Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 4:3

Έχει γραφτεί στον προκείμενο ψαλμό περί της τελειωτικής καταστροφής του διαβόλου: «Οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν εις τέλος». Και πότε εξέλιπαν εις τέλος; «Εις το τέλος». Σε ποιο τέλος, πες μου; Όταν ο διάβολος άδειασε τη φαρέτρα των πειρασμών και έφυγε ηττημένος. «Αφού νήστεψε», λέει, ο Ιησούς «σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε», και η πείνα ήταν πρόσκληση για τον διάβολο. Διότι, αφού τον πλησίασε ο πειράζων και ακόνισε τη γλώσσα του σαν ρομφαία, έλεγε: Επειδή, όπως λέει ο Ιωάννης, «εσύ είσαι ο Υιός του Θεού», φωνάζοντας: «Και εγώ έχω δει και έχω μαρτυρήσει ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού», και επειδή γνωρίζω ότι ο Υιός του Θεού κάποτε ξέρανε τη θάλασσα και μετέβαλε πέτρες σε λίμνες, «εάν λοιπόν είσαι Υιός του Θεού», και τώρα μετάβαλε τις φύσεις των πραγμάτων όπως τότε. «Πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι». Και ο λίθος διαλέγεται με τον Άρτο και πείραζε τον Άρτο μέσω άρτων. Γιατί μηχανεύεσαι πανουργίες, πονηρέ;

Έχει γραφτεί: «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Εάν λοιπόν η γη έχει θεμελιωθεί με τη σοφία, πώς αυτός που θεμελιώνει θεμελιώνεται; Αλλά και αυτό έχει ειπωθεί παροιμιωδώς. Και πρέπει και αυτού να αναζητούμε το νόημα, για να γνωρίζουμε ότι ο Πατέρας μεν με τη σοφία δημιουργεί και θεμελιώνει τη γη ώστε να είναι σταθερή και να διατηρείται· η ίδια όμως η σοφία θεμελιώνεται σε εμάς, για να γίνει αρχή και θεμέλιο της καινής μας κτίσεως και ανακαινίσεως. Δεν είπε λοιπόν ούτε σε αυτά τα χωρία «προ του αιώνος με εποίησε Λόγο ή Υιό», για να μην θεωρηθεί ότι έχει αρχή δημιουργίας· διότι αυτό πρέπει προπάντων να αναζητούμε, εάν δηλαδή είναι Υιός, και περί αυτού να ερευνούμε πρωτίστως τις Γραφές. Διότι και όταν ρωτήθηκαν οι απόστολοι, ο Πέτρος αποκρίθηκε λέγοντας: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος»· διότι αυτό και ο πατέρας της Αρειανής αιρέσεως ρώτησε πρώτο από όλα: «αν είσαι Υιός του Θεού». Γνώριζε δηλαδή ότι αυτή είναι η αλήθεια και το κύριο στοιχείο της πίστεώς μας, και ότι, εάν μεν αυτός είναι ο Υιός, η διαβολική τυραννία θα λάβει τέλος· εάν όμως είναι κτίσμα, τότε είναι και αυτός ένας από τους απογόνους του Αδάμ, ο οποίος εξαπατήθηκε από αυτόν (τον διάβολο), και συνεπώς δεν θα είχε καμία ανησυχία. Γι' αυτό και οι τότε Ιουδαίοι αγανακτούσαν, επειδή ο Κύριος αποκαλούσε τον εαυτό του Υιό του Θεού «και έλεγε ότι ο Θεός είναι δικός του Πατέρας».

Και προσβολή μεν είναι η απλή υπόμνηση που γίνεται από τον εχθρό· όπως, «Κάνε αυτό ή εκείνο»· όπως συνέβη στον Χριστό και Θεό μας: «Πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί». Αυτό, όπως έχει λεχθεί, δεν εξαρτάται από εμάς. Συνδυασμός δε είναι η παραδοχή του λογισμού που υποβάλλεται από τον εχθρό· όπως για παράδειγμα η ενασχόληση και η συνομιλία μαζί του, η οποία γίνεται με τη δική μας προαίρεση. Πάθος δε είναι η έξη που δημιουργείται από τον συνδυασμό με το υποβαλλόμενο από τον εχθρό πάθος· δηλαδή η συνεχομένη κυριαρχία, η ενασχόληση και η φαντασία. Πάλη δε είναι η αντίσταση, είτε προς αναίρεση του εμπαθούς λογισμού είτε προς συγκατάθεση, καθώς λέει ο Απόστολος: «Η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα, και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα. Αυτά δε είναι αντίθετα μεταξύ τους». Συγκατάθεση δε είναι η συγκατάνευση στο πάθος του λογισμού.

