεί που δεν έσπειρε, και θερίζοντας όπου δεν σκόρπισε· καλλιεργώντας, όχι τη γη, αλλά την ανάγκη των αναξιοπαθούντων· άλλος στέρησε από τον Θεό, που έχει δώσει τα πάντα, τις απαρχές από το αλώνι και το πατητήρι, και έγινε ταυτόχρονα αχάριστος και ανόητος, καθώς ούτε για όσα απέκτησε Τον ευχαρίστησε, ούτε το μέλλον του εξασφάλισε μέσω της ευγνωμοσύνης. Άλλος δεν σπλαγχνίστηκε τη χήρα και το ορφανό, ούτε έδωσε μερίδιο από λίγο ψωμί και τροφή σε αυτόν που είχε ανάγκη, ή μάλλον στον Χριστό, ο οποίος τρέφεται μέσω των ελαχίστων που τρέφονται. Και άλλος εξέτρεψε την οδό των ταπεινών, και διέστρεψε το δίκαιο με αδικίες.

Όπως η θύρα στρέφεται πάνω στον μεντεσέ της, έτσι και ο οκνηρός πάνω στο κρεβάτι του. Όταν ο οκνηρός κρύψει το χέρι του στον κόρφο του, δεν μπορεί ούτε στο στόμα του να το φέρει. Οι οδοί του καταφρονητή οδηγούν στην απώλεια. Με την οκνηρία ταπεινώνεται η υπόληψη, και με την αργία των χεριών στενάζει η οικία. Μη γίνεσαι γρήγορος στη γλώσσα, αλλά νωθρός και χαλαρός στα έργα σου. Πολλή κακία δίδαξε η αργία. Πλησιάζοντας δε και εκείνος που είχε λάβει το ένα τάλαντο, είπε: «Κύριε, σε γνώριζα ότι είσαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζεις εκεί όπου δεν έσπειρες, και συνάγεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες· και επειδή φοβήθηκα, πήγα και έκρυψα το τάλαντό σου μέσα στη γη. Δες, έχεις το δικό σου». Αποκρινόμενος ο κύριός του, του είπε: «Δούλε πονηρέ και οκνηρέ, εφόσον γνώριζες ότι είμαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζω εκεί όπου δεν έσπειρα, και συνάγω από εκεί όπου δεν σκόρπισα· έπρεπε λοιπόν να καταθέσεις τα χρήματά μου στους τραπεζίτες, και όταν θα επέστρεφα εγώ, θα έπαιρνα το δικό μου μαζί με τον τόκο. Πάρτε, λοιπόν, από αυτόν το τάλαντο, και δώστε το σε εκείνον που έχει τα δέκα τάλαντα. Διότι σε καθέναν που έχει, θα του δοθεί και θα του περισσεύσει· από εκείνον όμως που δεν έχει, και αυτό που έχει θα του αφαιρεθεί. Και τον άχρηστο δούλο πετάξτε τον στο εξώτερο σκοτάδι».

Διότι δεν παρακινήθηκα να μιλήσω για χάρη της δόξας ή της επίδειξης —μάρτυρας είναι ο Θεός—, αλλά από ζήλο για την αλήθεια· επειδή αυτόν και μόνο έχω αποκτήσει ως ελπίδα σωτηρίας, και με αυτόν ελπίζω και εύχομαι να προϋπαντήσω τον Δεσπότη Χριστό, προσφέροντάς Του αυτόν ώστε να γίνει εξιλαστήριο για τα άτοπα σφάλματά μου. Διότι εκείνος που έλαβε τα πέντε τάλαντα από τον κύριό του, αφού κέρδισε άλλα πέντε τα προσέφερε, καθώς και εκείνος που έλαβε τα δύο προσέφερε άλλα δύο ισάριθμα· ενώ εκείνος που έλαβε το ένα, αφού το έθαψε και το προσέφερε άκαρπο, χαρακτηρίστηκε «πονηρός δούλος» και καταδικάστηκε στο εξώτερο σκότος. Επειδή φοβάμαι ακριβώς μήπως πάθω το ίδιο, υπακούω στο δεσποτικό πρόσταγμα και καταθέτω σε εσάς, τους φρόνιμους τραπεζίτες, το τάλαντο του λόγου που μου έχει δοθεί από Αυτόν, ώστε, όταν έλθει ο Κύριός μου, να το βρει πολλαπλασιασμένο να αποφέρει τόκο ψυχών, και, αφού με βρει πιστό δούλο, να με εισαγάγει στην τόσο ποθητή σε εμένα γλυκύτατη χαρά Του. Δώστε μου, λοιπόν, αυτί πρόθυμο να ακούσει και, αφού ανοίξετε διάπλατα τις τράπεζες των καρδιών σας, δεχθείτε τον λόγο μου και διακρίνετε ειλικρινά τη δύναμη των όσων λέγονται. —Συνέταξα δε αυτόν τον δεύτερο λόγο περί των εικόνων, διότι κάποια από τα τέκνα της Εκκλησίας με προέτρεψαν να το κάνω, επειδή ο πρώτος λόγος δεν ήταν ιδιαίτερα ευκολονόητος από τους πολλούς.

