Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 3:9

Εγώ όμως, αν και κατά τα άλλα είμαι ανάξιος υπηρέτης, τουλάχιστον αυτό δεν το λησμόνησα, ότι είμαι δούλος και οφείλω να ορθώνομαι υπέρ του Δεσπότου εναντίον των υβριστών. Γι' αυτό και θα κραυγάσω προς τους Εβραίους, σαν να είναι σήμερα παρόντες και να κατέχονται από τη μανία τους: Λιθοβολείτε, μιαροί, τον ευεργέτη; Διότι ποιος σας πότισε από την πέτρα; Λιθοβολείτε αυτόν που ρύθμισε τον βίο σας με λίθινες πλάκες; Λιθοβολείτε τον εκλεκτό και έντιμο λίθο, για τον οποίο σας προφήτευσε ο Ησαΐας; Λιθοβολείτε τον νοητό λίθο που αποκόπηκε από την απότομη πέτρα χωρίς ανθρώπινο χέρι, όπως σας δίδαξε ο θεσπέσιος Δανιήλ; Λιθοβολείτε με λίθους τον ακρογωνιαίο λίθο, που συνέχει τους δύο τοίχους, της Καινής και της Παλαιάς Διαθήκης; Διότι, ακόμη κι αν εσείς δεν πιστέψετε, ο Θεός έχει τη δύναμη από αυτούς τους λίθους να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ, δηλαδή να συγκεντρώσει στον Χριστό λαό περιούσιο προερχόμενο από τα έθνη και απερίτμητο, για τον οποίο και έλαβε ο Αβραάμ την επαγγελία, όταν του είπε ο Θεός ότι: «Μέσω εσού θα ευλογηθούν όλα τα έθνη». Διότι ο Θεός, βλέποντας το μέλλον με την άρρητη πρόγνωσή Του, ενέταξε στον αρχηγό της πίστεως, σε τάξη τέκνων, όλους όσους επρόκειτο μελλοντικά να πιστέψουν.

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Εάν πιστέψεις ότι από τις άγονες πέτρες «δύναται ο Θεός να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ», και ότι εκείνος που άνοιξε το στόμα της όνου δύναται να ανοίξει και να σοφίσει και να συνετίσει και να σε ενδυναμώσει, τα πάντα σου δίνει ο Θεός αδελφέ, δεν γνωρίζεις τα πράγματα. Η θύρα του κοινοβίου είναι θύρα του Θεού, και γνωρίζει ο Θεός ότι χρειάζεται σοφία και σύνεση, γνώση και δύναμη και βοήθεια και διάκριση ο δούλος του ο θυρωρός. «Διότι γνωρίζει», λέγει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος τι έχετε ανάγκη πριν του το ζητήσετε.» Εάν καρτερήσεις και υπομείνεις, μακάρια θα είναι η ψυχή σου. Όταν δε συμβεί να έρχεσαι και να βαστάζεις κάτι από το μαγειρείο ή από οπουδήποτε αλλού και να συναντήσεις κάποιους από τους Πατέρες ή από τους μεγάλους του κόσμου, χωρίς ταραχή άφησε κάτω αυτό που βαστάζεις, και δέξου τους με ταπείνωση και φόβο Θεού. Και ο Θεός θα κάνει τη συνάντησή σου προς δόξαν του ονόματός Του και προς οικοδομήν πάντων, με τις ευχές των αγίων. Αμήν. Περί δε των μολυσμών, εάν ταπεινωθεί η καρδιά σου θεωρώντας τον εαυτό σου χώμα και στάχτη, μετά τον Θεό θα σε σκεπάσει η ταπείνωση.

Κεφάλαιο Δ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Όταν δε είδε πολλούς από τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους να έρχονται στο βάπτισμά του, τους είπε: Γεννήματα οχιών, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από την επερχόμενη οργή; Παράγετε, λοιπόν, καρπούς αντάξιους της μετανοίας, και μην νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε μέσα σας: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ. Διότι σας λέω ότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ. Ήδη δε ο πέλεκυς βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων. Κάθε δέντρο, λοιπόν, που δεν παράγει καλό καρπό, κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά.

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Κάνετε λοιπόν καρπούς άξιους της μετανοίας, και μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε μέσα σας: Πατέρα έχουμε τον Αβραάμ.

«Και μην σκεφθείτε να λέτε μέσα σας: "Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ"· διότι σας λέω ότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ. Ήδη δε η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων. Κάθε δέντρο, λοιπόν, που δεν κάνει καλό καρπό, κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά». Καθένα από αυτά δεν υποδηλώνει την εκτέλεση κάποιου κακού, αλλά την αδράνεια απέναντι στην επιταγή της θεοσέβειας. Διότι, εάν είναι επικατάρατος καθένας που εκτελεί τα έργα του Κυρίου με αμέλεια, επειδή δεν τα έπραξε με την πρέπουσα προθυμία, πόσο μάλλον επικατάρατοι είναι εκείνοι που ούτε καν καταδέχθηκαν να πράξουν το αγαθό με οποιονδήποτε τρόπο; Και δικαίως ακούνε: «Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και για τους αγγέλους του». Όπως γίνεται φανερό από όλα αυτά, απαιτείται αναγκαστικά μεγαλύτερη ταχύτητα και άοκνη σπουδή, συνοδευόμενη από αγαθή και απερίσπαστη επιθυμία ως προς τις εντολές του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ώστε να γίνουμε και εμείς άξιοι του μακαρισμού, καθώς είπε ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτασθούν».

Αλλά για να δούμε ότι τα λεγόμενα αληθεύουν και στην περίπτωση των Ιουδαίων, ας θυμηθούμε τα λόγια του Ιωάννη, του αγίου Βαπτιστή εννοώ. Διότι, αποδεικνύοντάς τους ως έωλο και παρωχημένο το καύχημα της συγγένειάς τους με τον Αβραάμ, λέει: «Και μη λέγετε μέσα σας, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ· διότι ο Θεός μπορεί από τις πέτρες αυτές να αναστήσει σπέρμα στον Αβραάμ». Επειδή δηλαδή είχε λεχθεί προς αυτόν από τον Θεό: «Θα πληθύνω πάρα πολύ το σπέρμα σου σαν τα άστρα του ουρανού», ο λαός των Ιουδαίων, στηριζόμενος στο ότι αυτός που έδωσε την υπόσχεση έπρεπε οπωσδήποτε να αποδειχθεί αληθής, υπερηφανευόταν πολύ και δεν περίμενε με κανέναν τρόπο ότι θα εξέπιπτε ποτέ από τη συγγένεια με τον πρόγονο, ώστε να διασώζεται έτσι η θεία υπόσχεση. Αλλά, εξαφανίζοντάς τους και αυτή την ελπίδα, ο μακάριος Βαπτιστής λέει πάρα πολύ καθαρά ότι «ο Θεός μπορεί από τις πέτρες αυτές να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ». Σε αυτά συνηγορεί και ο μακάριος Παύλος λέγοντας τα εξής: «Διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του». Αφού λοιπόν αποδεικνύεται από παντού ως αληθινό ότι ο Θεός αναγνωρίζει μόνο τη συγγένεια που βασίζεται στο ήθος και στον τρόπο ζωής, φαίνεται πλέον μάταιο να καυχάται κανείς για άγιους και αγαθούς προγόνους, ενώ ταυτόχρονα υστερεί και απέχει μακριά από την αρετή εκείνων.

