Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 4:4

Μην αποφύγεις τον κόπο της εγκράτειας, αλλά αντιπαράβαλε τις ελπίδες στον παρόντα πόνο και ελαφρά θα περάσεις την αποχή από την τροφή. Πες στον εαυτό σου λόγια ευσέβειας: Πικρή είναι η νηστεία, αλλά γλυκύς ο παράδεισος. Επαχθής η δίψα, αλλά κοντά είναι η πηγή, από την οποία όποιος πιει δεν θα διψάσει εις τον αιώνα. Άτονο το σώμα, αλλά ισχυρότερη η ασώματη ψυχή. Νεκρή η δύναμη, αλλά κοντά η ανάσταση. Πες και εσύ προς την πιεστική γαστέρα τον λόγο του Κυρίου: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο Θεού.

Απόκριση: Εάν οι άνθρωποι, που δεν είναι τίποτα, συγχωρήσουν κάποιον έστω και για μια οικτρή πράξη ή τον απαλλάξουν από δεινές θλίψεις, εκείνος ομολογεί την ευγνωμοσύνη του και κηρύττει αυτή την αγαθοεργία σε όλους. Πόσο μάλλον εμείς, που ευεργετούμαστε διαρκώς από τον Θεό, με τι είδους στόματα μπορούμε να τον ευχαριστήσουμε, πρώτα από όλα επειδή μας δημιούργησε, έπειτα επειδή μας παρέχει βοήθεια απέναντι στους αντιπάλους μας, σύνεση καρδιάς, υγεία σώματος, φως οφθαλμών, πνοή ζωής και το μεγαλύτερο από όλα, τόπο μετάνοιας και τη λήψη του Σώματος και του Αίματός του για άφεση των αμαρτιών και στερέωση της καρδιάς. «Διότι ο άρτος», λέει, «στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου». Και αν κάποιος νομίζει ότι αυτό έχει ειπωθεί για τον υλικό άρτο, πώς το ίδιο το Πνεύμα λέει πάλι ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού»; Αν για αισθητά και φθαρτά πράγματα οι άνθρωποι ανταποδίδουν με αμοιβές και ευχαριστίες, τι μπορούμε να ανταποδώσουμε σε Εκείνον που σταυρώθηκε για εμάς, εάν θέλουμε να ανταποδώσουμε και εμείς; Οφείλουμε να υπομείνουμε τα πάντα μέχρι θανάτου για χάρη του. Μην κοπιάζεις, λοιπόν, θέλοντας να κατανοήσεις την ευχαριστία που οφείλεται στον Θεό από τους ανθρώπους, και μάλιστα από τους αμαρτωλούς, διότι υπέρ αυτών πέθανε. Εάν ένας άνθρωπος φυλακιστεί για σένα, θα θέλεις να τον ευχαριστήσεις πέρα από τις δυνάμεις σου. Πόσο μάλλον Εκείνον που πέθανε για σένα;

Σχετικά με το μέλλον, ο Θεός είπε το εξής, ότι οι άνθρωποι θα είναι ίσοι με τους αγγέλους, χωρίς να τρώνε, χωρίς να πίνουν, ούτε να επιθυμούν, και τίποτα δεν είναι αδύνατο για Αυτόν. Διότι το έδειξε μέσω του Μωυσή, ότι πέρασε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες. Και Εκείνος που το έκανε αυτό, μπορεί να κάνει τον άνθρωπο να είναι έτσι και σε όλα τα έτη της αιωνιότητας. Εάν δε κάποιος φλυαρεί και λέει ότι ύστερα έφαγε, και μέσω του Σωτήρα έδειξε με αυτόν τον τρόπο ένα μερικό υπόδειγμα των μελλοντικών, όπως ακριβώς και για την ανάσταση, ότι ανέστησε νεκρούς, και μέσω των αποστόλων, δείχνοντάς μας ότι θα υπάρξει ανάσταση. Και αν μετά από αυτά πέθαναν, δεν οφείλουμε να δυσπιστούμε στην ανάσταση. Αλλά όμως λέει: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Τι έχεις να πεις ως προς αυτό, παρά να το διαστρεβλώσεις όπως και τις υπόλοιπες Γραφές;