Διότι ο δρόμος που οδηγεί στην αρετή είναι τραχύς και ανηφορικός, και μάλιστα για όσους δεν έχουν ακόμη αφιερώσει εξ ολοκλήρου τον εαυτό τους στον Κύριο, αλλά πολεμούνται ακόμη από την τυραννία των παθών. Γι' αυτόν τον λόγο έχουμε ανάγκη από πολλά μέσα που να μας προτρέπουν προς αυτήν, αφενός από παραινέσεις και αφετέρου από τις ιστορίες των βίων εκείνων που την έχουν ήδη διανύσει, πράγμα που ελκύει προς αυτήν περισσότερο ανώδυνα και μας προφυλάσσει από το να απελπιστούμε από τη δυσκολία της πορείας. Επειδή και για κάποιον που πρόκειται να βαδίσει έναν δύσβατο και τραχύ δρόμο, όποιος απλώς του απευθύνει παραινέσεις και προτροπές θα τον έπειθε λιγότερο· αν όμως του υποδείκνυε πολλούς που τον έχουν ήδη διασχίσει, και στη συνέχεια έφτασαν αισίως στο τέρμα, κατ' αυτόν τον τρόπο θα τον έπειθε περισσότερο να επιχειρήσει και ο ίδιος την πορεία. Ακολουθώντας λοιπόν και εγώ αυτόν τον κανόνα, και φοβούμενος επιπλέον τον κίνδυνο που επικρέμαται στον δούλο, ο οποίος, αφού έλαβε από τον κύριό του το τάλαντο, το έθαψε στη γη και έκρυψε ανεκμετάλλευτο εκείνο που του δόθηκε για να το εργαστεί, σε καμία περίπτωση δεν θα αποσιωπήσω μια ψυχωφελή διήγηση που έφτασε μέχρις εμένα. Αυτήν μου την αφηγήθηκαν ευλαβείς άνδρες από την ενδότερη χώρα των Αιθιόπων, τους οποίους συνηθίζεται να αποκαλούν Ινδούς, έχοντάς την μεταφράσει από αψευδή υπομνήματα, και η οποία έχει ως εξής.

Αν λοιπόν ο λόγος αποδεικνύει ότι εκείνοι που μόνο ακούνε είναι οφειλέτες έργων, εισάγοντας στην καρδιά τους τη δύναμη αυτών που λέγονται, τι θα πάθουμε εμείς, οι οποίοι αθετήσαμε τις δυνάμεις που εισήλθαν μέσα μας όχι μόνο από τα λόγια, αλλά από πολλές και μεγάλες ευεργεσίες, και οι οποίοι δεν κρύψαμε στη γη μόνο το ένα τάλαντο, αλλά και τα πέντε, και τα δύο, κάνοντας κακή, σωματική χρήση των ευεργεσιών του Κυρίου; Εξαιτίας αυτών των ευεργεσιών, είναι επόμενο και τα άλογα ζώα, όταν ευεργετούνται, να υπακούν σε αυτόν που τα οδηγεί, στο μέτρο των δυνατοτήτων της φύσης τους, έτσι ώστε ακόμα και η αγριότητα των θηρίων να μετατρέπεται σε υπακοή προς τη φωνή του ευεργέτη τους; Σε τέτοιο βαθμό εμείς, που τιμηθήκαμε με το αυτεξούσιο πάνω από όλα τα ζώα, αποδειχθήκαμε πιο άγριοι από τα θηρία και πιο παράλογοι από τα άλογα ζώα.

Ονομάστηκε δε δρέπανο κατά το όραμα, όχι μόνο επειδή θερίζει από τη λογική φύση την κακία που ο ίδιος δεν έσπειρε και συνάγει τη φύση που ο ίδιος δεν διεσκόρπισε, αλλά και επειδή συλλέγει και τοποθετεί μέσα στις θείες αποθήκες όσους σώζονται, και, επιπλέον, επειδή, με τις ενέργειες των αρετών, συμφύεται αρμονικά με τις πρακτικές δυνάμεις της ψυχής.

