Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 27:45

Η τρίτη ώρα είναι ο Θωμάς που σκοτίζεται από την απιστία: «Εάν δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του». Μετά τις τρεις ώρες και άλλες ώρες, οι απόστολοι απέφυγαν την ημέρα και κατέφυγαν στη νύχτα· διότι «τότε όλοι οι μαθητές τον άφησαν και έφυγαν». Επειδή λοιπόν οι ημερήσιες ώρες έγιναν νυχτερινές κατά το Πάθος, όταν και η ίδια η ημέρα, αποτυπώνοντας πάνω της την εικόνα των αποστόλων, μεταβαλλόταν σε σκοτάδι —«διότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα»— για αυτούς τους λόγους ο χορός των αποστόλων, όταν πέθανε ο Χριστός και εξέλιπε ο μόνος Όσιος πάνω στη γη, επειδή είχε μάθει να λέει: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», φώναζε: «Σώσον με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος», αντί του «εξέπνευσε». Διότι το να εκπνεύσει κανείς λέγεται «εκλείπειν»· «Και αφού εξέλιπε ο Ισαάκ, πέθανε. Και αφού σήκωσε ο Ιακώβ τα πόδια του πάνω στο κρεβάτι, εξέλιπε». Το ότι δε εξέπνευσε ο Κύριος μαρτυρείται από το: «Αφού έκραξε», λέει, «ο Ιησούς με μεγάλη φωνή, εξέπνευσε». Το ότι είναι και όσιος φαίνεται από το: «Δεν θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά»· είναι όσιος, άκακος, αμίαντος.

Το ότι, ακόμη κι αν είχαν κηρύξει φανερά, τα ίδια θα κάνατε, δεν χωρά αμφιβολία. Διότι, εάν μετά τα φανερά σημεία στην Αίγυπτο, και τα εξαίσια στην Ερυθρά θάλασσα, και τα παράδοξα που ακολούθησαν, στραφήκατε στην ειδωλολατρία λέγοντας στον Ααρών «φτιάξε μας θεούς», πώς δεν είναι ομολογουμένως προφανές ότι, έχοντας τέτοια προαίρεση, τα ίδια θα κάνατε; Ο Ζακχαίος είπε: Δεν ντρέπεσαι να μιλάς για σταυρό προκειμένου για τον Δεσπότη και Θεό, για τη δύναμη και τη σοφία; Αθανάσιος: Οι προφήτες δεν ντράπηκαν να το πουν, εγώ πώς να ντραπώ; Ο Ζακχαίος είπε: Και μπορείς να αποδείξεις ότι οι προφήτες έχουν πει πως αυτός θα σταυρωνόταν; Αθανάσιος: Πρώτος ο Μωυσής λέγει: «Και θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη απέναντι από τα μάτια σας, και δεν θα πιστέψετε στη ζωή σας. Το πρωί θα λες πώς να γίνει εσπέρα, και το εσπέρας θα λες πώς να γίνει πρωί;». Διότι από την έκτη ώρα έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα. Και από την ενάτη πάλι φάνηκε το φως, ώστε να λένε αυτοί που το έβλεπαν: «Πώς έγινε εσπέρα», το οποίο σημαίνει σκοτάδι.

Έτσι και η αιμορροούσα γυναίκα, επειδή πίστεψε και άγγιξε μόνο το κράσπεδο, θεραπεύτηκε· και η μεν θάλασσα, που άφριζε από τα κύματα, υπάκουσε στον σαρκωθέντα Λόγο και έπαυσε την τρικυμία· ο δε εκ γενετής τυφλός θεραπεύτηκε από τον Λόγο με το πτύσμα της σάρκας. Και το ακόμη μεγαλύτερο και πιο παράδοξο (διότι ίσως αυτό σκανδάλισε και τους πιο ασεβείς), ενώ ο Κύριος ήταν κρεμασμένος πάνω στον ίδιο τον σταυρό (διότι δικό Του ήταν το σώμα και μέσα σε αυτό βρισκόταν ο Λόγος), ο μεν ήλιος σκοτίστηκε, η δε γη σείστηκε, οι πέτρες σχίστηκαν, το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε και πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν.

Ματθ. 27, 45 «Το σκοτάδι» απλώθηκε σε «όλη τη γη από την έκτη έως την ενάτη ώρα» καθώς εξέλιπε ο ήλιος, για να γνωρίσουν ότι αυτός που είναι κρεμασμένος στο ξύλο είναι εκείνος που πήρε ως σύμμαχό του την κτίση υπέρ αυτών, όταν πολέμησε τους Αιγυπτίους για χάρη τους. Το ηλιακό φως χάθηκε και σε ολόκληρη τη χώρα τους απλώθηκε το σκοτάδι, καθώς ο ήλιος μάζεψε τις ακτίνες του σαν να μην ανεχόταν να τις στέλνει πλέον σε εκείνους που έγιναν κυριοκτόνοι. Και με άλλον όμως τρόπο λέμε ότι σκοτείνιασε η χώρα των Ιουδαίων, δηλαδή αυτοί που την κατοικούν, διότι δεν δέχθηκε τον ήλιο της δικαιοσύνης και «το φως το αληθινό».