Ματθ. 3, 8-9 Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι «καρποί της μετανοίας» είναι πρωτίστως η πίστη στον Χριστό, και μαζί με αυτήν η ευαγγελική πολιτεία, η οποία βρίσκεται «εν καινότητι ζωής» και είναι απαλλαγμένη από την παχύτητα του γράμματος. Μην προβάλλετε λοιπόν, λέει, τις συνηθισμένες προφάσεις, γι' αυτό πρόσθεσε: «ότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ».

Ματθ. 3, 9 Διότι, όπως ακριβώς απολίθωσε τη γυναίκα του Λωτ, έτσι του είναι δυνατό να δημιουργήσει ανθρώπους και από πέτρες, όπως ακριβώς έπλασε παλαιότερα και τον Αδάμ από το χώμα.

Διότι προσκύνησαν είδωλα, και στήνοντας κάτω από βελανιδιές και λεύκες αγάλματα και βωμούς, προσέφεραν θυσίες στα μάταια είδωλα και τελούσαν σπονδές, αδιαφορώντας παντελώς για τη δόξα που οφειλόταν στον πανάγιο Θεό. Γι' αυτό, μέσω της φωνής του Ιερεμία τους λέει για την Ιερουσαλήμ: «Και μη λέτε, Ναός Κυρίου είναι, διότι αν δεν διορθώσετε ριζικά τους δρόμους σας και τα έργα σας, θα κάνω αυτόν τον οίκο όπως τη Σηλώ». Τους κατηγορούσε δε πάλι μέσω του προφήτη Μιχαία λέγοντας: «Οι άρχοντές της έκριναν με δωροδοκίες, και οι ιερείς της έδιναν απαντήσεις με μισθό, και οι προφήτες της μάντευαν με χρήματα, και επαναπαύονταν στον Κύριο λέγοντας: Δεν είναι ο Κύριος ανάμεσά μας; Δεν πρόκειται να έρθουν σε εμάς κακά. Εξαιτίας σας, λοιπόν, η Σιών θα οργωθεί σαν χωράφι, και η Ιερουσαλήμ θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, και το όρος του ναού σαν άλσος δάσους». Ότι δε η κρίση του Θεού έρχεται οξεία εναντίον καθενός που συνηθίζει να αμαρτάνει, τους το έκανε φανερό και ο θεσπέσιος Ιωάννης λέγοντας: «Γεννήματα εχιδνών, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από την επερχόμενη οργή; Κάντε, λοιπόν, καρπούς άξιους της μετάνοιας, και μην νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε μέσα σας πως, Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ· διότι σας λέω ότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ».

Κάτι τέτοιο βλέπουμε να διακηρύσσει και ο μακάριος Ιωάννης ο Βαπτιστής προς τα πλήθη των Ιουδαίων· διότι, ενώ προσέρχονταν τιμώντας το δικό του βάπτισμα, το οποίο ήταν βάπτισμα μετανοίας, τους έλεγχε αυστηρά επειδή ήταν πολύ σκληροί, λέγοντας: «Γεννήματα εχιδνών, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από τη μέλλουσα οργή; Κάντε, λοιπόν, καρπούς άξιους της μετανοίας, και μην ξεγελιέστε λέγοντας μέσα σας: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ.» Και αλλού λέει: «Αν είχατε πατέρα τον Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ.» Μακάριος λοιπόν, λέει, δεν είναι όποιος απλώς είναι γιος του Αβραάμ, αλλά αυτός που τηρεί αυτά. Και ποια είναι αυτά; Την κρίση και τη δικαιοσύνη, και επιπλέον αυτού εκείνος που τα τηρεί και τα εφαρμόζει ορθά και τα κρατάει σταθερά, δηλαδή, δεν προχωράει σε αυτά παρεμπιπτόντως ή χαλαρά, αλλά με κάθε προθυμία και με ζωηρότητα, ώστε να προσκολλάται σθεναρά σε αυτά, και να τηρεί τα Σάββατα χωρίς να τα βεβηλώνει. Για να το κατανοήσεις πάλι αυτό: δεν επιτρεπόταν το Σάββατο να μεριμνά κανείς για κάποιον από τους σωματικούς κόπους ή τις ασχολίες.

Γι' αυτό λοιπόν και ο θεσπέσιος Ιωάννης, καταρρίπτοντας την έπαρση των Ιουδαίων και το μεγάλο τους θράσος, λέει: «Κάντε λοιπόν καρπούς άξιους της μετάνοιας, και μην νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε μέσα σας: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ· διότι σας λέω ότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ». Επομένως, εξέπεσε μεν από την κληρονομιά ο ασύνετος Ισραήλ, φύτρωσε όμως αντ' αυτού το ποίμνιο των εθνών, και σε αυτούς ο Χριστός απονέμει τον ένδοξο και αξιοσέβαστο κλήρο των άνωθεν αγαθών. Διότι έγιναν συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, και σύσσωμοι με τον Χριστό, και, λαμπρυσμένοι από την ένωση μαζί Του δια του Πνεύματος, θα ζήσουν τον αληθινά πολυπόθητο βίο, με οσιότητα και αγιασμό και αφθαρσία. <Στην εκκλησία του Κυρίου μην κλαίτε με δάκρυα, και ας μην δακρύζουν γι' αυτό τα μάτια σας· διότι δεν θα αποδιώξει τα ονείδη εκείνος που λέει: Ο οίκος του Ιακώβ παρόργισε το Πνεύμα του Κυρίου. Μήπως αυτά είναι τα επιτηδεύματά του;> Άραγε λοιπόν αποκλείει ο Θεός τον Ισραήλ από το να επιλέξει να μετανοήσει; Και πες μου, ανακόπτει ο Θεός την πραότητά Του προς αυτούς, ακόμα και αν ήθελαν να μάθουν αυτά που τους είναι τα πλέον αρμόζοντα, και να πράττουν πλέον ό,τι είναι αρεστό σε Αυτόν; Δεν λέει κάτι τέτοιο.

Αυτός έγινε πατέρας πολλών εθνών, προσελκύοντας τους πάντες προς τον εαυτό του διά της πίστεως, και αγαλλιώμενος σφόδρα για το πλήθος των εθνών, και λέγοντας: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός.» Και αυτά μεν λέμε εμείς περί αυτών. Ας εισέλθει όμως και ο ίδιος ο μάρτυρας της αλήθειας, ας συνηγορήσει υπέρ των λεγομένων ο σοφότατος Παύλος, ας αναφωνήσει μαζί με εμένα: «Εκείνος, λοιπόν, που σας επιχορηγεί το Πνεύμα και ενεργεί θαύματα ανάμεσά σας, το κάνει από τα έργα του νόμου ή από την ακοή της πίστεως; Όπως ακριβώς ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη.» Να γνωρίζετε άρα ότι αυτοί που προέρχονται από την πίστη, αυτοί είναι υιοί του Αβραάμ. Επομένως, η δύναμη της επαγγελίας δεν θα μεταβεί σε κάθε περίπτωση στους κατά σάρκα υιούς, αλλά δηλαδή σε εκείνους, οι οποίοι μέσω της πίστεως στον Χριστό θα αναγνωρίσουν ως πατέρα τους τον Αβραάμ. Διότι αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι λέει ρητά και ο μακάριος Βαπτιστής σε αυτούς που κατάγονταν από τον Ισραήλ, όταν βέβαια καυχώνταν μόνο για τη σαρκική τους συγγένεια, και προέβαλαν ως γενάρχη τους τον Αβραάμ: «Κάντε, λοιπόν, λέει, καρπούς άξιους της μετανοίας, και μην νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε μέσα σας πως έχουμε πατέρα τον Αβραάμ. Διότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ.» Και με τη λέξη πέτρες εννοεί εδώ αυτούς που έχουν ακόμη σκληρό τον νου και είναι βεβαρημένοι με μια καρδιά σαν αναίσθητη.