Ερώτηση 75. Εάν είναι εύλογο να λέγεται ότι ο Σατανάς είναι αιτία κάθε αμαρτήματος, είτε κατά νουν, είτε κατά λόγον, είτε κατά πράξιν. Απόκριση. Φρονώ γενικώς ότι ο Σατανάς καθ’ εαυτόν δεν δύναται να γίνει σε κανέναν αιτία αμαρτίας· αλλά εκμεταλλευόμενος άλλοτε τις εγγενείς φυσικές κινήσεις, και άλλοτε τα απαγορευμένα πάθη, μέσω αυτών επιχειρεί να παρασύρει όσους δεν νήφουν προς τα οικεία των παθών. Συγκεκριμένα, χρησιμοποίησε τις φυσικές κινήσεις, όπως επιχείρησε να πράξει και επί του Κυρίου, όταν αντιλήφθηκε ότι πείνασε, λέγοντας: «Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί»· και χρησιμοποίησε τα απαγορευμένα πάθη, όπως στην περίπτωση του Ιούδα, για τον οποίο, επειδή διέγνωσε ότι νοσούσε από φιλαργυρία, εκμεταλλευόμενος αυτό του το πάθος, κατακρήμνισε τον φιλάργυρο στην πτώση της προδοσίας διά των τριάκοντα αργυρίων. Το ότι δε και τα κακά αναφύονται από εμάς τους ίδιους, το καταδεικνύει σαφώς ο Κύριος: «Διότι από την καρδιά», λέγει, «εξέρχονται οι πονηροί διαλογισμοί». Αυτό δε συμβαίνει σε όσους από αμέλεια εγκαταλείπουν ακαλλιέργητα τα φυσικά σπέρματα των αγαθών, σύμφωνα με τα λεγόμενα στις Παροιμίες: «Σαν αγρός είναι ο άφρων ανήρ, και σαν αμπελώνας ο άνθρωπος που στερείται φρενών».

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι. Εκείνος δε αποκρινόμενος είπε: Είναι γραμμένο: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. ΠΡΑΞΕΙΣ. Και επλήσθησαν όλοι από Πνεύμα Άγιο, και άρχισαν να μιλούν σε άλλες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τους έδινε την ικανότητα να αποφθέγγονται... Εξίσταντο δε όλοι, και απορούσαν, λέγοντας ο ένας προς τον άλλον: Τι άραγε να σημαίνει αυτό; Άλλοι όμως χλευάζοντας έλεγαν ότι είναι γεμάτοι από γλεύκος. Αφού στάθηκε δε ο Πέτρος μαζί με τους έντεκα, ύψωσε τη φωνή του και τους απευθύνθηκε: Άνδρες Ιουδαίοι, και όλοι εσείς που κατοικείτε στην Ιερουσαλήμ, αυτό ας σας γίνει γνωστό, και δώστε προσοχή στα λόγιά μου. Διότι αυτοί δεν μεθούν, όπως εσείς υποθέτετε· επειδή είναι μόλις η τρίτη ώρα της ημέρας· αλλά αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιωήλ: Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, λέει ο Θεός, να εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν, και τα εξής.

Κεφάλαιο δ΄. Ματθαίος. Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε στην έρημο από το Πνεύμα, για να πειραστεί από τον διάβολο. Και αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι.

Και ο μεγαλόφρων Ησαΐας, γιος του προφήτη Αμώς, ο προφήτης που προέρχεται από προφήτη, κήρυξε λέγοντας: «Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται \"Ο Θεός είναι μαζί μας\".» Αλλά δεν πιστεύεις στους προφήτες και στους αποστόλους, και στους ευαγγελιστές και στον αρχάγγελο Γαβριήλ; Μιμήσου τουλάχιστον τους συνδαιμόνους σου, οι οποίοι έφριξαν από τη δύναμή του και φώναξαν: «Τι σχέση υπάρχει μεταξύ μας και σε σένα, Ιησού, Υιέ του Θεού; Ήρθες εδώ πριν από τον καθορισμένο καιρό για να μας βασανίσεις;» Διότι, αν και εκείνον τον καιρό ειπώθηκε από τον δαίμονα το αληθινό «πριν από τον καιρό», όμως και τώρα έφτασε σε σένα. Έπρεπε μεν να έρθει ο Αντίχριστος, αλλά εσύ παρουσιάστηκες γρήγορα αντί για εκείνον. Ούτε πείστηκες στον διάβολο που σε πλανά, ο οποίος έλεγε: «Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτές οι πέτρες.» Ω, πράγμα φοβερό και γεμάτο έκσταση! Οι δαίμονες, μαζί με τον πατέρα τους τον διάβολο, αποκαλούν Υιό του Θεού αυτόν που γεννήθηκε από τη Μαρία, και αυτός υποβιβάζει τον Υιό του Θεού σε άνθρωπο, και έχοντας επινοήσει κάποια ανατροπή και κακή μανία, ζήτησε να αναστατώσει τον ευσεβέστατο βασιλιά, ο οποίος είναι φίλος και δούλος της ορθόδοξης πίστης, καθώς και τη χορεία των αγίων βασιλισσών που διαλάμπουν στην πίστη· αλλά δεν μπόρεσε να προχωρήσει μέχρι τέλους.