Διότι έγινε σκοτάδι από την έκτη μέχρι την ενάτη ώρα, και σχίζονταν οι πέτρες, και ίσως μάλιστα κάτι ασυνήθιστο συνέβη και γύρω από τον κύκλο της σελήνης, ώστε να φαίνεται ότι και αυτή μετατράπηκε σε αίμα. Αυτό βέβαια έχει αποσιωπηθεί από τους αγίους Ευαγγελιστές, ωστόσο η πίστη από την προφητεία είναι αξιόπιστη. Και ότι με τα νεύματα του Δημιουργού τα σημεία δεν έγιναν μόνο στον ήλιο, αλλά ολόκληρη η κτίση μετέπεσε σε μια άσχημη και ασυνήθιστη κατάσταση γι' αυτήν, γίνεται σαφές από τον Θεό που λέει μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Και θα ντύσω τον ουρανό με σκοτάδι, και θα θέσω ως περιβόλαιό του τον σάκο». Και όταν λέει «ουρανό», οπωσδήποτε εννοεί όλα όσα βρίσκονται στον ουρανό, τα οποία ντύθηκαν το σκοτάδι σαν σάκο, πενθώντας και πονώντας, και σαν να βγάζουν κραυγή με αυτήν τους την εμφάνιση. Αυτά, λοιπόν, θα έλεγα ότι είναι τα σημεία στον ουρανό. Ενώ τα σημεία στη γη, δηλαδή το αίμα, η φωτιά και η ατμίδα καπνού, νομίζω πως φανερώνουν τις συμφορές των Ιουδαίων, τις οποίες τους συσσώρευσε ο σκληρότατος πόλεμος από το χέρι των Ρωμαίων. Διότι ολόκληρη η χώρα τους καταβρεχόταν με αίμα. Και επρόκειτο να κατακαεί, μαζί με τις πόλεις, και ο ίδιος ο περίφημος ναός, και τα σπίτια να καπνίζουν γκρεμισμένα.

Επομένως, και για αυτούς δικαίως θα μπορούσε να λεχθεί: «Ορκίζεται ο Κύριος κατά της υπερηφάνειας του Ιακώβ, ότι δεν θα ξεχάσει ποτέ τα έργα σας». Διότι είναι αληθινά αλαζονεία το να αψηφήσουν τους θείους νόμους, και, το ακόμη βαρύτερο από αυτό, το να συμπεριφερθούν υβριστικά τελικά στον ίδιο τον Χριστό. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, τα αμαρτήματά τους δεν πρόκειται να παραδοθούν στη λήθη· αλλά καταστροφή επήλθε εναντίον τους, και σαν ποταμός που πλημμυρίζει ήρθε ο πόλεμος των Ρωμαίων. Επειδή δε παρέδωσαν στον σταυρό τον Δεσπότη των όλων, έδυσε ο ήλιος για αυτούς, και συσκοτίστηκε το φως. Διότι έγινε «σκοτάδι από την έκτη ώρα έως την ενάτη ώρα». Και αυτό ήταν για τους Ιουδαίους το ξεκάθαρο σημάδι του ότι κατασκοτίστηκαν πνευματικά οι ψυχές αυτών που τον σταύρωσαν. «Διότι πώρωση έχει επέλθει εν μέρει στον Ισραήλ»· και όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους». Τους καταράστηκε δε και ο μακάριος Δαβίδ, από φιλοθεΐα λέγοντας τα εξής: «Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν, και κύρτωσε τη ράχη τους διαπαντός». Και ότι θρήνησαν, μετατρέποντας τις γιορτές τους σε κατήφεια, γίνεται σαφές και από τον ίδιο τον Χριστό που έλεγε προς τις γυναίκες οι οποίες έκλαιγαν για αυτόν όταν οδηγούνταν πλέον στον σταυρό: «Θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, μην κλαίτε για εμένα, αλλά να κλαίτε για τους εαυτούς σας και για τα παιδιά σας».

Γι' αυτό δεν μεταχειρίστηκε προς τον Πιλάτο κομπασμούς και μεγαλόστομα λόγια, για να μην τον εξοργίσει και αποτύχει στο αίτημά του· ούτε του λέει: Δώσε μου το σώμα του Ιησού, ο οποίος πριν από λίγο σκοτείνιασε τον ήλιο, έσχισε τις πέτρες, έσεισε τη γη, άνοιξε τα μνήματα και έσχισε το καταπέτασμα του ναού. Τίποτα τέτοιο δεν λέει στον Πιλάτο.