Εμείς, λοιπόν, όλοι προερχόμαστε από τον προαναφερθέντα Αδάμ κατά διαδοχή· και δεν χάθηκε η τάξη, ούτε τα όσα έγιναν από τον Θεό ερμηνεύονται αλληγορικά. Υπάρχει, επομένως, Αδάμ, και υπάρχουν φύλλα συκιάς και συκιά και δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού και δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου και φίδι και παρακοή και υπακοή και υπάρχουν ποταμοί και υπάρχει Εύα και το δημιούργημα· διότι «όλα είναι δυνατά για τον Θεό», και το να μεταβάλει τα φθαρτά σε αφθαρσία και το να κάνει τα επίγεια να παραμένουν στην αφθαρσία. Και ας μην απορεί κανείς· διότι αυτό ήρθε και έδειξε, λαμβάνοντας φθαρτή σάρκα και ενδύοντάς την με τη θεότητα και αποδεικνύοντάς την άφθαρτη. Διότι «ποιος θα εγκαλέσει» τον Θεό; Ας δούμε όμως και μία άλλη θεώρηση. Τους έβγαλε, λέει, έξω από τον παράδεισο και τοποθέτησε τα Χερουβίμ και την πύρινη ρομφαία για να φυλάσσουν την είσοδο του δέντρου της ζωής. Και βγαίνοντας, ο Αδάμ και οι δικοί του κατοίκησαν απέναντι από τον παράδεισο. Κανείς ας μην απατάται με κενούς μύθους. «Διότι μπορεί ο Θεός από τις πέτρες να αναστήσει τέκνα» και μπορεί ο Θεός να μεταβάλει τα φθαρτά σε αφθαρσία και μπορεί να δημιουργήσει πάνω στη γη ανάπαυση παραδείσου, όποτε το θελήσει. Επειδή δεν ανήκει η γη σε άλλον Θεό και ο ουρανός σε άλλον, αλλά τα πάντα ανήκουν στον Ίδιο, και όπως θέλει χαρίζει στον καθένα την αφθαρσία. Διότι γνωρίζουμε ότι και το σώμα του Αδάμ πλάστηκε από τη γη, από την οποία ακριβώς πλάστηκαν και τα δικά μας σώματα, και έχουμε ελπίδα αιώνιας ζωής και άφθαρτης κληρονομιάς.

Είχε παγώσει κάποτε στον παγετό της ειδωλολατρίας το ανθρώπινο γένος, καθώς η ευκίνητη φύση των ανθρώπων είχε μεταβληθεί προς τη φύση των ακίνητων αντικειμένων λατρείας. Διότι, όπως λέει, «όμοιοι με αυτά ας γίνουν αυτοί που τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι εναποθέτουν την ελπίδα τους σε αυτά». Και ήταν απολύτως φυσικό αυτό που συνέβαινε: διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που προσβλέπουν στην αληθινή θεότητα δέχονται στον εαυτό τους τα ιδιώματα της θείας φύσεως, έτσι και αυτός που ήταν προσκολλημένος στη ματαιότητα των ειδώλων μεταστοιχειωνόταν σύμφωνα με εκείνο που έβλεπε, γινόμενος από άνθρωπος πέτρα. Επειδή, λοιπόν, η ανθρώπινη φύση, έχοντας απολιθωθεί εξαιτίας της λατρείας των ειδώλων, παρέμενε ακίνητη προς το αγαθό, καθηλωμένη στον παγετό της ειδωλολατρίας, για τον λόγο αυτό ανατέλλει σε τούτον τον βαρύ χειμώνα ο Ήλιος της δικαιοσύνης και φέρνει την άνοιξη του μεσημβρινού πνεύματος, το οποίο διαλύει αυτήν την παγωνιά, θερμαίνοντας παράλληλα με την ανατολή των ακτίνων όλη την κτίση. Έτσι, ο άνθρωπος που είχε γίνει πέτρα από το κρύο, αφού θερμανθεί από το Πνεύμα και ζωογονηθεί από την ακτίνα του Λόγου, γίνεται και πάλι «ύδωρ αλλόμενον εις ζωήν αιώνιον». Διότι «θα φυσήξει το πνεύμα του και θα τρέξουν τα ύδατα», μετατρέποντας την πέτρα σε λίμνες υδάτων και τον απόκρημνο βράχο σε πηγές υδάτων. Αυτό ακριβώς διακήρυξε πιο ξεκάθαρα στους Ιουδαίους ο Βαπτιστής, λέγοντας ότι αυτές οι πέτρες εγείρονται για να γίνουν τέκνα του πατριάρχη, αποκτώντας ομοιότητα με αυτόν μέσω της αρετής.

Κάντε, λοιπόν, καρπό άξιο της μετάνοιας. Αλίμονό μου. Κηρύττει μετάνοια, την εξάλειψη των αμαρτημάτων, για να καταστρέψει τα κατασκευάσματά μου, τα οποία κατασκεύασα από χρυσάφι. Για τόσα πολλά αμαρτήματα τους έχω καταστήσει υπόλογους, και αυτός κηρύττει μετάνοια. Και έπειτα από τόσα, υπάρχει μετάνοια;» Υπάρχει, μιαρέ και παμμίαρε· υπάρχει. «Κάντε λοιπόν», λέει, «καρπό άξιο της μετάνοιας, και μην ξεγελαστείτε να λέτε, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ (λόγια Φιλοσόφου)· διότι θέλω να σας δείξω ότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να εγείρει τέκνα στον Αβραάμ.» Διακηρύσσει τη δύναμη του Θεού, εισάγει τη φιλανθρωπία της μετάνοιας, διδάσκει φιλοσοφία, υπενθυμίζει τα μελλοντικά, τους προετοιμάζει για να στέκονται σταθεροί.

Κάντε, λοιπόν, καρπό άξιο της μετάνοιας, και μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε: Πατέρα έχουμε τον Αβραάμ. Διότι σας λέω ότι μπορεί ο Θεός ακόμη και από αυτές τις πέτρες να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ. Είδες πόσο μεγάλο ήταν το όνομά του ανάμεσα σε όλους; Αλλά προς το παρόν, πριν από την έκβαση των γεγονότων, φανερώνεται η φιλοθεΐα του δικαίου, το πώς δηλαδή πίστεψε στα όσα ειπώθηκαν από τον Θεό, και όλα όσα φαίνονταν να είναι επαχθή τα αποδεχόταν με ευκολία. Και θα ευλογήσω, λέει, αυτούς που σε ευλογούν, και αυτούς που σε καταρώνται θα τους καταραστώ· και μέσω εσού θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης. Δες τη συγκατάβαση του Θεού, και τεκμήριο πόσο μεγάλης φιλίας του δείχνει.