Ίσως δε η αληθινή νέκρωση επέρχεται στις ψυχές των ανηκόων όχι εξαιτίας της πείνας για άρτο, ούτε εξαιτίας της δίψας για τούτο το αισθητό νερό, αλλά εξαιτίας της πείνας για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Γι' αυτό ο Κύριος δεν θα αφήσει να λιμοκτονήσουν οι ψυχές των δικαίων· και «Νέος ήμουν (και πράγματι γέρασα) και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν άρτο». Και «Οι υιοί του νυμφώνος, εφόσον είναι μαζί τους ο νυμφίος, δεν μπορούν να νηστεύουν». Όπου δε υπάρχει πείνα και δίψα, εκεί υπάρχει και η νέκρωση. Για να μη λιμοκτονήσουμε, λοιπόν, ας ζητήσουμε τον επουράνιο άρτο· και για να μην κατακαούμε από τη δίψα, ας ζητήσουμε το νερό για το οποίο είπε ο Κύριος, ότι «Εάν κάποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα».

Διότι, επειδή η ερευγή είναι κρυφός αέρας που διαπνέεται προς τα άνω κατά τη ζέση της τροφής με τη διάρρηξη των φυσαλίδων, εκείνος που τράφηκε με τον ζώντα άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, και εκείνος που χόρτασε με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού –δηλαδή, κατά τη συνήθη αλληγορική έκφραση της Γραφής, η ψυχή που τράφηκε με τα ιερά διδάγματα– αναδίδει ερευγή κατάλληλη προς τις τροφές. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή η τροφή ήταν λογική και αγαθή, ο Προφήτης ερεύγεται λόγο αγαθό.

Είναι ανάγκη, λοιπόν, να τρεφόμαστε με την τροφή της αιώνιας ζωής, την οποία μας παρέδωσε πάλι ο ίδιος ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού, λέγοντας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Και το πώς θα γίνει αυτό, το δίδαξε λέγοντας: «Η δική μου τροφή είναι να κάνω το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε»· και πάλι: «Αμήν, αμήν σας λέω». Προς βεβαίωση όσων ακολουθούν και για την πλήρη πληροφορία όσων άκουγαν, παραθέτοντας αυτό για δεύτερη φορά, λέει ότι: «Εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, έχει ζωή αιώνια, και εγώ θα τον αναπαύσω κατά την έσχατη ημέρα. Διότι η σάρκα μου είναι αληθινή τροφή, και το αίμα μου είναι αληθινό ποτό. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, μένει σε εμένα και εγώ σε αυτόν». Και λίγο πιο κάτω έχει γραφεί: «Πολλοί λοιπόν από τους μαθητές του, αφού άκουσαν τον λόγο, είπαν: Σκληρός είναι αυτός ο λόγος. Ποιος μπορεί να τον ακούει; Γνωρίζοντας δε ο Ιησούς μέσα του ότι οι μαθητές του γογγύζουν για αυτό, τους είπε: Αυτό σας σκανδαλίζει; Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να ανεβαίνει εκεί όπου ήταν πρωτύτερα;»

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι. Εκείνος δε αποκρινόμενος είπε: Είναι γραμμένο: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. ΠΡΑΞΕΙΣ. Και επλήσθησαν όλοι από Πνεύμα Άγιο, και άρχισαν να μιλούν σε άλλες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τους έδινε την ικανότητα να αποφθέγγονται... Εξίσταντο δε όλοι, και απορούσαν, λέγοντας ο ένας προς τον άλλον: Τι άραγε να σημαίνει αυτό; Άλλοι όμως χλευάζοντας έλεγαν ότι είναι γεμάτοι από γλεύκος. Αφού στάθηκε δε ο Πέτρος μαζί με τους έντεκα, ύψωσε τη φωνή του και τους απευθύνθηκε: Άνδρες Ιουδαίοι, και όλοι εσείς που κατοικείτε στην Ιερουσαλήμ, αυτό ας σας γίνει γνωστό, και δώστε προσοχή στα λόγιά μου. Διότι αυτοί δεν μεθούν, όπως εσείς υποθέτετε· επειδή είναι μόλις η τρίτη ώρα της ημέρας· αλλά αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιωήλ: Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, λέει ο Θεός, να εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν, και τα εξής.