Διότι πρόσεξε πώς και ο σοφότατος Ματθαίος επισημαίνει με ακρίβεια τον χρόνο του σταυρού λέγοντας «και αφού ήλθαν σε τόπο που λέγεται Γολγοθάς, ο οποίος είναι κρανίου τόπος», έπειτα δε προσθέτει τον οίνο με τη σμύρνα και στη συνέχεια τον διαμερισμό των ιματίων· «από δε την έκτη ώρα έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα» και τα εξής. Κάποιοι βέβαια νομίζουν ότι ο άγιος Ματθαίος λέει ότι Αυτός σταυρώθηκε την έκτη ώρα· αλλά ο άγιος έχει αναφέρει προσεκτικά το σκοτάδι που έγινε από την έκτη ώρα. Σταυρώνεται λοιπόν, όπως έχει λεχθεί, την παραμονή του Σαββάτου την τρίτη ώρα, και του λογίστηκε ως μία ημέρα το διάστημα από την τρίτη έως την έκτη ώρα. Διότι μετά τη σταύρωση εργαζόταν πλέον τη σωτηρία των καταχθονίων, και από την έκτη έως την ένατη ώρα (λογίστηκε) μία νύχτα, και από την ένατη έως την εσπέρα μία ημέρα. ** Και έγιναν τρεις ημέρες και δύο νύχτες. Και ολόκληρο το Σάββατο μία ημέρα και η νύχτα που ξημερώνει προς την Κυριακή. Και εκπληρώθηκε το λεχθέν περί Αυτού, ότι «πρέπει ο Υιός του Ανθρώπου να μείνει στην καρδιά της γης τρεις ημέρες και τρεις νύχτες». Την τρίτη ώρα σταυρώθηκε, σε πλήρη έκτη ημέρα της εβδομάδος, κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης, την εικοστή τετάρτη του μηνός Φαμενώθ, δεκατρείς ημέρες προ των καλενδών του Απριλίου. Γι' αυτό και νηστεύουμε την παραμονή του Σαββάτου.

«Κουράστηκα να φωνάζω, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου, θάμπωσαν τα μάτια μου από το να ελπίζω στον Θεό μου.» Και αυτά εκπληρώνονταν στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο· στο οποίο στεκόταν ο Ιησούς και έκραζε λέγοντας: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει προς εμένα και ας πιει»· και πάλι αναφέρεται: «Ο Ιησούς φώναζε και έλεγε: Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, δεν πιστεύει σε εμένα, αλλά σε εκείνον που με έστειλε. Και εκείνος που βλέπει εμένα, βλέπει εκείνον που με έστειλε. Εγώ έχω έλθει ως φως στον κόσμο, ώστε καθένας που πιστεύει σε εμένα να μην παραμείνει στο σκοτάδι.» Και στην περίπτωση του Λαζάρου, αφού ύψωσε τα μάτια του στον ουρανό, είπε: «Πατέρα, σε ευχαριστώ που με άκουσες. Εγώ γνώριζα ότι πάντοτε με ακούς. Και αφού είπε αυτά, κραύγασε με μεγάλη φωνή: Λάζαρε, έλα έξω.» Αλλά και κατά τη διάρκεια του ίδιου του Πάθους εξιστορεί ο Ματθαίος λέγοντας: «Από την έκτη ώρα απλώθηκε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα. Και περίπου την ενάτη ώρα, ανεβόησε ο Ιησούς με μεγάλη φωνή λέγοντας: Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί.» Τότε λοιπόν, συναναστρεφόμενος με τους ανθρώπους, παρακαλούσε τους πάντες με δυνατή φωνή να προσέλθουν και να σπεύσουν στη διδασκαλία του· και τον επί τέσσερις ημέρες νεκρό τον ανακαλούσε στη ζωή με μεγάλη κραυγή. Αλλά και περί την ενάτη ώρα του πάθους φώναζε με μεγάλη φωνή· και μετά από αυτά πάλι: «Αφού έκραξε με μεγάλη φωνή, παρέδωσε το πνεύμα.»

Ο Ευσέβιος Καισαρείας, ο επονομαζόμενος του Παμφίλου, στο έργο του «Ζητήματα και επιλύσεις προς τον Μαρίνο περί του Σωτηρίου πάθους και της αναστάσεως», έθεσε προς εξέταση και τα εξής: ότι ο μεν θείος ευαγγελιστής Μάρκος αναφέρει πως ήταν η τρίτη ώρα κατά την οποία σταυρώθηκε ο Χριστός, ο Θεός και Σωτήρας μας· ο δε θεολογικότατος Ιωάννης γράφει ότι κατά την έκτη ώρα ο Πιλάτος κάθισε στο βήμα, στο λεγόμενο Λιθόστρωτο, και ανέκρινε τον Ιησού. Και υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί γραφικό σφάλμα, το οποίο διέφυγε της προσοχής εκείνων που αρχικά αντέγραψαν τα Ευαγγέλια. Διότι, επειδή το γράμμα γάμμα σημαίνει την τρίτη ώρα, ενώ το σύμβολο του επισήμου σημαίνει την έκτη, και επειδή οι χαρακτήρες αυτοί παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα μεταξύ τους, εκ παραδρομής το στοιχείο γάμμα, που είναι δηλωτικό της τρίτης ώρας, λόγω καμπύλωσης της μακράς ευθείας γραμμής, μεταβλήθηκε στο σύμβολο του επισήμου, το οποίο είναι δηλωτικό της έκτης ώρας. Διότι, αφού και οι τρεις ευαγγελιστές, ο Ματθαίος, ο Μάρκος και ο Λουκάς, αναφέρουν σύμφωνα ότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα, είναι ολοφάνερο ότι ο Κύριος και Θεός Ιησούς είχε σταυρωθεί πριν από την έκτη ώρα, πριν δηλαδή επέλθει το σκοτάδι, άρα κατά την τρίτη ώρα, όπως ακριβώς εξιστόρησε ο Μάρκος. Κατά τον ίδιο τρόπο και ο Ιωάννης είχε σημειώσει την τρίτη ώρα, αλλά οι αντιγραφείς μετέτρεψαν το γράμμα γάμμα στο σύμβολο του επισήμου.