Διότι, λέγει, «ποτέ δεν υπήρξαμε δούλοι». Τέτοια είναι τα καυχήματα των Ιουδαίων: «Είμαστε σπέρμα του Αβραάμ, είμαστε Ισραηλίτες». Πουθενά δεν μνημονεύουν δικά τους κατορθώματα. Γι' αυτό ο Ιωάννης αναφώνησε προς αυτούς, λέγοντας: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Γιατί όμως δεν τους ήλεγξε ο Χριστός; Αφού πράγματι πολλές φορές υποδουλώθηκαν, και στους Αιγυπτίους, και στους Βαβυλωνίους, και σε πολλούς άλλους.

Εʹ. Διότι, γιατί υπερηφανεύεσαι για την πατρίδα σου, όταν σε προστάζω να είσαι ξένος προς όλη την οικουμένη; λέγει· όταν σου είναι δυνατόν να γίνεις τέτοιος, ώστε ολόκληρος ο κόσμος να μην είναι άξιός σου; Τόσο πολύ αξιοκαταφρόνητα είναι αυτά, ώστε ούτε από τους φιλοσοφούντες των Ελλήνων δεν θεωρούνται άξια λόγου, αλλά ονομάζονται εξωτερικά αγαθά και κατέχουν την τελευταία θέση. Και όμως, ο Παύλος το αποδέχεται, λέγει κάποιος, λέγοντας τα εξής: «Ως προς μεν την εκλογή, είναι αγαπητοί χάριν των πατέρων». Αλλά πες μου, πότε, για ποιους και προς ποιους συζητώντας τα λέει αυτά. Διότι τα λέει προς τους εθνικούς που υπερηφανεύονταν υπερβολικά για την πίστη τους και καταφέρονταν εναντίον των Ιουδαίων, με αποτέλεσμα να τους αποκόπτουν ακόμη περισσότερο· καταστέλλοντας αφενός την αλαζονεία εκείνων, προσελκύοντας αφετέρου αυτούς και διεγείροντάς τους προς τον ίδιο ζήλο. Επειδή, όταν ομιλεί περί εκείνων των γενναίων και μεγάλων ανδρών, άκουσε πώς λέγει: «Διότι εκείνοι που λέγουν αυτά, φανερώνουν ότι επιζητούν πατρίδα. Και εάν μεν μνημόνευαν εκείνην από την οποία εξήλθαν, θα είχαν την ευκαιρία να επιστρέψουν· τώρα όμως ορέγονται μία άλλη, καλύτερη». Και πάλι: «Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάσθηκαν». Και ο Ιωάννης επίσης, σε εκείνους που έρχονταν προς αυτόν, έλεγε: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέγετε: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Και ο Παύλος πάλι: «Διότι δεν είναι Ισραηλίτες όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε τα τέκνα της σαρκός είναι τέκνα του Θεού».

γ'. Πρόσεξε, λοιπόν, πώς και με τα όσα ακολουθούν αυξάνει τον φόβο τους και επιτείνει την αγωνία τους. Διότι, αφού είπε ότι «δύναται ο Θεός να αναδείξει παιδιά στον Αβραάμ από τους λίθους αυτούς», πρόσθεσε: «Ήδη δε και η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων», καθιστώντας με όλα αυτά τον λόγο του φοβερό. Επειδή, πράγματι, και ο ίδιος διέθετε μεγάλη παρρησία εξαιτίας του βίου του, αλλά και εκείνοι είχαν ανάγκη από σφοδρή επίπληξη, καθώς είχαν μείνει χερσωμένοι για πάρα πολύ καιρό. Γιατί να αναφέρω, λέει, ότι πρόκειται να εκπέσετε από τη συγγένεια με τον πατριάρχη, και να δείτε άλλους, που προέρχονται από τους λίθους, να εισάγονται στη δική σας πρωτοκαθεδρία; Επειδή η τιμωρία σας δεν θα σταματήσει μέχρις εδώ, αλλά τα της κολάσεως θα προχωρήσουν ακόμη παραπέρα. Ήδη, λέει, η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων. Τίποτα δεν είναι πιο φοβερό από αυτή τη μεταφορά. Διότι δεν πρόκειται πλέον για ιπτάμενο δρέπανο, ούτε για γκρέμισμα φράχτη, ούτε για καταπάτηση του αμπελώνα· αλλά για μια αξίνα εξαιρετικά ακονισμένη, και, το χειρότερο απ' όλα, ότι αυτή βρίσκεται ήδη προ των πυλών.

Επειδή, λοιπόν, συνεχώς δυσπιστούσαν στους προφήτες και έλεγαν: «Πού είναι η ημέρα του Κυρίου;» και, «Ας έλθει η βουλή του Αγίου του Ισραήλ, για να τη γνωρίσουμε», εξαιτίας του ότι πολλές φορές αυτά που προφητεύονταν πραγματοποιούνταν μετά από πολλά χρόνια· θέλοντας να τους απομακρύνει από αυτόν τον εφησυχασμό, τοποθετεί τα δεινά πολύ κοντά τους. Και αυτό το φανέρωσε με το να πει «Ήδη», και με το να πλησιάσει την αξίνα στη ρίζα. Διότι δεν υπάρχει πλέον κανένα περιθώριο, λέει, αλλά βρίσκεται ακριβώς πάνω στη ρίζα. Και δεν είπε, «Στα κλαδιά», ούτε, «Στους καρπούς», αλλά, «Στη ρίζα»· δείχνοντάς τους ότι, εάν αδιαφορήσουν, θα υποστούν ανίατα δεινά και δεν θα έχουν καμία απολύτως ελπίδα θεραπείας. Διότι αυτός που έχει έλθει δεν είναι δούλος, όπως οι προηγούμενοι, αλλά ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων, ο οποίος επιφέρει σφοδρή και πανίσχυρη τιμωρία. Αλλά παρόλο που τους φόβισε, και πάλι δεν τους αφήνει να πέσουν σε απόγνωση· αντίθετα, όπως προηγουμένως δεν είπε ότι «Ανέστησε», αλλά ότι «Δύναται να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ», προκαλώντας τους συγχρόνως φόβο και δίνοντάς τους παρηγοριά, έτσι και εδώ δεν είπε ότι «Έπληξε τη ρίζα», αλλά ότι «Επίκειται και εφάπτεται στη ρίζα»· και δεν αφήνει περιθώριο για καμία αναβολή. Εντούτοις, αν και την έφερε τόσο κοντά, καθιστά εσάς κυρίαρχους της κοπής. Διότι, εάν μεταστραφείτε και γίνετε καλύτεροι, η αξίνα αυτή θα απομακρυνθεί χωρίς να προκαλέσει τίποτε· εάν όμως επιμείνετε στα ίδια, θα ξεριζώσει σύρριζα το δέντρο.