Και συγχρόνως κρίνοντας και θεωρώντας τον εαυτό μου ανάξιο εκείνης της δωρεάς και της χάρης, ας γινόταν τουλάχιστον, εφόσον δεν είμαι άξιος εκείνου του μακαρισμού, να μην είμαι ούτε άξιος να είμαι άθλιος και να ταλαιπωρούμαι, ούτε να έχω την αντίθετη μοίρα και το αντίθετο φρόνημα εκείνου του πονηρού και κακούργου δούλου, ο οποίος εξαιτίας της μεγάλης του ραθυμίας και ακρασίας θεωρεί ότι αργεί η έλευση του κυρίου του, και γίνεται βαρύς και ανυπόφορος στους συνδούλους του, και συναναστρέφεται με όσους μεθούν· τον οποίο, όταν θα έλθει ο κύριός του ξαφνικά και απροσδόκητα, θα τον διχοτομήσει και θα τον συγκαταλέξει με τους υποκριτές. Ούτε να έχω τη μοίρα εκείνου που του εμπιστεύθηκαν το τάλαντο και το έθαψε και το έκρυψε κάτω από τη γη· και γι' αυτό κατηγορήθηκε πικρά, και όχι μόνο του ζητήθηκε ο τόκος και το πολλαπλάσιο, αλλά έχασε και το κεφάλαιο, και στάλθηκε στο εξώτερο σκοτάδι. Είθε να μην πιαστώ σε αυτά τα σφάλματα και τεθώ ως παράδειγμα προς αποφυγήν στους πολλούς, και θεωρηθώ αιτία για να κουνούν το κεφάλι τους όσοι με βλέπουν, ελεγχόμενος κάποτε και καταδικαζόμενος από Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα και εξετάζει τα δικά μας, και αφού οδηγηθώ κάτω από μαστίγια, να πληρώσω το βαρύ τίμημα για τις ανόσιες πράξεις μου, προκειμένου όσοι συλληφθούν ως υπόδικοι για παρόμοια σφάλματα να σωφρονιστούν από το δικό μου πάθημα και να επιδεχθούν διόρθωση.

Εφόσον λοιπόν ο Θεολόγος μετρίασε την άποψη ότι το Πνεύμα συνυπάρχει ουσιωδώς με τους Αποστόλους, απέχει πολύ, άρα, το να λέμε ότι αυτό βρίσκεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και σε αυτούς και στον Χριστό, στον οποίο ήταν παρόν, για να μιλήσουμε σύμφωνα με τον ίδιο τον Θεολόγο, όχι ως ενεργούν, αλλά ως συμπαρακολουθούν σε ομότιμο, δηλαδή ως συνεργούν κατά μία αμέριστη ενέργεια, ως όντας και υπερενωμένο και συνουσιωμένο υπερουσίως κατά την ομοτιμία της φύσεως. Ως προς την ερώτηση λοιπόν που τέθηκε, αρκούν και αυτά. Όμως, για να μη φανώ σε εσένα, τον κύριο, σαν τον αγνώμονα δούλο, ότι σου επιστρέφω ανενεργό το τάλαντο που μου εμπιστεύθηκες, λέγοντας ευθέως «Ιδού, έχεις το δικό σου», και τα άλλα λόγια της αγνωμοσύνης εκείνου, θα επιλύσω επιπλέον, όσο είναι δυνατόν, και την απορία που προκύπτει εξάλλου από τα λεγόμενα. Διότι, αν βέβαια το Πνεύμα πληροί τα πάντα με την ουσία Του, όπως έχει ειπωθεί, όχι μόνο τώρα μετά την οικονομία αλλά και προηγουμένως, πώς τώρα ο Θεολόγος εισάγει ως κάτι καινούργιο που συμβαίνει το ότι αυτό συνυπάρχει ουσιωδώς με τους Αποστόλους, και μάλιστα όχι απλώς αυτό, αλλά τόσο μετριασμένα; Διότι αυτό που πληροί τα πάντα με την ουσία Του επρόκειτο βεβαίως να πληροί έτσι και τους Αποστόλους και χωρίς την οικονομία. Και ποιο είναι το επιπλέον όφελος και για αυτούς και για εμάς από την υμνούμενη οικονομία; Ή μάλλον, πώς αυτό το οποίο επρόκειτο να έχουμε όλοι απόλυτα χωρίς την οικονομία, το έχουν μετριασμένο οι Απόστολοι μετά την οικονομία;