Εκείνος δε αποκρίθηκε και είπε: Είναι γραμμένο ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού, και τα εξής.

Είναι λοιπόν ανάγκη να τρεφόμαστε με την τροφή της αιώνιας ζωής, την οποία μας παρέδωσε πάλι ο ίδιος ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού, λέγοντας κάποτε: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού.» Και το πώς γίνεται αυτό, το δίδαξε λέγοντας: «Δική μου τροφή είναι να κάνω το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε.» Και πάλι, προσθέτοντας το «Αμήν» για δεύτερη φορά προς επιβεβαίωση όσων ακολουθούν και για την πλήρη βεβαιότητα αυτών που ακούνε, λέει: «Αμήν αμήν σας λέω, ότι εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου έχει ζωή αιώνια, και εγώ θα τον αναστήσω την έσχατη ημέρα. Διότι η σάρκα μου είναι αληθινή τροφή, και το αίμα μου είναι αληθινή πόση. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου μένει μέσα μου, και εγώ μέσα του.» Και μετά από λίγο είναι γραμμένο: «Πολλοί λοιπόν, αφού άκουσαν τον λόγο των μαθητών του, είπαν: Σκληρός είναι αυτός ο λόγος· ποιος μπορεί να τον ακούει; Γνωρίζοντας δε ο Κύριος μέσα του ότι γογγύζουν γι’ αυτό οι μαθητές του, τους είπε: Αυτό σας σκανδαλίζει; Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα.»

«Διότι αν αυτό που καταργείται υπήρξε με δόξα, πολύ περισσότερο αυτό που παραμένει είναι εν δόξη.» Έτσι, κι αν από τα προειρημένα διδαχθήκαμε να αναγνωρίζουμε και να ομολογούμε με ακλόνητη πίστη ως πιο βέβαια αυτά που έχουν ειπωθεί στο Ευαγγέλιο, ωστόσο ας θυμηθούμε πάλι τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.» Θα αρκούσαν βέβαια τα λόγια του Κυρίου περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, για να στηρίξουν τις καρδιές μας εν Πνεύματι Αγίω και ηγεμονικώ, ώστε να στεκόμαστε χωρίς κανένα δισταγμό και απόλυτα σταθερά απέναντι σε κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού· για να βοηθήσουμε όμως και την αδυναμία ορισμένων, θα ήταν συνετό να παραθέσουμε τη μαρτυρία ενός ή δύο από τους πολλούς. Ο Δαβίδ λοιπόν λέει: «Πιστές είναι όλες οι εντολές του, στηριγμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα»· και πάλι: «Ο Κύριος είναι πιστός σε όλα τα λόγια του και όσιος σε όλα τα έργα του», καθώς και πολλά παρόμοια. Ο δε Ιηού στα βιβλία των Βασιλειών είπε: «Δείτε, ότι κανένας λόγος του Κυρίου δεν θα πέσει στη γη.»

Ματθ. 4, 3-4 Θέλοντας ο σατανάς να παρασύρει τον Χριστό στο πάθος της φιλοδοξίας δεν του είπε φάε, αλλά κάνε σημείο. Και αυτό το έκανε, όχι για να ωφεληθεί, αλλά για να Τον παρασύρει, όπως είπα, στην κενοδοξία· πράγμα που, επειδή το γνώριζε ο Χριστός, δεν τον υπάκουσε. Με το ίδιο σκεπτικό, δεν συγκατένευσε ούτε στους Φαρισαίους που ήθελαν να δουν κάποιο σημείο από Αυτόν· διότι δεν Τον προσέγγιζαν με σταθερή καρδιά ως Θεό, αλλά Τον πείραζαν ως άνθρωπο. Ας αποτελεί, λοιπόν, αυτός έναν αλάνθαστο κανόνα για τους αγίους απέναντι στους απίστους ή σε όσους τους πειράζουν: να μην επιδεικνύουν φιλοδοξία σε κανένα ωφέλιμο έργο.

«Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», λέει, «αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Παρομοίως θα εννοήσεις και για τα νοητά ύδατα. Οι Ιουδαίοι βεβαίως έχουν ακόμη τον άρτο και το ύδωρ. Διότι μελετούν ενδελεχώς τα συγγράμματα του Μωυσή και αναγινώσκουν τον νόμο.

«Διότι δεν θα ζήσει», λέγει, «ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Ονομάζει λοιπόν ύδωρ τον ζωοποιό λόγο του Θεού· και πηγές τους αγίους αποστόλους και ευαγγελιστές, και θα πρόσθετα ότι εννοεί και τους ίδιους τους προφήτες· και Σωτήριο τον Χριστό. Εσείς λοιπόν, λέγει, που με τις ομολογίες της πίστεως ευφραίνετε εμένα τον κατά φύσιν και των όλων Θεό, θα λάβετε ως ανταπόδοση θεία και πνευματική ευφροσύνη, αντλώντας τον λόγο που έχει τη δύναμη να σας συνέχει προς τούτο από τις πηγές του Σωτηρίου, δηλαδή του Χριστού. Διότι Αυτός ανέδειξε τους αγίους αποστόλους, για τους οποίους ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «Φάνηκαν οι πηγές των υδάτων, και αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια της οικουμένης». Διότι πηγές υδάτων είναι οι θεσπέσιοι μαθητές, οι οποίοι αναβλύζουν τους άνωθεν και δια του Πνεύματος λόγους σε όσους βρίσκονται σε όλη την υπ' ουρανόν. Είναι δε ομοίως και θεμέλια του κόσμου. Διότι λίθος εκλεκτός είναι ο Χριστός, ο Οποίος και λέγεται ότι έχει τεθεί από τον Θεό και Πατέρα στα θεμέλια της Σιών, δηλαδή της Εκκλησίας. Διότι πάνω σε Αυτόν έχουμε στηριχθεί και δια της πίστεως εποικοδομούμαστε ως πνευματικός οίκος σε άγιο ναό, σε κατοικητήριο του Θεού εν πνεύματι. Λίθοι δε μετά από Αυτόν, ήτοι θεμέλια της οικουμένης, θα μπορούσαν να ονομάζονται και μάλιστα πολύ εύλογα εκείνοι που Τον διακηρύττουν σε όσους βρίσκονται σε όλη τη γη.

Ή με ποια χαρίσματα δεν θα είναι γεμάτος ο άνθρωπος, όταν είναι μαζί του ο παντοδύναμος Θεός, ο οποίος διανέμει με πλουσιοπάροχο χέρι εκείνα των οποίων είναι χορηγός και δωρητής, και ο οποίος αποκρούει τις επιθέσεις των πειρασμών, καθιστώντας τον τόσο δυνατό, ώστε να αντιστέκεται γενναία και στον ίδιο τον Σατανά και στις επήρειες των παθών; <Και θα χορτάσεις, όπως επιθυμεί η ψυχή σου, και τα οστά σου θα παχύνουν, σαν καλοποτισμένος κήπος και σαν πηγή της οποίας το νερό δεν στερεύει, και τα οστά σου θα βλαστήσουν σαν χορτάρι και θα παχύνουν, και θα κληρονομήσουν γενεές γενεών.> Και με τι άραγε θα χορτάσετε; λέει. Προφανώς με θεία χαρίσματα και με αγιοπρεπή τροφή. Διότι, όπως είπε κάπου ο ίδιος ο Χριστός: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού», αυτό και παλαιότερα καταγραφόταν τυπικώς για τους εξ αίματος Ισραηλίτες, όταν ο Θεός κατέβαζε το μάννα από τον ουρανό· επειδή, κατά κάποιον τρόπο, θα μπορούσε να νοηθεί ως άρτος αγγέλων και άρτος ουρανού. Εάν πάλι υπάρχουν κάποιοι στους οποίους το θείο φως άστραψε πλουσιοπάροχα στον νου και τους δημιούργησε ακριβή και αλάνθαστη γνώση των ιερών Γραφών, λέμε ότι και αυτοί έχουν χορτάσει και έχουν φτάσει στον κορεσμό της άνωθεν και προερχόμενης από τον Θεό τρυφής· όμως από αυτό εξέπεσε ο Ισραήλ, ενώ αντίθετα περιήλθαν στην κτήση και την κατοχή των εθνών μέσω της πίστεως, καθώς και όσων προσέρχονται στον ευαγγελικό και σωτήριο λόγο.