Και δεν μετριάζει μόνο με αυτόν τον τρόπο τη φαινομενική καινοτομία της διδασκαλίας του, αλλά και με το να αναφέρει τους κόλπους του Αβραάμ αντί για τη βασιλεία. Διότι ούτε εκείνο το όνομα τους ήταν γνώριμο, και η αναφορά του Αβραάμ τους πλήγωνε ακόμη περισσότερο. Γι' αυτό και ο Ιωάννης δεν είπε τίποτα ευθέως περί γεέννης, αλλά ανέφερε αυτό που τους λυπούσε περισσότερο: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε, είμαστε παιδιά του Αβραάμ». Μαζί με αυτά, όμως, επιτυγχάνει και κάτι άλλο: να μη φανεί ότι είναι αντίθετος προς την παλαιά πολιτεία. Διότι αυτός που θαυμάζει τους πατριάρχες και ονομάζει τους κόλπους τους αποκορύφωμα των αγαθών, αναιρεί με το παραπάνω αυτή την υπόνοια. Κανείς, λοιπόν, ας μη νομίζει ότι η απειλή είναι απλή· διότι διπλή είναι και η κόλαση για τούτους, και η ευφροσύνη για εκείνους· για τούτους μεν, όχι απλώς επειδή εξέπεσαν, αλλά επειδή εξέπεσαν από τα δικά τους· για εκείνους δε, όχι απλώς επειδή τα πέτυχαν, αλλά επειδή πέτυχαν εκείνα που δεν προσδοκούσαν· και υπάρχει και μια τρίτη μαζί με αυτές, το ότι αυτοί έλαβαν τα αγαθά εκείνων. Αποκαλεί δε «υιούς της βασιλείας» εκείνους για τους οποίους η βασιλεία είχε ετοιμαστεί· πράγμα που τους πλήγωνε περισσότερο από όλα. Διότι, αφού τους έδειξε ότι βρίσκονταν στους κόλπους της επαγγελίας και της υπόσχεσης, τότε τους αποβάλλει.

Αυτό συμβαίνει και σε εμάς τώρα. Διότι λέγει ότι πολλοί πρώτοι θα είναι έσχατοι, και οι έσχατοι πρώτοι. Και το λέγει αυτό, ώστε ούτε εκείνοι να πέφτουν σε ραθυμία, θεωρώντας ότι δεν μπορούν να επανέλθουν, ούτε τούτοι να εφησυχάζουν, νομίζοντας ότι στέκονται σταθερά. Αυτό και ο Ιωάννης εξαρχής το προανήγγειλε λέγοντας: «Μπορεί ο Θεός από τις πέτρες αυτές να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ». Επειδή δηλαδή αυτό επρόκειτο να συμβεί, προκηρύσσεται από πολύ νωρίς, ώστε κανείς να μην ταραχθεί από το παράδοξο του γεγονότος. Αλλά εκείνος μεν το λέγει ως κάτι το ενδεχόμενο, διότι ήταν ο πρώτος· ο δε Χριστός το λέγει ως κάτι που οπωσδήποτε θα συμβεί, παρέχοντας την απόδειξη μέσα από τα ίδια τα έργα.

βʹ. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ας μην υπερηφανευόμαστε ούτε για τα αξιέπαινα παιδιά μας, εάν δεν διαθέτουμε τη δική τους αρετή· ούτε για τους σπουδαίους πατέρες μας, εάν δεν έχουμε όμοιο τρόπο ζωής με αυτούς. Διότι είναι δυνατόν και αυτός που γέννησε να μην είναι πατέρας, και αυτός που δεν γέννησε να είναι. Γι' αυτό ακριβώς και αλλού, όταν κάποια γυναίκα είπε: «Μακάρια η κοιλιά που σε βάσταξε και οι μαστοί που θήλασες», δεν απάντησε: «Δεν με βάσταξε κοιλιά, ούτε θήλασα μαστούς»· αλλά είπε τούτο: «Μάλλον μακάριοι είναι εκείνοι που πράττουν το θέλημα του Πατέρα μου». Βλέπεις πώς με κάθε τρόπο δεν αρνείται τη φυσική συγγένεια, αλλά προσθέτει τη συγγένεια ως προς την αρετή; Και ο Πρόδρομος, επίσης, όταν έλεγε: «Γεννήματα εχιδνών, να μη νομίζετε πως μπορείτε να λέτε, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ», δεν εννοούσε με αυτό ότι δεν προέρχονταν από τον Αβραάμ κατά φύση, αλλά ότι σε τίποτα δεν τους ωφελεί η καταγωγή τους από τον Αβραάμ, εάν δεν έχουν τη συγγένεια των ηθών. Αυτό φανέρωνε και ο Χριστός όταν έλεγε: «Εάν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ»· δεν τους στερούσε τη σαρκική συγγένεια, αλλά τους παιδαγωγούσε να επιζητούν εκείνη που είναι ανώτερη και κυριότερη από αυτήν. Αυτό ακριβώς αναπτύσσει και εδώ, αλλά πιο ήπια και πιο διακριτικά· διότι ο λόγος Του απευθυνόταν προς τη μητέρα Του.

Τους έβλαπτε πολύ αυτή η αντίληψη· διότι, όπως ακριβώς τους λέει ο Χριστός, ή μάλλον ο Ιωάννης: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ»· έτσι λοιπόν και εδώ, μην πεις: «Είναι ναός του Κυρίου». Διότι, αν μεν Αυτός είχε ανάγκη από οίκο, δικαιολογημένα θα είχατε αυτήν τη γνώμη, ότι δηλαδή δεν θα κατέστρεφα τον οίκο. Αν όμως κανένας τόπος δεν με χωράει, αλλά είμαι αχώρητος στα πάντα· αν πάλι «ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου»· ή μάλλον ούτε αυτά έχουν έτσι ακριβώς· διότι με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό· ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Μη στηρίζεστε σε λόγια ψεύτικα.

Εδώ επιθυμώ να εξαλείψω ένα πονηρό νόσημα της ψυχής σας. Διότι πολλοί από τους πιο απλοϊκούς νομίζουν ότι οι ψυχές εκείνων που πεθαίνουν με βίαιο θάνατο γίνονται δαίμονες. Αυτό όμως δεν ισχύει, δεν ισχύει καθόλου. Διότι δεν γίνονται δαίμονες οι ψυχές όσων έχουν βίαιο τέλος, αλλά οι ψυχές εκείνων που ζουν μέσα στις αμαρτίες, όχι επειδή μεταβάλλεται η ουσία τους, αλλά επειδή η προαίρεσή τους μιμείται τη δική τους κακία. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ο Χριστός έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Εσείς είστε υιοί του διαβόλου»· και τους ονόμασε υιούς του διαβόλου, όχι επειδή μεταβλήθηκαν στη δική του ουσία, αλλά επειδή έπρατταν τα δικά του έργα· γι' αυτό και προσθέτει: «Διότι τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε». Και πάλι ο Ιωάννης λέει: «Γεννήματα οχιάς, ποιος σας υπέδειξε να αποφύγετε τη μελλοντική οργή; Ποιήστε λοιπόν καρπό άξιο της μετανοίας, και μην νομίσετε πως αρκεί να λέτε: Πατέρα έχουμε τον Αβραάμ». Διότι η Γραφή γνωρίζει να αναγνωρίζει ως νόμους συγγένειας όχι εκείνους που προέρχονται από τη φύση, αλλά εκείνους που πηγάζουν από την αρετή και την κακία· και με όποιον κάποιος αποκτήσει τον ίδιο τρόπο ζωής, αυτού τον ονομάζει η Γραφή και υιό και αδελφό.