Διότι το ότι η σταύρωση του Χριστού μέσω της παραφροσύνης των Ιουδαίων ήταν έργο διαβολικής αγριότητας, το απέδειξε ξεκάθαρα ο θεσπέσιος Ιωάννης λέγοντας για τον Ιούδα: «Διότι μετά το ψωμί, λέει, εισήλθε σε αυτόν ο σατανάς», ο οποίος δεν γνώριζε ότι ο Ιησούς ήταν Θεός· διότι, αν το γνώριζε και είχε πειστεί, πώς θα Τον πείραζε στην έρημο λέγοντας: «Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί;». Και ομολογουμένως υπήρξε μέριμνα και από τον ίδιο τον Σωτήρα να μείνει κρυμμένος από τους άρχοντες αυτού του αιώνα, ώστε, πάσχοντας στα κρυφά, να αποκτήσει με το ίδιο Του το αίμα την υπ' ουρανόν οικουμένη για τον Εαυτό Του και για τον δικό Του Πατέρα. <Και τα βάθη του Θεού.> Βάθη του Θεού είναι η κρυμμένη και αποταμιευμένη γνώση των ιερών Γραφών, την οποία το Πνεύμα, επειδή τη γνωρίζει, την αποκαλύπτει στις ψυχές των αγίων, καθιστώντας θεϊκό τον νου που βρίσκεται μέσα τους. <Ψυχικός δε άνθρωπος.> Ψυχικός είναι εκείνος που ζει κατά σάρκα και δεν έχει ακόμη φωτιστεί στον νου μέσω του Πνεύματος, αλλά κατέχει μόνο την έμφυτη και ανθρώπινη σύνεση, την οποία ο Δημιουργός εναποθέτει στις ψυχές όλων. <Ο δε πνευματικός ανακρίνει μεν πάντα.> Ο πνευματικός ανακρίνει τα πάντα και τρόπον τινά τα εξετάζει με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια, ενώ ο ίδιος δεν ανακρίνεται από κανέναν. Το ότι, βέβαια, εκείνοι που ονομάζονται ψυχικοί έχουν οπωσδήποτε ανάγκη, για την ωφέλεια και την καθοδήγησή τους, από πνευματικούς διδασκάλους, το καθιστά σαφές προσθέτοντας και λέγοντας: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ο οποίος και θα Τον διδάξει;».

Μτ. 4, 3 Ο Χριστός δεν υπάκουσε στον διάβολο ώστε να κάνει τους λίθους άρτους, διότι αυτό δεν ήταν προς ωφέλειά του. Διότι δεν το ζητούσε αυτό για να πιστέψει και να γίνει άγγελος όπως ήταν προηγουμένως, επειδή είναι αμετανόητος, αλλά για να παρασύρει τον Χριστό στην κενοδοξία. Γνωρίζοντάς το αυτό ο Σωτήρας, δεν τον υπάκουσε.

Ματθ. 4, 3-4 Θέλοντας ο σατανάς να παρασύρει τον Χριστό στο πάθος της φιλοδοξίας δεν του είπε φάε, αλλά κάνε σημείο. Και αυτό το έκανε, όχι για να ωφεληθεί, αλλά για να Τον παρασύρει, όπως είπα, στην κενοδοξία· πράγμα που, επειδή το γνώριζε ο Χριστός, δεν τον υπάκουσε. Με το ίδιο σκεπτικό, δεν συγκατένευσε ούτε στους Φαρισαίους που ήθελαν να δουν κάποιο σημείο από Αυτόν· διότι δεν Τον προσέγγιζαν με σταθερή καρδιά ως Θεό, αλλά Τον πείραζαν ως άνθρωπο. Ας αποτελεί, λοιπόν, αυτός έναν αλάνθαστο κανόνα για τους αγίους απέναντι στους απίστους ή σε όσους τους πειράζουν: να μην επιδεικνύουν φιλοδοξία σε κανένα ωφέλιμο έργο.

Άλλο πράγμα είναι η προσβολή, και άλλο ο συνδυασμός, και άλλο το πάθος, και άλλο η πάλη, και άλλο η συγκατάθεση, η οποία πλησιάζει και μοιάζει με την πράξη, και άλλο η ενέργεια, και άλλο η αιχμαλωσία. Και προσβολή μεν είναι η απλή υπόμνηση που γίνεται από τον Εχθρό· όπως για παράδειγμα, κάνε αυτό ή το άλλο· όπως στην περίπτωση του Χριστού και Θεού μας: πες να γίνουν άρτοι αυτές οι πέτρες. Αυτό, όπως έχει ειπωθεί, δεν εξαρτάται από εμάς. Συνδυασμός δε είναι η αποδοχή του λογισμού που υποβάλλεται από τον Εχθρό, και σαν να λέμε η ενασχόληση με αυτόν και η ηδονική συνομιλία, η οποία προέρχεται από τη δική μας προαίρεση. Πάθος δε είναι η έξη που δημιουργείται από τον συνδυασμό του πάθους που υποβάλλεται από τον Εχθρό, και είναι σαν συνεχής ενασχόληση και φαντασία. Πάλη δε είναι η αντίσταση του λογισμού, είτε προς αναίρεση του πάθους που υπάρχει στον λογισμό, δηλαδή του εμπαθούς λογισμού, είτε προς συγκατάθεση, καθώς λέει ο Απόστολος: η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα, και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα· αυτά δε αντιτίθενται το ένα στο άλλο. Αιχμαλωσία δε είναι η βίαιη και ακούσια απαγωγή της καρδιάς, η οποία τυραννείται από προκατάληψη και μακροχρόνια συνήθεια.