Γνωστή δε, λέγει, ήταν αυτή η ημέρα στον Κύριο, και δεν ήταν ημέρα, ούτε ήταν νύχτα· δεν ήταν ημέρα αφενός, επειδή είχε προειπωθεί «δεν θα υπάρχει φως», πράγμα που εκπληρώθηκε όταν «από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα»· δεν ήταν όμως ούτε νύχτα αφετέρου, επειδή προστίθεται στη συνέχεια «προς το βράδυ θα υπάρξει φως», πράγμα που επίσης έβρισκε την εκπλήρωσή του όταν, μετά την ενάτη ώρα, η ημέρα ανακτούσε και πάλι το συνηθισμένο της φως. Και με πνευματική δε έννοια αυτά εκπληρώνονταν καθολικά στο έθνος των Ιουδαίων, καθώς, μετά το τόλμημά τους εναντίον του Χριστού, επικράτησε σκοτάδι και πάγος και ψύχος, επειδή σκοτίστηκε η διάνοιά τους «για να μην λάμψει ο φωτισμός του Ευαγγελίου» στις καρδιές τους, και επειδή ψυχράνθηκε η αγάπη τους προς τον Θεό. Αντιθέτως, προς το βράδυ ανέτειλε το φως της γνώσεως του Χριστού, ώστε εκείνοι που παλαιότερα κάθονταν «στο σκοτάδι» και «στη σκιά του θανάτου» να δουν μέγα φως, σύμφωνα με τους λόγους του Ησαΐα.

Έπειτα, σε συνέχεια αυτών, φανερώνοντας αυτά ακριβώς που συνέβησαν κατά τον καιρό του σωτηρίου πάθους, λέει: «Εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει πάνω στη γη το φως κατά τη διάρκεια της ημέρας», γεγονότα τα οποία και εκπληρώθηκαν ολοφάνερα, όταν, αφού υψώθηκε ο Σωτήρας μας, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, «από την έκτη ώρα απλώθηκε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα, και γύρω στην ένατη ώρα αναφώνησε ο Ιησούς με μεγάλη φωνή λέγοντας: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί».

«εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως, αλλά ψύχος και πάγος θα υπάρξουν για μία ημέρα. Και η ημέρα εκείνη θα είναι γνωστή στον Κύριο, και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα, και προς το εσπέρας θα υπάρξει φως. Και εκείνη την ημέρα θα εξέλθει ζωντανό νερό από την Ιερουσαλήμ, το μισό από αυτό προς την πρώτη θάλασσα, και το μισό προς την έσχατη θάλασσα, κατά το θέρος και κατά την άνοιξη θα γίνεται έτσι. Και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη· εκείνη την ημέρα θα υπάρχει ένας Κύριος, και το όνομά του ένα, το οποίο θα περικυκλώνει όλη τη γη και την έρημο.» Και αυτά εκπληρώνονταν κατά την παρουσία του Σωτήρα μας, την οποία πραγματοποίησε, είτε μαζί με τους ιερούς αποστόλους και μαθητές του, είτε μαζί με τους αγίους του, κάποιες θείες δυνάμεις και ασώματα πνεύματα, τους αγγέλους και τους λειτουργούς του, για τους οποίους έχει γραφτεί στα ιερά ευαγγέλια ότι «προσήλθαν σε αυτόν άγγελοι και τον διακονούσαν». Κατά την ημέρα εκείνη (διότι έτσι συνηθίζει να ονομάζει η Αγία Γραφή όλο τον χρόνο της παραμονής του ανάμεσα στους ανθρώπους) εκπληρώνονταν, μαζί με τις άλλες προφητείες, και όσα είχαν προφητευθεί στο προκείμενο χωρίο, όταν κατά τον καιρό του πάθους του «από την έκτη ώρα σκοτάδι έπεσε σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα». Γι' αυτό λέει η προφητεία: «εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως», και πάλι: «και δεν θα είναι ημέρα ούτε νύχτα, και προς το εσπέρας θα υπάρξει φως». Μέσα από αυτά, θεωρώ καταφανέστατα...