Αποδώστε καρπό άξιο της μετάνοιας, και μην σκεφθείτε να πείτε: Πατέρα έχουμε τον Αβραάμ. Έχεις ενάρετο πρόγονο; Εάν τον μιμηθείς, βγήκες κερδισμένος· εάν όμως δεν τον μιμηθείς, ο ενάρετος πρόγονος γίνεται κατήγορός σου, επειδή από δίκαιη ρίζα βλάστησες ως πικρός καρπός. Ποτέ να μην μακαρίσεις άνθρωπο που έχει δίκαιο συγγενή, εάν δεν μιμείται τον τρόπο της ζωής του. Έχεις μητέρα αγία; Δεν σημαίνει τίποτα για εσένα. Έχεις μητέρα αμαρτωλή; Δεν σημαίνει τίποτα για εσένα. Όπως ακριβώς η αρετή εκείνης δεν σε ωφελεί εάν δεν μιμηθείς την αρετή της, έτσι ούτε και η κακία της σε βλάπτει, εάν εσύ αποστραφείς την πονηρία.

Και μη λέγετε: «Έχουμε πατέρα μας τον Αβραάμ». Διότι σας λέγω ότι ο Θεός έχει τη δύναμη από τις πέτρες αυτές να εγείρει τέκνα στον Αβραάμ. Γι' αυτό τον λόγο, ο προφήτης, έχοντας διδαχθεί να κηρύττει αμερόληπτα, αναφωνούσε: «Οργώστε για τους εαυτούς σας χέρσα γη και μη σπέρνετε ανάμεσα στα αγκάθια». Διότι, όπως ακριβώς η ακαλλιέργητη γη οργώνεται με το ξύλο και το σίδερο που έλκουν τα βόδια, και κατ' αυτόν τον τρόπο ο γεωργός ρίχνει τον σπόρο, έτσι και στην περίπτωση των ανθρώπων, ας λάβουμε και εμείς το ξύλο, το σίδερο και τα βόδια που τα έλκουν.

«Διότι όλα αυτά τα έκανε το χέρι μου, και όλα αυτά είναι δικά μου, λέει ο Κύριος.» «Αυτός που τους λύτρωσε είναι ισχυρός, Κύριος Παντοκράτωρ είναι το όνομά του.» «Όλοι όσοι κατοικούν τη γη θεωρήθηκαν ως ένα τίποτα, και δεν υπάρχει κανείς που να μπορέσει να αντισταθεί στο χέρι του και να του πει, Τι έκανες;» «Το να έχεις μεγάλη ισχύ είναι πάντοτε δικό σου γνώρισμα, και στη δύναμη του βραχίονά σου ποιος θα αντισταθεί; Σαν μια μικρή κλίση της ζυγαριάς είναι όλος ο κόσμος ενώπιόν σου. Ελεείς όμως τους πάντες, διότι τα πάντα μπορείς.» «Η ισχύς σου είναι η αρχή της δικαιοσύνης, και το ότι δεσπόζεις στα πάντα σε κάνει να τα σπλαχνίζεσαι όλα.» «Στους ισχυρούς όμως επιβάλλεται αυστηρή εξέταση. — Είναι αδύνατον να ξεφύγει κανείς από το χέρι σου.» «Ποιος θα σου πει, Τι έκανες; ή ποιος θα αντισταθεί στην κρίση σου;» «Φοβερός είναι ο Κύριος, και πάρα πολύ μεγάλος, και θαυμαστή είναι η δύναμή του.» Είναι αυτός που συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο της δύναμής του, και δεν ενεργεί σωματικά, ούτε έχει ανάγκη από χειρωνακτική εργασία για τη δημιουργία, αλλά κάνει τη φύση των δημιουργημάτων να ακολουθεί το αβίαστο θέλημά του. — Όπου ο Θεός θέλει, νικάται η τάξη της φύσης. Διότι και θέλησε, και μπόρεσε. Ανώτερος από τη φύση είναι ο Θεός, και από αυτόν προέρχεται το να θέλει, επειδή είναι αγαθός, και το να μπορεί, επειδή είναι δυνατός, και το να ολοκληρώνει το έργο του, επειδή διαθέτει τα πάντα με αφθονία. — Σας λέω ότι από τις πέτρες αυτές, δηλαδή από αυτούς που λατρεύουν τις πέτρες, ο Θεός μπορεί να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ.

Όταν τα άκουσε αυτά ο γιος του βασιλιά, αμέσως αναθάρρησε και η ψυχή του έγινε πιο θερμή. Και άρχισε να ανορθώνει τον λογισμό του Ναχώρ που έκλινε προς την απελπισία, και να τον στηρίζει πιο σταθερά στην πίστη του Χριστού, λέγοντας: «Κανένας, ω Ναχώρ, κανένας δισταγμός ας μην υπάρχει μέσα σου γι' αυτό. Διότι είναι γραμμένο ότι είναι δυνατόν στον Θεό να εγείρει τέκνα στον Αβραάμ ακόμη και από αυτές τις πέτρες· πράγμα το οποίο τι άλλο σημαίνει παρά τούτο, όπως είπε ο πατέρας Βαρλαάμ, ότι μπορούν να σωθούν και να γίνουν δούλοι του Χριστού εκείνοι που βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση και έχουν μιανθεί από κάθε είδους ανομίες; Διότι Εκείνος, από άκρα υπερβολή φιλανθρωπίας, άνοιξε διάπλατα τις ουράνιες πύλες σε όλους όσοι επιστρέφουν, μην αποκλείοντας την οδό της σωτηρίας σε κανέναν απολύτως, αλλά δεχόμενος με ευσπλαχνία αυτούς που μετανοούν. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και σε όσους προσήλθαν στον αμπελώνα την πρώτη και την τρίτη, την έκτη, την ενάτη και την ενδεκάτη ώρα, καθορίζεται ίσος ο μισθός, όπως λέει το άγιο Ευαγγέλιο· ώστε, κι αν μέχρι τώρα γέρασες μέσα στις αμαρτίες, εάν προσέλθεις με θέρμη, θα αξιωθείς των ίδιων επάθλων με εκείνους που αγωνίστηκαν από τη νεότητά τους».

Λαμβάνοντας αυτή την επιστολή ο Ιωάσαφ και μελετώντας το περιεχόμενό της, η ψυχή του πληρώθηκε ταυτόχρονα από χαρά και θαυμασμό. Εισήλθε αμέσως στο ιδιαίτερο δωμάτιό του και, πέφτοντας με το πρόσωπο στη γη ενώπιον της Δεσποτικής εικόνας, κατέβρεχε το έδαφος με δάκρυα, ευχαριστώντας ταυτόχρονα τον Δεσπότη και δοξολογώντας τον, ενώ κινούσε τα χείλη του με αγαλλίαση για να τον υμνήσει λέγοντας: «Θα σε υψώσω, Θεέ μου και βασιλιά μου, και θα ευλογήσω το όνομά σου στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος. Μέγας είσαι, Κύριε, και άξιος πολλής αινέσεως, και η μεγαλωσύνη σου δεν έχει τέλος. Και ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τα θαυμαστά σου έργα, να κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις σου, εσένα που μετέτρεψες την πέτρα σε λίμνες υδάτων και τον σκληρό βράχο σε πηγές υδάτων; Διότι, ιδού, αυτή η σκληρότερη και από πέτρα απότομη καρδιά του πατέρα μου, με το δικό σου θέλημα, μαλάκωσε σαν κερί. Επειδή είναι δυνατόν σε εσένα και από αυτές τις πέτρες να αναδείξεις τέκνα στον Αβραάμ. Σε ευχαριστώ, φιλάνθρωπε Δέσποτα, Θεέ του ελέους, διότι μακροθύμησες και μακροθυμείς για τα παραπτώματά μας, και μέχρι τώρα μας άφησες ατιμώρητους. Διότι εμείς ήμασταν άξιοι προ πολλού να απορριφθούμε από το πρόσωπό σου και να γίνουμε παράδειγμα προς αποφυγή σε αυτόν τον βίο, όπως οι παράνομοι κάτοικοι της Πενταπόλεως, που κατακάηκαν με πυρ και θειάφι· αλλά η ανείκαστη μακροθυμία σου μας συμπεριφέρθηκε με φιλανθρωπία».