Αν όμως η μεν Παλαιά ανήκει στον έναν και η Καινή στον άλλον, και αν η Καινή Διαθήκη ανήκει στον αγαθό Θεό, ενώ η Παλαιά στον πονηρό, τότε, αν ο αγαθός Θεός δεν έβλεπε τον πονηρό να συνάπτει διαθήκη, δεν θα γνώριζε ότι πρέπει να συνάψει διαθήκη, και θα φαινόταν μάλλον ότι λαμβάνει από εκείνον την αφορμή για τη διδασκαλία του, όντας άπειρος στα πράγματα. Διότι, αν δεν είχε δει, δεν θα είχε μιμηθεί. Και θα έπρεπε μάλλον η Παλαιά Διαθήκη να είναι έργο του αγαθού Θεού, ώστε ο πονηρός να αποκαλείται μιμητής, παρά ο αληθινός Θεός. Λέει άλλωστε ο Κύριος στο Ευαγγέλιο: «ό,τι βλέπει ο Υιός να κάνει ο Πατέρας, έτσι κάνει και αυτός ομοίως». Και για να μην υποκύψει σε αυτόν που τον συμβούλευε, ώστε να μην καυχηθεί ο διάβολος και πει ότι χάρη στη δική του συμβουλή ο Σωτήρας έπραξε κάτι, όταν του λέει: «πες να γίνουν οι λίθοι άρτοι», Εκείνος δεν το ανέχεται, ώστε να μην θεωρηθεί ότι διδάχθηκε λαμβάνοντας τη συμβουλή από τον διάβολο. Και βλέπεις ότι αποδίδει τις δύο διαθήκες σε έναν Θεό; Λέει δηλαδή ο απόστολος: «η πρώτη διαθήκη δόθηκε από το όρος Σινά, και γεννά τέκνα για δουλεία. Διότι το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία· ενώ η άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, και αυτή είναι η μητέρα μας». Διότι, αν και υπάρχουν δύο γυναίκες, ένας είναι ο σύζυγος. Έτσι, αν και υπάρχουν δύο διαθήκες, ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θέσπισε και τις δύο. Και γι' αυτόν τον λόγο δεν τις ονόμασε δύο καινές, ούτε δύο παλαιές, αλλά μία παλαιά και μία καινή.

Διότι, αφού παρέμεινε άσιτος για σαράντα ημέρες, ύστερα πείνασε· επειδή έδωσε στη φύση, όταν ο ίδιος το θέλησε, τον καιρό να ενεργήσει τα δικά της. Αλλά ο εφευρέτης των πειρασμών, όταν αντιλήφθηκε ότι το πάθος της πείνας δημιουργήθηκε και σε εκείνον, τον συμβούλευσε να ικανοποιήσει την όρεξή του με πέτρες· και αυτό σημαίνει το να εκτρέψει την επιθυμία από την κατά φύση τροφή προς όσα βρίσκονται έξω από τη φύση. «Πες», του λέει, «αυτές οι πέτρες να γίνουν άρτοι». Διότι σε τι αδίκησε η γεωργία; Και για ποιο λόγο θεωρήθηκαν βδελυρά τα σπέρματα, ώστε να ατιμαστεί η τροφή που προέρχεται από αυτά; Και γιατί κατακρίνεται η σοφία του Δημιουργού, σαν να μην τρέφει σωστά το ανθρώπινο γένος μέσω των σπερμάτων; Διότι, αν η πέτρα αναφαίνεται τώρα πιο κατάλληλη για τροφή, άρα η σοφία του Θεού απέτυχε ως προς την απαραίτητη πρόνοια για την ανθρώπινη ζωή. «Πες να γίνουν αυτές οι πέτρες άρτοι». Αυτά λέει μέχρι και σήμερα σε όσους πειράζονται από τη δική τους όρεξη, και λέγοντάς τα, ως επί το πλείστον, πείθει όσους αποβλέπουν σε αυτόν να παρασκευάζουν τον άρτο τους από πέτρες. Διότι, όταν η όρεξη υπερβαίνει τα αναγκαία όρια της ανάγκης, τι άλλο είναι αυτό παρά συμβουλή του διαβόλου, ο οποίος τότε παραμέρισε την τροφή που προέρχεται από τα σπέρματα, και προκάλεσε την όρεξη προς όσα βρίσκονται έξω από τη φύση;