Διότι, αν και από παιδί υπήρχε μέσα μου η μέριμνα, που μεγάλωνε μαζί μου και με συνόδευε, να ζω απαλλαγμένος από τις βιοτικές υποθέσεις και τους θορύβους, με ησυχία, και να εξετάζω τα του εαυτού μου —γιατί πρέπει, αρχίζοντας να γράφω προς την οσιότητά σας, να πω την αλήθεια—, αν και οι τιμές των βασιλικών αξιωμάτων προσέλκυαν την ορμή μου και με εξανάγκαζαν να στραφώ σε άλλες ενασχολήσεις, ωστόσο ποτέ δεν μου ήρθε τέτοιο θάρρος ώστε να αντέξω να αναλάβω το αξίωμα της αρχιερωσύνης. Διότι ήταν, ήταν για μένα πάντοτε σεβαστό και φοβερό, και μάλιστα καθώς θυμόμουν τον κορυφαίο των αποστόλων, τον Πέτρο. Αυτός, αφού έδειξε πολλά τεκμήρια της πίστεως προς τον Κύριο Ιησού Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, και αφού έδωσε από παντού πολλές αποδείξεις της αγάπης του προς Αυτόν, αξιώθηκε από τον Δάσκαλο να αναλάβει την ποιμαντική λειτουργία, σαν ένα επιστέγασμα όσων είχε ήδη πράξει και ολοκληρώσει καλώς. Αλλά βέβαια γνωρίζω και τον δούλο που του εμπιστεύτηκαν το τάλαντο και από φόβο για την αυστηρότητα του κυρίου του το έκρυψε, μήπως τυχόν αυτό που του εμπιστεύτηκαν χαθεί ή του το αρπάξουν, και ο οποίος, επειδή δεν επέστρεψε το τάλαντο πολλαπλασιασμένο σε εκείνον που του το έδωσε, του ζητήθηκαν ευθύνες και υπέστη ως καταδίκη το πυρ και τη γέεννα.

Διότι αυτός που ατιμάζει τον πατέρα, πώς θα θεωρηθεί υιός; Αυτός που χωρίζεται από το φως, πώς θα ζήσει μέσα σε αυτό σαν να είναι μέρα; Με κανέναν τρόπο, αδελφοί. Εάν δε πει κάποιος ότι κανείς δεν μπορεί να τηρήσει όλες τις εντολές, ας γνωρίζει ότι διαβάλλει και κατακρίνει τον Θεό ότι μας πρόσταξε πράγματα αδύνατα· αυτός δεν θα αποφύγει το αναπόφευκτο της θείας δίκης, αλλά όπως εκείνος που είπε: «Γνώριζα ότι είσαι σκληρός, ότι θερίζεις όπου δεν έσπειρες και συνάζεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες», έτσι και αυτός θα κατακριθεί, και θα παρομοιαστεί με το φίδι που είπε στον Αδάμ: «Επειδή γνωρίζει ο Θεός ότι την ώρα που θα φάτε από το δέντρο θα γίνετε όμοιοι με αυτόν, γι' αυτό σας έδωσε εντολή να μην φάτε από αυτό». Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος αποκαλεί τον Θεό ψεύτη και πλάνο και γεμάτο φθόνο· ψεύτη μεν, επειδή, ενώ Εκείνος είπε: «Ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ», αυτός αποφαίνεται ότι όχι μόνο δεν είναι ελαφρύ, αλλά και αβάσταχτο· πλάνο δε, επειδή κατέβηκε υποσχόμενος πολλά, αλλά μη θέλοντας να μας δώσει τίποτα, μάλλον δε από φθόνο για τη σωτηρία μας, μας διέταξε να κάνουμε και να φυλάξουμε αδύνατα πράγματα, ώστε, μη μπορώντας να τα εκπληρώσουμε, βρίσκοντας δήθεν εύλογη πρόφαση, να μας στερήσει από εκείνα τα αγαθά.

Αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είναι, παρά αυτό που πολλές φορές είπα και πάλι θα πω και ποτέ δεν θα πάψω να λέω. Φως ο Πατήρ, φως ο Υιός, φως το Πνεύμα το Άγιο, ένα φως, άχρονο, άτμητο, ασύγχυτο, αΐδιο, άκτιστο, απεριόριστο, ανενδεές, αόρατο, καθώς υπάρχει και νοείται έξω από όλα και πάνω από όλα, το οποίο κανένας ποτέ από τους ανθρώπους δεν μπόρεσε να δει πριν καθαρθεί, ούτε το έλαβε πριν το δει. Διότι πολλοί μεν το είδαν, δεν το απέκτησαν δε, σαν κι αυτούς που αξιώθηκαν να δουν μεγάλο θησαυρό στα βασιλικά ταμεία και αναχώρησαν με άδεια χέρια. Διότι πράγματι, πολλές φορές στην αρχή εμφανίζεται σε αυτούς που μετανοούν θερμά μια θεία έλλαμψη και φωτισμός, αλλά αμέσως παρέρχεται· και εάν μεν παραδώσουν ολοκληρωτικά τον εαυτό τους μέχρι θανάτου και αναζητήσουν με επίπονους αγώνες, παρουσιάζοντας τους εαυτούς τους άξιους και άμεμπτους σε όλα στον Κύριο, το λαμβάνουν και πάλι, αφού αυτό επανέλθει τέλεια· εάν όμως δείξουν έστω και μικρή ραθυμία και παραιτηθούν από το να υποβάλουν τους εαυτούς τους σε μεγαλύτερους κόπους, αγαπώντας τον εαυτό τους, γίνονται ανάξιοι μιας τέτοιας δωρεάς και δεν εισέρχονται στην αιώνια ζωή, ενώ βρίσκονται ακόμη στο σώμα· και αν δεν εισέλθουν τώρα, προφανώς δεν θα εισέλθουν ούτε μετά την έξοδο από το σώμα. Διότι, εάν αυτός που έλαβε το ένα τάλαντο και το έκρυψε, καταδικάστηκε επειδή δεν το πολλαπλασίασε, πόσο μάλλον θα καταδικαστεί εκείνος που δεν φύλαξε καν αυτό που έλαβε, αλλά το απώλεσε εξαιτίας της ραθυμίας του.

Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, στα λίγα φάνηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω. Είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου. Πλησιάζοντας δε και εκείνος που είχε λάβει τα δύο τάλαντα, είπε: Κύριε, δύο τάλαντα μου παρέδωσες, ορίστε, άλλα δύο τάλαντα κέρδισα με αυτά. Του είπε ο Κύριός του: Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, στα λίγα φάνηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω. Είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου. Πλησιάζοντας δε και εκείνος που είχε πάρει το ένα τάλαντο, είπε: Κύριε, γνώριζα ότι είσαι σκληρός άνθρωπος, που θερίζεις όπου δεν έσπειρες και μαζεύεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες, και επειδή φοβήθηκα, πήγα και έκρυψα το τάλαντό σου μέσα στη γη. Ορίστε, έχεις το δικό σου. Αποκρινόμενος δε ο Κύριός του, του είπε:

Θερίζεις όπου δεν έσπειρες, δηλαδή, από εκείνον στον οποίο δεν έσπειρες την ευπείθεια, απαιτείς την ευπείθεια. Αποκαλώντας δε σκληρό τον κύριο ο δούλος, κατακρίνει τον εαυτό του. Διότι, επειδή ήταν σκληρός, όφειλε να δείξει μεγαλύτερη επιμέλεια, εφόσον είχε σκληρό και ανελέητο κύριο. Γιατί, αν απαιτεί τα ξένα, πολύ περισσότερο θα απαιτήσει τα δικά του. Επομένως, έπρεπε και εσύ να πολλαπλασιάσεις αυτό που έλαβες και να κάνεις μαθητές, από τους οποίους θα απαιτούσε το οφειλόμενο. Διότι ονομάζει «τραπεζίτες» τους μαθητές, ως αυτούς που δοκιμάζουν ή αποδοκιμάζουν τον λόγο· και ως τόκο απαιτεί από τους μαθητές την επίδειξη των έργων. Διότι ο μαθητής, λαμβάνοντας από τον δάσκαλο τον λόγο, τον κατέχει και τον αποδίδει ολόκληρο· επιπλέον όμως αποδίδει ως τόκο και την εργασία του αγαθού. Αφαιρείται, λοιπόν, από τον πονηρό και οκνηρό δούλο το χάρισμα. Διότι εκείνος που έλαβε κάποιο χάρισμα για να ωφελήσει άλλους και δεν το χρησιμοποίησε, χάνει και αυτό το ίδιο· ενώ εκείνος που έδειξε περισσότερο ζήλο, ελκύει σε μεγαλύτερο βαθμό και τη δωρεά. Διότι σε αυτόν που έχει ζήλο θα δοθεί περισσότερη χάρη και θα περισσεύσει· ενώ από αυτόν που δεν έχει ζήλο, και το χάρισμα που νομίζει ότι έχει, θα του αφαιρεθεί. Διότι όποιος δεν έχει ζήλο και δεν εργάστηκε με όσα έλαβε, δεν έχει το χάρισμα, αλλά νομίζει ότι το έχει, επειδή το αμαύρωσε εξαιτίας της αμέλειας. «