Αυτό που λέγεται στην αρχή του ψαλμού, σύμφωνα με το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας κατά τον καιρό του πάθους ως εξής: «Όταν δε έφτασε η έκτη ώρα, έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα· και την ένατη ώρα ο Ιησούς φώναξε με δυνατή φωνή: ελωείμ, ελωείμ, λεμά σαβαχθανί, το οποίο μεταφράζεται: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Η εβραϊκή φράση έχει ληφθεί από την προκείμενη προφητεία. Πράγματι, η αρχή του ψαλμού περιέχει με τις ίδιες ακριβώς συλλαβές το «ηλί, ηλί, λεμά σαβαχθανί», το οποίο ο Ακύλας μετέφρασε με τον εξής τρόπο: «Ισχυρέ μου, ισχυρέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Ότι δε τα λόγια αυτά ισοδυναμούν με όσα ειπώθηκαν από τον Σωτήρα μας κατά τον καιρό του πάθους, ο καθένας θα μπορούσε να το ομολογήσει. Είναι καιρός, λοιπόν, αναμφίβολα να αναφέρουμε τον ψαλμό όχι σε κάποιον άλλον αλλά μόνο σε Αυτόν, επειδή μόνο σε Αυτόν και σε κανέναν άλλον ταιριάζουν τα όσα περιέχονται σε αυτόν. Ολοφάνερα, άλλωστε, αποδεικνύεται ότι εκπληρώθηκαν στο πρόσωπό Του τόσο τα άλλα, όσο κυρίως και εκείνο που λέγεται στον ψαλμό: «Διαμοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Και φανερώνει ρητά και τη διάτρηση από τα καρφιά που καρφώθηκαν στα χέρια και στα πόδια Του πάνω στον σταυρό, λέγοντας: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, μέτρησαν όλα μου τα οστά».

Και βαθύ σκότος απλώθηκε από τον σταυρό, καθώς το Φως αποχωρούσε, και το ευρύ καταπέτασμα του ναού εσχίσθη. Η δε γη, σειόμενη, έσχισε τους βράχους επί της γης, και οι νεκροί εγκατέλειψαν τους τάφους εγειρόμενοι. Αυτός όμως, κατά την τρίτη ημέρα, αφού άνοιξε το μνήμα, εμφανίστηκε και πάλι στους φίλους του στη Γαλιλαία.

Και πώς τώρα να αντέξω βλέποντάς τον γυμνό και νεκρό κρεμασμένο στο ικρίωμα, αυτόν που αιώρησε τη γη πάνω από τα ύδατα, εξαιτίας του οποίου το φως του ήλιου συστάλθηκε και σκοτείνιασε όλη η λάμψη της σελήνης, και οι πέτρες σχίστηκαν από τον φόβο, και τα μνημεία άνοιξαν ως δείγμα της δύναμής του, καθώς ο ίδιος ο Αίτιος έπαθε για χάρη τους.

«Εσύ όμως, άνθρωπε»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον Ιούδα· διότι ήταν ομόψυχος ως μαθητής, και ηγεμόνας, επειδή ο ίδιος διαχειριζόταν τα πάντα· και γνωστός, επειδή γνώριζε όλα τα σημεία που έκανε ο Κύριος, και ο Κύριος δεν του έκρυβε τίποτα, ως απόστολο και ως μαθητή. «Ο οποίος μαζί»: Διότι και στο φαγητό και στο ποτό αυτός διακονούσε, εφόσον βαστούσε το γλωσσόκομο και όσα ρίχνονταν σε αυτό. «Στον οίκο»: Δεν ήμουν, λέει, καθημερινά στον ναό, και γιατί δεν με συλλάβατε; «Ας έλθει θάνατος»: Ο λόγος απείλησε τους Ιουδαίους· διότι αυτοί το ζήτησαν λέγοντας: Το αίμα του ας πέσει πάνω μας και στα παιδιά μας. «Επειδή πονηρίες»: [Διότι, ενώ ζούσαν ακόμη, ήταν γεμάτοι από πονηρία.] «Εγώ προς τον Θεό»: Ο Χριστός ως άνθρωπος προσεύχεται εξαιτίας της ενανθρωπήσεως, ώστε να μην θεωρηθεί φαντασία. «Το εσπέρας και το πρωί»: Το εσπέρας έγινε το πάθος, το πρωί η ανάσταση, και το μεσημέρι πάνω στον σταυρό παρέδωσε το πνεύμα· διότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι έως την ενάτη ώρα. «Θα αναγγείλω»: Αυτά τα λέει ο προφήτης: θα διηγηθώ σε όλους τα σχετικά με τον Χριστό και τα ανήγγειλα προαναφωνώντας· και εισακούστηκα, επειδή όλα εκπληρώθηκαν στον καιρό τους. «Θα λυτρώσει»: Για τους εχθρούς, τους νοητούς, τους αισθητούς και τους οικείους, ο προφήτης βοά εκ προσώπου του Χριστού· διότι ο Ιούδας ήταν κοντά.