Πάλι είδες άνθρωπο που έμεινε σαράντα ημέρες και νύχτες χωρίς να γευτεί ανθρώπινη τροφή, και αγγέλους να τον διακονούν, τους οποίους και έτρεμες, αφού τον είδες πρώτα να βαπτίζεται σαν κοινός άνθρωπος, αγνοώντας την αιτία. Αλλά μετά τη νηστεία, επειδή πεινούσε, πήρες πάλι θάρρος και τον πείραζες σαν να ήταν κοινός άνθρωπος, αγνοώντας ποιος ήταν. Διότι έλεγες: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτές οι πέτρες. Διότι το αν είσαι Υιός του Θεού δείχνει άγνοια. Αν πραγματικά το γνώριζες, θα πίστευες ότι για τον Δημιουργό είναι εξίσου δυνατό και να δημιουργήσει κάτι που δεν υπάρχει και να μεταβάλει κάτι που υπάρχει. Και πειράζεις μέσω της κοιλιάς Εκείνον που τρέφει όλους όσους έχουν ανάγκη τροφής, και πειράζεις τον Κύριο της δόξας, λησμονώντας από την κακοήθειά σου ότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Διότι, αν ήξερες ότι ήταν Υιός του Θεού, θα γνώριζες ότι Αυτός που έκανε το φθαρτό σώμα να μην έχει ανάγκη για σαράντα ημέρες και ισάριθμες νύχτες, μπορούσε να το κάνει αυτό και στο διηνεκές. Γιατί λοιπόν πεινάει; Για να δείξει ότι ανέλαβε αληθινά σώμα ομοιοπαθές με των ανθρώπων. Με το πρώτο έδειξε ότι είναι Θεός, και με το δεύτερο ότι είναι και άνθρωπος.

Και αφού νήστεψε ο Ιησούς σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αμέσως τον πλησίασε ο διάβολος. Βλέπεις ότι βρήκε την αφορμή να επιτεθεί εξαιτίας της πείνας, διότι εκείνος εκμεταλλεύεται και τον τόπο και την πείνα.

Και τον πλησιάζει και λέει: «Εάν είσαι Υιός του Θεού». <Αυτό του το λέει> επειδή τον αναστάτωναν όσα είχαν ειπωθεί, και, ότι μεν ήταν άνθρωπος, το γνώριζε (διότι το μαρτυρούσε η όψη του), ήθελε όμως να μάθει μήπως μέσα του κρύβεται ο Θεός. Και πλησιάζοντας δεν του λέει: «Εάν είσαι Υιός του ανθρώπου» (διότι αυτό το μαρτυρούσε η όψη του), αλλά: «Εάν είσαι Υιός του Θεού. Διότι αυτό ακριβώς ζητώ να μάθω, αυτό περιεργάζομαι, για αυτό θορυβούμαι, άνω-κάτω ταράσσομαι. Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι». Ω αιρετικέ, άκουσε έστω και τον διάβολο. Εκείνοι, όταν ικέτευαν, έλεγαν: «Παρακάλεσε τον πατέρα σου». Αυτός όμως δεν είπε: «Παρακάλεσε», αλλά: «Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες. Εάν είσαι Υιός, διάταξε. Εάν είσαι Υιός, πες». Είναι ίδιον της φύσεως του Υιού να διατάζει, και του ανθρώπου να υπακούει. «Εάν είσαι Υιός, πες, διάταξε· είσαι δημιουργός της φύσεως, είσαι αυθέντης, έχεις εξουσία. Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες, πρόσταξε· τίποτα δεν σου φέρνει αντίρρηση».

«Την ουσία που δεν υπήρχε τη δημιούργησες, πολύ περισσότερο μπορείς να τη μεταβάλεις τώρα που υπάρχει. Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι. Πεινάς; Δεν υπάρχει στρωμένο τραπέζι μπροστά σου». Τι κάνει λοιπόν ο Χριστός; Επειδή ο διάβολος προσέτρεχε στη θεότητα, Αυτός τον παρασύρει προς την ανθρωπότητα λέγοντας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Εκείνος ήρθε για να μάθει αν είναι Θεός· Αυτός όμως θέλει να τον πείσει ότι είναι άνθρωπος. «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». —«Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι». «Δεν σου το λέω τώρα, αλλά αργότερα, όταν θα εκπληρώσω την οικονομία μου, όταν θα με σταυρώσεις· κάτω στον άδη θα σου δείξω τη θεότητα. Δεν το θέλω τώρα, αλλά στον σταυρό, σε εκείνα τα καρφιά, κάτω στον άδη, όταν θα σε εκδιώξω, όταν θα καταλύσω τον λαό σου. Προς το παρόν θέλω να σε παγιδεύσω. Συγκαλύπτω το όνομα της θεότητας με τον λόγο της ανθρωπότητας». Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Και γιατί του το είπε αυτό πρώτο; Επειδή διαβλέπει κάτι μιαρό. Μέσω της γυναίκας εξόρισε τον Αδάμ· εκεί αναζητά γυναίκα, αλλά δεν βρίσκει. «Το παλιό μου όπλο δεν βρίσκεται εδώ», λέει. Αλλά δεν τον εξόρισε μόνο μέσω της γυναίκας, αλλά και μέσω της τροφής. «