Και λοιπόν, εναντίον εκείνων που θα χαθούν με τον χειρότερο τρόπο, των υβριστών της θεότητας, πολεμούν τόσο γενναία και τόσο αντάξια του Πνεύματος, ώστε τους μεν δόλους τους και τις φοβερές ενστάσεις τους υπέρ της κακίας έτσι πολύ καλά να ελέγχουν και να τις αποδεικνύουν ένα τίποτα, σαν να μην υπήρξαν καν από την αρχή, τους δε ίδιους να τους αφήνουν έκπληκτους, όπως ακριβώς βλέπει κανείς όσους έχουν χτυπηθεί από κεραυνό. Προς τους ευσεβείς, όμως, και όσους ανήκουν σε αυτήν τη δική μας ιερή παράταξη, επιστρατεύουν την ακαταμάχητη πειθώ και έτσι, με την πειστική της δύναμη, τους υποτάσσουν όλους, θέλγοντάς τους περισσότερο από κάθε Ορφέα και παρακινώντας τους προς τα ανώτερα, ώστε, για να χρησιμοποιήσω τα θεία λόγια, να αναδεικνύουν τέκνα στον Αβραάμ ακόμη και από τις πέτρες. Έτσι, ω δημιουργοί κάθε λογής αγαθών, αναδειχθήκατε προστάτες και σωτήρες του συνόλου, επιδεικνύοντας λόγο που αρμόζει στον βίο σας, ώστε ούτε τα έργα να υπολείπονται των λόγων ούτε βέβαια οι λόγοι των έργων, αλλά να βρίσκονται σε απόλυτη αντιστοιχία και να εναρμονίζονται πλήρως μεταξύ τους σε όλα.

Υποδηλώνοντας τον τύπο αυτών, ο Ιακώβ, αφού άλειψε έναν λίθο με λάδι, τον αφιέρωσε στον Θεό, προσφέροντάς τον με αυτό ακριβώς το χρίσμα· είτε αινισσόμενος τη σάρκα του Σωτήρα, τον «ακρογωνιαίο λίθο», πάνω στην οποία έχυσε το μύρο της θεότητας ο αληθινός Ισραήλ, ο μόνος νους που «γνωρίζει τον Πατέρα»· είτε εμάς, που ο ίδιος «εγείρει από τους λίθους ως τέκνα στον Αβραάμ» με το να μας μεταδώσει το χρίσμα. Διότι το Άγιο Πνεύμα, που εκχέεται σε όσους χρίονται, εκτός από τα άλλα, είναι για εμάς και «πνεύμα υιοθεσίας» και «συμμαρτυρεί», λέει, «στο πνεύμα μας ότι είμαστε τέκνα Θεού», «κράζοντας μέσα στις καρδιές μας: Αββά, ο Πατήρ».

Ματθ. 3, 9 «Από τις πέτρες αυτές», από κάθε τι περιφρονημένο και ευτελές μπορεί ο Θεός να αναδείξει ένδοξους και μεγάλους αυτούς που βρίσκονται χαμηλά σε προγονική ευτέλεια, και να τους παρουσιάσει περίβλεπτους και επιφανείς, αρκεί μόνο οι ίδιοι να επιλέξουν να ακολουθούν τα προστάγματά Του, όπως ακριβώς έκανε επιφανή και τον Αβραάμ, ο οποίος εγκατέλειψε την πατρική δεισιδαιμονία. Διότι δεν έλαμψε λόγω της δόξας του πατέρα του, αλλά λόγω της λαμπρότητας της δικής του αρετής, επειδή πίστεψε στον Θεό. Όσοι λοιπόν πιστεύουν στον Θεό, έστω κι αν προέρχονται από άσημους και ευτελείς, εγείρονται από τον Θεό και εγγράφονται στην κληρονομιά των απογόνων του Αβραάμ, χωρίς να τους εμποδίζει καθόλου η πατρική τους ταπεινή καταγωγή και ασέβεια. Ή και αλλιώς. Εκείνος που έπλασε από το χώμα τον πρώτο άνθρωπο και τον ανέδειξε πατέρα κάθε ανθρώπου, μπορεί και «από τις πέτρες» να πλάσει τους ανθρώπους της γης, να τους εγείρει και να τους ανυψώσει, ώστε να γίνουν κληρονόμοι παρόμοιας τιμής και δόξας με αυτήν του Αβραάμ. Το «από τις πέτρες αυτές» δεν αναφέρεται στις ίδιες τις πέτρες, αλλά στο ότι από ανθρώπους ατελείς, άπιστους και φτωχούς μπορεί να κάνει μεγάλους και επιφανείς, εάν το θελήσουν, όπως ακριβώς ο Αβραάμ, επειδή πίστεψε στον Θεό, από άσημος έγινε επιφανής.

Στον Ιγνάτιο, ηγούμενο της μονής στη Χρυσούπολη. Το χωρίο «ο Θεός μπορεί και από αυτούς τους λίθους να εγείρει τέκνα στον Αβραάμ», οι προγενέστεροί μας το ερμήνευσαν ότι αναφέρεται στους προερχόμενους από τα έθνη πιστούς, οι οποίοι, έχοντας την καρδιά πωρωμένη και αναίσθητη σαν λίθους και πέτρες (διότι τι είναι πιο άτοπο, όσον αφορά την πώρωση και την αναισθησία, από το να προσκυνά κανείς λίθους και ξύλα;), εντούτοις, αφού αποσπάστηκαν από εκεί, αναδείχθηκαν σε σπέρμα του Αβραάμ μέσω της πίστεως και παντοτινά αναδεικνύονται.

Εσύ όμως, αναλογίσου και ένα τρίτο από όσα έχουν ειπωθεί, για να μην πω το πιο κοντινό, αλλά πάντως όχι πιο μακρινό από κανένα από τα δύο, ότι από εκείνους τους λίθους, τους οποίους ο Πρόδρομος έδειχνε και έλεγε «μπορεί ο Θεός από αυτούς να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ», μπορούμε να δούμε στην πράξη να ανασταίνονται τέκνα στον Αβραάμ και να εκπληρώνεται η προφητεία. Διότι, όταν συντελούνταν το σωτήριο για τον κόσμο Πάθος, τότε, καθώς εκείνοι οι λίθοι και οι πέτρες σχίζονταν μαζί με τα υπόλοιπα στοιχεία, πολλοί τόσο από τους εθνικούς όσο και από τους Ιουδαίους, αφού διαρρήχθηκαν από το θαύμα βαθιά μέσα στις ίδιες τους τις πωρωμένες καρδιές, θεμελιώθηκαν στην πίστη του Χριστού και καταγράφηκαν στα τέκνα του Αβραάμ τόσο ως προς το γένος όσο και ως προς την κληρονομιά.