Αυτοί, λέει, δεν θα αδικήσουν καθόλου, ούτε βέβαια θα βλάψουν κανέναν από όσους βρίσκονται στο άγιο όρος μου, δηλαδή, στην Εκκλησία. Διότι θα φάνε μαζί με τα ήμερα τα άγρια· και τροφή για αυτούς είναι ο Χριστός, ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο· τους τρέφει δε και με την ίδια του τη σάρκα, αναπλάθοντάς μας προς την αφθαρσία και τη ζωή, καθώς και με τα δικά του κηρύγματα, δηλαδή τα ευαγγελικά· διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος, λέει, μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Πρόσεξε δε ότι δεν είναι τα αρνιά και τα κατσίκια που θα φάνε τις τροφές των λεόντων και των λύκων (διότι δεν είπε: θα φάνε κρέας), αλλά οι λύκοι και οι λέοντες θα χρησιμοποιήσουν τις τροφές των ήμερων, οι οποίες υποδηλώνονται μέσω των άχυρων· δεν θα ακολουθήσουν μάλλον οι καθαροί αυτούς που είναι ακάθαρτοι, ούτε θα ζηλέψουν τη δική τους πολιτεία και ζωή· αλλά αντίθετα οι βέβηλοι θα ακολουθήσουν την επιείκεια των πράων και των κεκαθαρμένων. <Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου; Διότι όλα αυτά τα δημιούργησε το χέρι μου, και είναι δικά μου όλα αυτά, λέει ο Κύριος. Και σε ποιον θα επιβλέψω, παρά μόνο στον ταπεινό και ήσυχο, και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;>

Τον πλησιάζει, μεν, σαν να είναι κοινός άνθρωπος και σαν έναν από τους αγίους· πλην όμως υποψιαζόταν μήπως τυχόν είναι αυτός ο ίδιος ο Χριστός. Πώς, λοιπόν, θέλησε να το μάθει αυτό; Σκέφτηκε ότι αποτελεί έργο και αποτέλεσμα θεοπρεπούς ισχύος το να μεταβάλει μια φύση σε κάτι που δεν ήταν· διότι ο Θεός είναι αυτός που τα κάνει αυτά και τα μετασχηματίζει. Επομένως, λέει, εάν γίνει αυτό, αυτός είναι οπωσδήποτε εκείνος, ο οποίος αναμένεται να έλθει εναντίον της δικής μου κυριαρχίας· εάν όμως δεν τον μεταβάλει, έχω να κάνω με άνθρωπο, και αποβάλλω τον φόβο και απαλλάσσομαι από τους κινδύνους. Για τον λόγο αυτόν ο Χριστός, επειδή ακριβώς γνώριζε τον δόλο του θηρίου, ούτε τον μετέβαλε, ούτε βέβαια είπε ότι δεν δύναται να το πράξει αυτό, ή ότι δεν το θέλει· αλλά μάλλον το απορρίπτει ως οχληρό και περιττό λέγοντας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», τουτέστιν, εάν ο Θεός δώσει δύναμη στον άνθρωπο, αυτός δύναται να μη φάει, και να ζήσει όπως ο Μωυσής και ο Ηλίας, οι οποίοι με τον λόγο του Θεού έζησαν άσιτοι για σαράντα ημέρες. Εάν λοιπόν είναι δυνατόν να ζει κανείς χωρίς άρτο, προς τι να κάνω τον λίθο άρτο; Ούτε, λοιπόν, λέει «Δεν δύναμαι», για να μην αρνηθεί τη δική Του δύναμη· ούτε ότι «Δύναμαι», για να μην καταλάβει εκείνος ότι είναι Θεός, για τον οποίο μόνο είναι δυνατά τέτοια πράγματα, και απομακρυνθεί από Αυτόν.—(A f. 74, H f. 225) Και παρατήρησέ μου την ανθρώπινη φύση στο πρόσωπο του Χριστού, η οποία αποβάλλει τις αιτιάσεις της ακρασίας του Αδάμ.