«Δύο ληστές παρέδωσα, και τον έναν τον έχασα· και δεν τον έχασα απλώς, αλλά άνοιξε και ο παράδεισος. Πέντε χιλιάδες χρόνια ήταν κλειστός, και τον άνοιξε ένας ληστής. Ούτε ο Μωυσής, ούτε κανένας προφήτης, αλλά ένας ληστής. Ποιος λοιπόν μπορεί να απελπίζεται για τη σωτηρία του; Αμέτρητους τοίχους διέρρηξε αυτός· πάνω ληστής, κάτω ληστής· κάτω έκλεψε χρήματα, πάνω σύλησε τη βασιλεία.» Έπειτα αποστράφηκε. Τι συνέβη λοιπόν; Όντας μιαρός, ευρισκόμενος σε αδιέξοδο και ηττημένος, λέει: «Αυτός δεν είναι άνθρωπος. Είναι Θεός. Ηττήθηκα, καταστράφηκα.» Παλεύοντας και πειράζοντας, εισέρχεται στους Ιουδαίους, μέσα στη διάνοιά τους: «Αν είσαι Υιός του Θεού»· συνεχίζει να πειράζει, και συνεχίζει να συμπεριφέρεται όπως ακριβώς εκεί: «Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτές οι πέτρες», έτσι και εδώ: «Αν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα από τον σταυρό.» Δεν είπε: «Παρακάλεσε πάλι τον Πατέρα». Αλλά τι; «Κατέβα από τον σταυρό. Είσαι Κύριος, έχεις εξουσία. Κατέβα από τον σταυρό.» Αλλά δεν κατεβαίνει, για να καταβιβάσει εσένα στον άδη. Ο ληστής δεν κατεβαίνει· και ο Χριστός θα κατεβεί; «Κατέβα από τον σταυρό.» Γιατί τα έλεγε αυτά; Επειδή πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν, ενώ Εκείνος ήταν επάνω στον σταυρό, και είδε ο διάβολος τον θάνατο να λιώνει, τις κλειδαριές να έχουν λυθεί, τις πύλες να έχουν ανοίξει, τον θάνατο του Σταυρωμένου να παραλύει τον κοινό θάνατο, τη δύναμή του να εξαντλείται και την πλάνη να καταλύεται· χανόταν. «

Επειδή, δηλαδή, ήθελε να τον προσελκύσει σε αυτό, του έκανε φανερό και το ότι πεινούσε, και όταν εκείνος πλησίασε τον δέχθηκε, και αφού τον δέχθηκε, μία και δύο και τρεις φορές τον κατέβαλε με την ευκολία που Του άρμοζε. Αλλά, για να μη ζημιώσουμε την ωφέλειά σας προσπερνώντας βιαστικά αυτές τις νίκες, ας αρχίσουμε από την πρώτη προσβολή και ας εξετάσουμε την καθεμία με ακρίβεια. Διότι, αφού πείνασε, λέγει, πλησίασε ο πειράζων και Του είπε: «Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί».

Επειδή δηλαδή άκουσε φωνή να έρχεται από άνω και να λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· άκουσε δε και τον Ιωάννη να μαρτυρεί τόσα πολλά για εκείνον, και έπειτα τον είδε να πεινά· βρισκόταν λοιπόν σε αμηχανία, και ούτε μπορούσε να πιστέψει ότι ήταν απλός άνθρωπος, εξαιτίας όσων είχαν ειπωθεί για εκείνον· ούτε πάλι μπορούσε να παραδεχθεί ότι ήταν Υιός του Θεού, επειδή τον έβλεπε να πεινά. Γι' αυτό, έχοντας περιέλθει σε αμηχανία, εκφέρει λόγια γεμάτα αμφιβολία. Και όπως ακριβώς, όταν πλησίασε στην αρχή τον Αδάμ, έπλασε ανύπαρκτα πράγματα, για να μάθει τα υπαρκτά· έτσι βέβαια και εδώ, μη γνωρίζοντας σαφώς το απόρρητο μυστήριο της οικονομίας, και ποιος επιτέλους είναι αυτός που έχει απέναντί του, επιχειρεί να πλέξει άλλα δίχτυα, μέσω των οποίων νόμιζε ότι θα μάθει το κεκρυμμένο και ασαφές. Και τι λέει; «Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι». Δεν είπε: «Επειδή πεινάς», αλλά: «Εάν είσαι Υιός του Θεού»· νομίζοντας ότι θα τον παγιδεύσει με τα εγκώμια. Γι' αυτό και αποσιώπησε την πείνα, για να μη φανεί ότι του το προβάλλει αυτό και τον ονειδίζει.