«Δεν έχει έλθει ακόμη η ώρα». Όταν όμως έφθασε στον κατάλληλο καιρό, λέει: «Έφθασε η ώρα, για να δοξαστεί ο Υιός του ανθρώπου». «Έβαλες σκοτάδι, και έγινε νύχτα». Σαφώς εννοεί τον καιρό του σταυρού, κατά τον οποίο έδυσε ο δικός μας ήλιος. Διότι τότε έγινε σκοτάδι από την έκτη ώρα μέχρι την ενάτη ώρα, το οποίο έχει εκληφθεί ως ολόκληρη νύχτα, εξαιτίας του μυστηρίου της τριημέρου αναστάσεως. «Μέσα σε αυτήν θα περάσουν όλα τα θηρία». Με τα θηρία του δάσους και τα λιοντάρια εννοεί τους δαίμονες, οι οποίοι κατά τον καιρό του Δεσποτικού πάθους αναγκαστικά ωρύονταν, νομίζοντας ότι τότε είχαν ευκαιρία για θήραμα. Διότι έβλεπαν τον Ιούδα να έχει προδώσει, τον Πέτρο να αρνείται και τους υπόλοιπους αποστόλους σκορπισμένους. Ωρύονταν, λοιπόν, για να αρπάξουν και να ζητήσουν από τον Θεό την παραχώρηση των δικαίων σε πειρασμούς. Ή μήπως δεν ζήτησε τον Ιώβ ο διάβολος; Ζήτησε μάλιστα και τους αποστόλους από τον Χριστό, ώστε ο Κύριος να λέει: «Σίμων, Σίμων, πόσες φορές ζήτησε ο Σατανάς να σας κοσκινίσει σαν το σιτάρι· εγώ όμως παρακάλεσα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου». «Ανέτειλε ο ήλιος, και συνάχθηκαν». Διότι, όταν αναστήθηκε ο Χριστός, υποχώρησαν. Γι' αυτό ο Σύμμαχος, αντί για το «συνάχθηκαν», έγραψε «θα υποχωρήσουν». Πού όμως υποχώρησαν; Στις δικές τους μάντρες· όπου κοιμούνται φωλιάζοντας σαν ερπετά.

Εκείνος δε, «αφού συγκάλεσε τους αρχιερείς και τους άρχοντες», τους επισήμανε ότι «μου φέρατε αυτόν τον άνθρωπο, ενώ είναι αναίτιος». Εκείνοι όμως όλοι τον παρέδωσαν για να σταυρωθεί, και σταύρωσαν «αυτόν που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου», προσηλώνοντάς τον στο ξύλο. Διότι ο Πιλάτος, έχοντάς τον παραδώσει στους στρατιώτες, όρισε επικεφαλής τους τον εκατόνταρχο Λογγίνο, ο οποίος είχε μετονομαστεί στον στρατό σε Πριμιανό. Ο άγιος Λογγίνος λοιπόν βρισκόταν μαζί με τους στρατιώτες και φύλαγε τον Χριστό που είχε ανεβεί στον σταυρό. «Από δε την έκτη ώρα έως την ένατη ώρα, σκοτάδι κάλυψε όλη τη γη.» Καθώς ο εκατόνταρχος στεκόταν εκεί περίπου την ένατη ώρα φυλάσσοντας τον σταυρό, είδε ένα μεγάλο φως γύρω από αυτόν, ενώ επικρατούσε σκοτάδι σε όλη τη γη. Είδε επίσης πλήθος αγγέλων να παρίστανται στον σταυρό και όλη τη γη να σείεται, και «το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε», και είδε το πρόσωπο του Κυρίου σαν αστραπή. Και προτού παραδώσει το πνεύμα, συλλογιζόταν στην καρδιά του ο άγιος Λογγίνος, λέγοντας ότι «αληθώς αυτός είναι ο Υιός του Θεού και λυτρωτής όλου του κόσμου». Και σκεπτόμενος αυτά, έπεσε με το πρόσωπο στη γη στα πόδια του Κυρίου· έκσταση δε κατέλαβε τους στρατιώτες και βυθίστηκαν σε ύπνο.

ΟΜΙΛΙΑ ΠΗ΄. Από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα. Γύρω δε στην ένατη ώρα έκραξε ο Ιησούς με δυνατή φωνή και είπε: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί; Δηλαδή, Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Μερικοί δε από όσους στέκονταν εκεί, όταν το άκουσαν, έλεγαν ότι αυτός φωνάζει τον Ηλία. Και αμέσως έτρεξε ένας από αυτούς και, παίρνοντας έναν σπόγγο, τον γέμισε με ξύδι, τον στερέωσε σε ένα καλάμι και τον πότιζε.