Πώς πρέπει να νοηθεί το «ο Θεός μπορεί και από αυτούς τους λίθους να εγείρει τέκνα στον Αβραάμ»; Η προφανής έννοια της φράσης, χωρίς κάποια βαθύτερη ερμηνεία, θα μας δίδασκε ότι, με τον ίδιο τρόπο που από την εύπλαστη, ασυμπάγη και γεώδη ύλη ο Θεός συγκρότησε το σώμα του έμψυχου όντος και διαμόρφωσε το χώμα σε ανθρώπινη φύση και μορφή, κατά τον ίδιο τρόπο είναι εξίσου εύκολο και καθόλου κοπιαστικό να συντεθεί η ανθρώπινη υπόσταση από την πιο στερεή φύση των λίθων, εφόσον ο Θεός ως τεχνίτης αναλαμβάνει την πλάση, και όσοι πλαστούν από τέτοιο υλικό να ονομαστούν τέκνα του Αβραάμ. Διότι δεν αποτελεί μικρότερο θαύμα, για να μην πω και μεγαλύτερο, το να συμπήξει και να συναρμολογήσει το χώμα σε ανθρώπινη σάρκα από το να μεταπλάσει τη στερεή φύση του λίθου για τις ανάγκες ενός έμψυχου σώματος.

Εάν δε κάποιος ήθελε να ανακηρύξει τον λόγο και ως προφητικό έργο, οι λίθοι που αναφέρθηκαν τότε από τον Πρόδρομο, από τους οποίους προφήτευσε ότι θα αναστηθούν τέκνα στον Αβραάμ, αυτοί ακριβώς, κατά το εκούσιο πάθος του Σωτήρος και την παγκόσμια σωτηρία και ανάσταση, αφού ράγισαν και σχίστηκαν κατά το δεσποτικό πάθος και έγιναν τρόπον τινά εγκυμονούντες από το θαύμα, κοιλοπόνησαν και γέννησαν πολλούς ανθρώπους στην ευσέβεια, σαν να τους ανακαλούσαν, με λαμπρή φωνή και ουράνιο κήρυγμα μέσα από το δικό τους πάθημα, από την αυθάδεια και την πλάνη τους απέναντι στον Σωτήρα, καθοδηγώντας τους προς την επίγνωση της αλήθειας και προσφέροντάς τους τις αφορμές για να ατενίσουν το δώρο της παλιγγενεσίας. Αυτούς άλλωστε η κοινωνία της πίστεως γνωρίζει να τους θεωρεί και να τους ονομάζει υιούς του Αβραάμ, περισσότερο από εκείνους που είναι εξ αίματος.

Διότι όλοι όσοι εξάντλησαν όλο τον πλούτο που τους εμπιστεύτηκαν και κατασπατάλησαν την πατρική τους περιουσία με πόρνες και τελώνες, και από την πολλή ντροπή έχουν τη συνείδησή τους να γέρνει προς τα κάτω και να μην μπορεί να ανασηκωθεί, όντας χωρίς παρρησία, εύλογα ζητούν να γίνει κάποιος άνθρωπος του Θεού εγγυητής του χρέους τους, ώστε μέσω αυτού να προσέλθουν σε Αυτόν. Αυτό βέβαια, όπως νομίζω, είναι αδύνατον να συμβεί χωρίς ειλικρινή και επίπονη μετάνοια από μέρους εκείνου που πρόκειται ή και επιθυμεί να συμφιλιωθεί με τον Θεό. Διότι ούτε ακούστηκε ποτέ ούτε έχει γραφτεί στις θεόπνευστες Γραφές να αναλάβει κάποιος τις αμαρτίες ενός άλλου και να απολογηθεί εκείνος για αυτές, χωρίς πρώτα αυτός που αμάρτησε να επιδείξει μετάνοια αντάξια και ανάλογη με το είδος της αμαρτίας, καταβάλλοντας τους αντίστοιχους κόπους και παράγοντας τους καρπούς της. Διότι η πρόδρομος φωνή του Λόγου λέει: «Παράγετε καρπούς άξιους της μετανοίας και μην έχετε την ψευδαίσθηση να λέτε μέσα σας: έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Επειδή και ο ίδιος ο Κύριός μας, μιλώντας για όσους έχουν τέτοιες ανόητες διαθέσεις, είπε τα εξής: Αλήθεια σας λέω, έστω κι αν σταθούν ο Μωυσής και ο Δανιήλ για να σώσουν τους γιους και τις κόρες τους, δεν πρόκειται να τους σώσουν.

Βλέπεις τι λέει, ότι δεν πρέπει μόνο να αποφεύγουμε την κακία, αλλά και να παράγουμε καρπούς αρετής. «Απόκλινε», λέει, «από το κακό και κάνε το αγαθό». «Και μην νομίσετε πως μπορείτε να λέτε μέσα σας: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Αυτό τους οδηγούσε στην απώλεια, το ότι επαναπαύονταν στην ευγενική τους καταγωγή. «Διότι σας λέω ότι ο Θεός μπορεί και από τις πέτρες αυτές να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ». Ως πέτρες, βέβαια, νοούνται και τα έθνη, από τα οποία πολλοί πίστεψαν. Εξάλλου, όμως, ο Ιωάννης το λέει αυτό και κυριολεκτικά, ότι μπορεί και από τις πέτρες να δημιουργήσει τέκνα στον Αβραάμ. Διότι και η μήτρα της Σάρρας ήταν σαν πέτρα, εξαιτίας της στειρότητας, αλλά ωστόσο γέννησε· ανέδειξε δε τέκνα στον Αβραάμ ο Κύριος από τις πέτρες. Πότε; Όταν, καθώς σταυρωνόταν, πολλοί είδαν τις πέτρες να σχίζονται και πίστεψαν. «Ήδη δε και η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων». Ως αξίνα εννοεί την κρίση του Χριστού. Και ως δέντρα, τον καθένα από εμάς. Εκείνος, λοιπόν, που δεν πίστεψε, από τώρα κιόλας αποκόπτεται σύρριζα και ρίχνεται στη γέεννα. «Κάθε δέντρο λοιπόν». Ακόμη και αν κατάγεται από τον Αβραάμ. «Που δεν κάνει καλό καρπό». Δεν είπε, «που δεν έκανε», αλλά «που δεν κάνει». Διότι πρέπει να καρποφορούμε συνεχώς. Γιατί, αν χθες ελέησες, αλλά σήμερα αρπάζεις, δεν είσαι ευάρεστος στον Θεό. «Κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά». Δηλαδή στης γέεννας. «Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό για μετάνοια· εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου, είναι ισχυρότερός μου». Τους είπε: Κάντε καρπό.

Διότι αυτός είναι πράγματι ο καρπός και το γέννημα της μετάνοιας, το να πράττει κανείς το αγαθό. Και μην αρχίσετε να λέτε μέσα σας ότι είμαστε ευγενικής καταγωγής, και, βασιζόμενοι στους πατέρες, αμελείτε την αρετή. Διότι ο Θεός θα μπορέσει ακόμη και από αυτές τις πέτρες να δώσει παιδιά στον πατριάρχη, όπως σχεδόν έκανε και στο παρελθόν. Επειδή η μήτρα της Σάρρας, αν και ήταν σκληρότερη από τις πέτρες, εντούτοις έλαβε τη χάρη της τεκνοποιίας. Πέλεκυς δε είναι η θεία κρίση, η οποία αποκόπτει τους αναξίους από τη ζωή. Εάν λοιπόν δεν μετανοήσετε, λέει, θα αποκοπείτε από τη ζωή. Διότι ο πέλεκυς επικείται στη ρίζα των δέντρων σας.