β΄. Και γιατί να μιλώ για τους ανθρώπους; Παρέμενε κρυμμένος ακόμη και από τον ίδιο τον διάβολο· διότι, εάν βέβαια το γνώριζε, δεν θα τον ρωτούσε μετά από τόσο χρόνο πάνω στο όρος, «Εάν είσαι Υιός του Θεού», και δεν θα το έπραττε αυτό και μία και δύο και τρεις φορές. Γι' αυτό και στον Ιωάννη έλεγε, όταν εκείνος άρχισε να τον αποκαλύπτει: «Άφησέ τα προς το παρόν»· δηλαδή, «Σιώπα τώρα· διότι δεν είναι ακόμη ο καιρός να αποκαλυφθεί το απόρρητο της θείας οικονομίας· θέλω να παραμείνω ακόμη άγνωστος στον διάβολο· σιώπα λοιπόν, λέγει· διότι έτσι αρμόζει σε εμάς». Και όταν κατέβηκε από το όρος, τους έδωσε εντολή να μην πουν σε κανέναν ότι αυτός είναι ο Χριστός. Διότι τότε ήλθε ως ποιμένας που αναζητεί το πλανημένο πρόβατο, και επιθυμώντας να θηρεύσει το θήραμα που είχε αφηνιάσει· γι' αυτό και συγκάλυπτε τον εαυτό του.

«Εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά σαν βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που έχουν κατατρυπηθεί από μάχαιρα, οι οποίοι κατεβαίνουν στον άδη. Διότι, όπως ακριβώς ένα ένδυμα βουτηγμένο στο αίμα δεν θα είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός· επειδή κατέστρεψες τη γη μου και σκότωσες τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ο δόλος είναι στο χέρι του, και στην καρδιά του θα υπερηφανευτεί, και με δόλο θα διαφθείρει πολλούς, και θα σταθεί ως αιτία για την απώλεια πολλών.» «Με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο.» «Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε από το Πνεύμα στην έρημο για να πειραστεί από τον διάβολο· και αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, του είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί. Εκείνος όμως αποκρίθηκε και είπε: Έχει γραφτεί: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Τότε τον παραλαμβάνει ο διάβολος στην αγία πόλη, και τον στήνει στο πτερύγιο του ναού, και του λέει: Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω. Του είπε τότε ο Ιησούς: Έχει γραφτεί: Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου. Πάλι τον παραλαμβάνει ο διάβολος σε ένα πολύ ψηλό όρος, και του δείχνει όλα τα βασίλεια του κόσμου και τη δόξα τους, και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει ο Ιησούς: Πήγαινε πίσω μου, Σατανά.»

Και προσβολή μεν είναι η απλή υπενθύμιση που γίνεται από τον εχθρό· όπως, κάνε αυτό ή εκείνο. Όπως στην περίπτωση του Κυρίου και Θεού μας: «Πες να γίνουν άρτος αυτοί οι λίθοι»· αυτό, όπως έχει ειπωθεί, δεν εξαρτάται από εμάς.

Το αν, επομένως, όλοι αυτοί οι λογισμοί μας παρενοχλούν ή όχι, όπως προείπα, δεν εξαρτάται από εμάς· το να παραμένουν όμως μέσα μας, ή το να κινούν κάποιο πάθος ή να μην το κινούν, εξαρτάται από εμάς. Άλλο πράγμα είναι η προσβολή, και άλλο ο συνδυασμός, και άλλο η πάλη, και άλλο η συγκατάθεση, και άλλο η αιχμαλωσία, και άλλο το πάθος, και άλλο η ενέργεια του πάθους. Και προσβολή μεν είναι η απλή υπόμνηση που γίνεται από τον εχθρό· όπως για παράδειγμα «κάνε αυτό ή εκείνο»· όπως συνέβη και στον Χριστό και Θεό μας: «πες ώστε οι πέτρες αυτές να γίνουν άρτοι»· αυτό, όπως ειπώθηκε, ανήκει σε όσα δεν εξαρτώνται από εμάς. Συνδυασμός δε είναι η παραδοχή του λογισμού που υποβάλλεται από τον εχθρό, και σαν μια μελέτη και συνομιλία μαζί του, από την πλευρά της δικής μας προαιρέσεως. Πάλη είναι η αντίσταση, η οποία αποσκοπεί στην αναίρεση του λογισμού που ερεθίζει προς το πάθος, ή στη συγκατάθεση σε αυτόν, όπως λέει ο απόστολος: «η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο Πνεύμα, και το Πνεύμα ενάντια στη σάρκα· αυτά δε αντιτίθενται το ένα στο άλλο». Συγκατάθεση είναι η υποχώρηση και επίνευση του λογισμού προς το πάθος. Αιχμαλωσία είναι η ακούσια απαγωγή της καρδιάς. Πάθος είναι εκείνο που εμφωλεύει για πολύ χρόνο στην ψυχή· δηλαδή η συνεχής και μακροχρόνια μελέτη και φαντασία του πάθους. Ενέργεια δε του πάθους είναι αυτή καθαυτή η άτοπη πράξη.