Σήμερα στους Ιουδαίους η γη σείστηκε, ενώ σε εμάς η οικουμένη στηρίζεται· σήμερα η θεομάχος τόλμη των Ιουδαίων έσχισε πέτρες, σήμερα η φιλόθεη ευσέβεια ένωσε την οικουμένη. Διότι έπρεπε τα μεν της ευσέβειας να συνενωθούν, τα δε της ασέβειας να διασχιστούν, καθώς λέει ο Δαβίδ: «Διασχίσθηκαν και δεν κατανύχθηκαν». Σήμερα στους Ιουδαίους ο ήλιος από την έκτη ώρα μέχρι την ενάτη προκάλεσε σκοτάδι· διότι το δημιούργημα δεν άντεξε την ύβρι εναντίον του Δημιουργού του. Απέσυρε δηλαδή τις ακτίνες του για να μη γίνει θεατής του θεομάχου μίσους, όχι επειδή η ύβρις άγγιζε τη θεότητα, αλλά επειδή από την πλευρά εκείνων που το τόλμησαν, το γεγονός γινόταν ως ύβρις.

Η δε τέλεια εγκατάλειψη συμβαίνει όταν, ενώ ο Θεός έχει κάνει τα πάντα για τη σωτηρία, ο άνθρωπος παραμένει αγιάτρευτος από δική του προαίρεση. Διότι τότε παραδίδεται στην απώλεια, όπως ο Ιούδας. «Και έθεσαν πάνω από το κεφάλι του γραμμένη την αιτία της καταδίκης του: Αυτός είναι ο Ιησούς, ο βασιλιάς των Ιουδαίων». Η επιγραφή πάνω στη λευκή πινακίδα, την οποία ο Πιλάτος στερέωσε μπροστά από την κεφαλή του Κυρίου, εκπλήρωνε τη φωνή του Κυρίου που έλεγε: «Όταν υψωθώ, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». Φανέρωνε λοιπόν η από εκεί ανάγνωσή της ότι το σωτήριο πάθος δεν έγινε μόνο για την Ιουδαία, αλλά και για κάθε ελληνικό και βαρβαρικό έθνος. «Από δε την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη, μέχρι την ένατη ώρα». Ο ήλιος εκλείπει, επειδή το σώμα της σελήνης γίνεται σαν ένα μεσότοιχο που ρίχνει τη σκιά του και δεν επιτρέπει να διαδοθεί σε εμάς το φως. Όσο μέρος λοιπόν της σελήνης βρεθεί να κρύβει τον ήλιο, τόσο μεγάλη γίνεται και η έκλειψη. Η δε έκλειψη της σελήνης προκαλείται από τη σκιά της γης, όταν η σελήνη γίνει δεκαπέντε ημερών (πανσέληνος) και βρεθεί στην αντίθετη πλευρά ακριβώς στο κέντρο, με τον μεν ήλιο κάτω από τη γη, τη δε σελήνη πάνω από τη γη. Διότι η γη δημιουργεί σκιά και το ηλιακό φως δεν φτάνει να φωτίσει τη σελήνη, και εξαιτίας αυτού εκλείπει. «Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος. Αμήν».

Εάν λοιπόν αυτά τα κτιστά και φθαρτά από τη φύση τους δεν παθαίνουν τίποτα από την επαφή τους με τα ευτελέστερα, με ποια λογική, ανόητε και σκληρόκαρδε, τολμάς να με χλευάζεις όταν λέω ότι ο Υιός και Λόγος του Θεού, χωρίς καθόλου να εγκαταλείψει την πατρική δόξα, αλλά όντας ο ίδιος Θεός, για τη σωτηρία των ανθρώπων προσέλαβε ανθρώπινο σώμα, για να καταστήσει τους ανθρώπους κοινωνούς της θείας και νοερής φύσεως, και, βγάζοντας την ουσία μας από τα καταχθόνια του Άδη, να την τιμήσει με την επουράνια δόξα· ώστε τον άρχοντα του σκότους τούτου του αιώνα, αφού τον δελεάσει με την πρόσληψη της σάρκας, να τον υποτάξει, και να ελευθερώσει το γένος μας από την τυραννία του; Γι' αυτόν τον λόγο και αντιμετωπίζει το πάθος του σταυρού απαθώς, φανερώνοντας τις δύο φύσεις Του: διότι ως άνθρωπος σταυρώνεται, ενώ ως Θεός σκοτεινιάζει τον ήλιο, συγκλονίζει τη γη και εγείρει πολλά σώματα κεκοιμημένων από τα μνήματα· πάλι, ως άνθρωπος πεθαίνει, ενώ ως Θεός ανασταίνεται, αφού σκύλευσε τον Άδη. Γι' αυτό και αναφώνησε ο προφήτης: «Ο Άδης πικράνθηκε, όταν σε συνάντησε κάτω». Διότι πικράνθηκε και ξεγελάστηκε, καθώς νόμιζε ότι έπαιρνε έναν απλό άνθρωπο, ενώ ήρθε αντιμέτωπος με τον Θεό, και βρέθηκε ξαφνικά άδειος και αιχμάλωτος. Ανασταίνεται, επομένως, ως Θεός και ανέρχεται στους ουρανούς, από τους οποίους ουδέποτε αποχωρίστηκε.