Γνωρίζοντας λοιπόν ο πειράζων ότι μέσω αυτών των τριών παθών κυριαρχεί σε όλους τους ανθρώπους, προσπαθεί μέσω αυτών να πειράξει ως άνθρωπο και τον ίδιο τον Δεσπότη. Και τη μια φορά λέει, «αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι», θέλοντας να προσάψει το πάθος της γαστριμαργίας στον απαθή, την άλλη δε τον πρόσταζε, «ρίξε τον εαυτό σου κάτω» από το πτερύγιο του ναού μπροστά σε όλους, θέλοντας να σπείρει την κενοδοξία στον «ταπεινό τη καρδία»· κι έπειτα υπόσχεται να παράσχει τις βασιλείες του κόσμου στον βασιλέα των αιώνων και τον πλούτο τους σε Αυτόν που ανασταίνει «από τη γη τον πένητα», σαν να ήταν φιλάργυρος, εάν Τον προσκυνήσει Αυτός που προσκυνείται από αγγέλους, ανθρώπους και από κάθε φύση. Τι έπραξε λοιπόν ο Χριστός; Ούτε τους λίθους μετέβαλε σε άρτους, αν και είχε τη δύναμη γι' αυτό, αλλά αποστόμωσε τον εχθρό λέγοντας «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε ρήμα που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού», ούτε πάλι έριξε τον εαυτό του κάτω από τον ναό· αν και μπορούσε εύκολα να το πράξει, δεν το θέλησε, αλλά διακηρύσσοντας «δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου», απέκρουσε τον πονηρό. Και ενώ ο παγκάκιστος ήθελε να προσκυνηθεί κατά πρόσωπο, αποπέμφθηκε προς τα πίσω· «Ύπαγε», του λέει, «οπίσω μου, σατανά· διότι είναι γεγραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

Ερώτηση. Άραγε, όπως ακριβώς μίλησε ο διάβολος στον Κύριο, όταν τον πείραξε στην έρημο λέγοντας: «αν είσαι Υιός του Θεού, πες αυτοί οι λίθοι να γίνουν άρτοι», έτσι πολεμά και τους δικαίους, λέγοντας λόγια εξωτερικά για να τους πειράξει;

Πρέπει λοιπόν να μην εμπιστευόμαστε απερίσκεπτα τον εαυτό μας. «Για να πειρασθεί από τον διάβολο.» Διάβολος λέγεται επειδή διέβαλε τον Θεό στον Αδάμ. Διότι του είπε ότι ο Θεός σας φθονεί. Και τώρα διαβάλλει την αρετή σε εμάς. «Και αφού νήστευσε.» Νήστευσε, για να δείξει ότι η νηστεία είναι μεγάλο όπλο κατά των πειρασμών, όπως ακριβώς η τρυφή είναι η αρχή κάθε αμαρτίας. «Σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες.» Νηστεύει τόσες ημέρες όσες ο Μωυσής και ο Ηλίας· διότι εάν νήστευε περισσότερες, η σάρκωση θα φαινόταν ότι ήταν φαντασία. «Ύστερα πείνασε.» Επειδή παραχώρησε στη φύση, τότε και πείνασε, ώστε να δώσει αφορμή στον διάβολο να πλησιάσει και να συμπλακεί μαζί του μέσω της πείνας, και έτσι να τον ρίξει κάτω και να τον καταβάλει, και να χαρίσει τη νίκη σε εμάς. «Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, είπε: Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες αυτοί οι λίθοι να γίνουν άρτοι.» Άκουσε τη φωνή από τον ουρανό ο ληστής. Πάλι όμως τον είδε να πεινά, και αμφέβαλλε λοιπόν, πώς ο Υιός του Θεού πεινά· γι' αυτό λοιπόν τον πειράζει, για να μάθει. Τον κολακεύει δε, νομίζοντας ότι θα τον εξαπατήσει, λέγοντας: «Εάν είσαι Υιός του Θεού.» Αλλά ρωτάς: Και τι αμάρτημα ήταν το να κάνει τους λίθους άρτους; Άκου λοιπόν, ότι το να υπακούει κανείς τον διάβολο σε κάτι, είναι αμάρτημα. Άλλωστε πρόσεξε: δεν είπε, να γίνει αυτός ο λίθος άρτος, αλλά οι λίθοι, θέλοντας να παρασύρει τον Χριστό στην περιττότητα.