Αυτό το ρητό εκπληρώθηκε όταν σταυρώθηκε ο Κύριος, και έγινε σκοτάδι από την έκτη έως την ενάτη ώρα. «Και ο Κύριος», λέει, «θα ανακράξει από τη Σιών και θα δώσει τη φωνή του από την Ιερουσαλήμ». Αφού έδωσε αυτή τη φωνή πάνω στον σταυρό ο Χριστός, «παρέδωσε το πνεύμα». «Και θα σειστεί», λέει, «ο ουρανός και η γη, ο δε Κύριος θα φεισθεί τον λαό του». Τι σημαίνει «θα φεισθεί τον λαό του»; Δηλαδή «θα φεισθεί τον λαό» οδηγώντας τον σε μετάνοια. Διότι, ενώ σείονταν ο ουρανός και η γη και έπασχαν παντοειδή κτίσματα, δηλαδή ενώ σχίζονταν οι πέτρες, διαρρηγνυόταν ο ναός και σκοτεινιάζαν ο ήλιος, η σελήνη και ο αέρας, ο Κύριος φειδόταν του λαού του, δηλαδή μακροθυμούσε απέναντι στην κακουργία τους ώστε να μην τους καταστρέψει ολοσχερώς. Γι' αυτό άλλοτε μεν έλεγε: «Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;», και άλλοτε: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους αυτή την αμαρτία». Και αυτό σημαίνει το «ο δε Κύριος θα φεισθεί τον λαό του». Γι' αυτό και πολλοί επέστρεφαν «χτυπώντας τα στήθη τους», και άλλοι έλεγαν: «Αληθινά αυτός ήταν Υιός Θεού». «Και θα ενισχύσει», λέει, «ο Κύριος τους υιούς του Ισραήλ», δηλαδή αυτούς που πίστεψαν και μετανόησαν, «και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας, που κατασκηνώνω στη Σιών, στο άγιο όρος μου».

Γιατί τα πάσχει αυτά; Για να αναβλύσει για σένα τη σωτηρία, για να σε απαλλάξει από τη δουλεία του διαβόλου, για να σε ελευθερώσει από την παλαιά τυραννία. Αλλά Εκείνος μεν τα υπομένει αυτά, για να εξαγοράσει εμάς που είχαμε πουληθεί οριστικά στην αμαρτία, και εμείς αρχίζουμε πάλι να ξεπουλάμε τους εαυτούς μας σε τόσο αισχρές και άτοπες ηδονές και ραθυμίες; Εκείνος μαστιγώνεται, για να απομακρύνει από εμάς τις μάστιγες των αμαρτιών, και εμείς πάλι υποτασσόμαστε σε αυτές σαν να ήταν αγαθοί αφέντες; Εκείνος παραδίδει το σώμα Του στον θάνατο, για να ζωοποιήσει τη δική μας ψυχή, και εμείς, εξαγριώνοντας το ίδιο μας το σώμα με αφύσικες πράξεις, του επιτρέπουμε να πολεμά και να φονεύει την ψυχή; Εκείνος γεύεται τον θάνατο, για να μας αποδώσει την αθανασία, και εμείς επιμένουμε να πνίγουμε τους εαυτούς μας με τη θηλιά των παθών; Η γη σείεται, ο ήλιος σκοτεινιάζει, το καταπέτασμα του ναού σχίζεται, επειδή βλέπει τον Δεσπότη να σταυρώνεται για εμάς, και εμείς ούτε καν θλιβόμαστε για όσα έχουμε αμαρτήσει;

για να προκληθεί και να κατέβει, και να ανατραπεί η σωτηρία όλων διά του σταυρού. Γι' αυτό ο Χριστός, και Υιός του Θεού είναι και δεν υπάκουσε στον εχθρό, για να μάθεις και εσύ ότι δεν πρέπει να πείθεσαι στα τεχνάσματα του διαβόλου, αλλά να πράττεις το καλό, έστω κι αν οι άνθρωποι πρόκειται να σχηματίσουν κακή εντύπωση. «Από δε την έκτη ώρα έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα· και περίπου την ενάτη ώρα, ανεβόησε ο Ιησούς με φωνή μεγάλη, λέγοντας:

Διότι, εφόσον οι τρεις ευαγγελιστές, ο Ματθαίος, ο Μάρκος και ο Λουκάς, αναφέρουν συμφώνως ότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα, είναι ολοφάνερο ότι ο Κύριός μας είχε σταυρωθεί πριν από την έκτη ώρα, πριν επέλθει το σκοτάδι, δηλαδή κατά την τρίτη ώρα, όπως εξιστόρησε ο Μάρκος, και ο Ιωάννης ομοίως, αν και το σφάλμα των αντιγραφέων μετέτρεψε το γράμμα γάμμα στον χαρακτήρα του επισήμου. Μερικοί, λοιπόν, έτσι επιλύουν αυτό το ζήτημα. Άλλοι πάλι λένε ότι ο Μάρκος εκθέτει σαφώς και αναμφιβόλως την ώρα της αποφάσεως, δηλαδή της αποφάσεως να σταυρωθεί ο Κύριος.