Αν δε για έναν που σώζεται γιορτάζουν, ακολουθώντας προφανώς τον θείο σκοπό των πάντων, και έχοντας συνηθίσει να εξυμνούν με ακατάπαυστες δοξολογίες την αγαθότητα εκείνου που σώζει, με πόση ευφροσύνη θα έλεγε κανείς ότι γεμίζουν, όταν έχει σωθεί ολόκληρη η οικουμένη και μέσω της πίστης στον Χριστό έχει κληθεί σε επίγνωση της αλήθειας; <Κάποιος άνθρωπος είχε δύο υιούς.> (E f. 227) Ζήτησε ο άσωτος το μερίδιο που του αναλογούσε· το έλαβε, έφυγε σε μακρινή χώρα, το σπατάλησε· έπειτα βρέθηκε σε στέρηση κάθε αγαθού, και σε έλλειψη των θεόσδοτων χαρισμάτων, και σχεδόν καταστρεφόταν από την πείνα, μη έχοντας τον άρτο τον εξ ουρανού· «Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού.» Θα μπορούσε δε κανείς να εφαρμόσει την παραβολή και σε όσους προέρχονται από τα έθνη. Διότι είπε, σε κάποιον άνθρωπο γεννήθηκαν δύο υιοί· και ότι ο ένας από αυτούς ήταν συνετός, ενώ ο άλλος άσωτος, ο οποίος, αφού κατέφαγε το μέρος της περιουσίας που του δόθηκε, έπειτα, πιεζόμενος από την πείνα, ρίχτηκε στα ξυλοκέρατα τα οποία έτρωγαν οι χοίροι. Κάτι τέτοιο θα βρούμε ότι έχουν πάθει και οι πλανημένοι.

Θα βρούμε λοιπόν ότι κάτι τέτοιο έχουν πάθει ιδίως και εκείνοι που συμπεριφέρθηκαν με ύβρη και αυθάδεια απέναντι στον Χριστό. Διότι βρέθηκε μπροστά στα μάτια τους ήδη κατά κάποιον τρόπο ο άρτος της ζωής, «Εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο», «ο κόκκος του σιταριού που έπεσε στη γη» και βλάστησε πολλαπλάσιος, ο νοητός οίνος, αυτός που γνωρίζει να ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου. Επειδή όμως δεν σταμάτησαν να υβρίζουν με την απείθειά τους, χάθηκαν από τα μάτια τους και σχεδόν εκλείψαν από ανάμεσά τους τα πνευματικά εδέσματα· διότι απομακρύνθηκε από αυτούς η μέθεξη σε κάθε αγαθό, και αφαιρέθηκε επίσης από τον οίκο τους η ευφροσύνη και η χαρά· διότι έχουν παραδοθεί στην ερήμωση, και συνεχίζουν να ζουν οι ταλαίπωροι «χωρίς να υπάρχει βασιλιάς ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατεία ούτε δήλοι». Και με άλλον τρόπο, βέβαια, λέμε ότι έχουν αφαιρεθεί από τα μάτια τους και τα εδέσματα και η ευφροσύνη και η χαρά. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε ότι «Ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Και ότι η τροφή του νου είναι ο λόγος, κανείς δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Αυτό έχει αφαιρεθεί από το πλήθος των Ιουδαίων· διότι έχουν περιέλθει σε στέρηση της πνευματικής τροφής· δεν κατανόησαν τα όσα έγραψε ο Μωυσής. Διότι και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «Μέχρι σήμερα, κατά την ανάγνωση της παλαιάς διαθήκης, κάλυμμα βρίσκεται πάνω στην καρδιά τους»· και επιπλέον έχουν μισήσει τα προστάγματα του Χριστού.

Διότι όπως έχει πει ο ίδιος ο Σωτήρας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». <Την ημέρα εκείνη θα σβήσουν από τη δίψα οι ωραίες παρθένες και οι νεανίσκοι, αυτοί που ορκίζονται στον εξιλασμό της Σαμάρειας και λένε: Ζει ο θεός σου, Δαν, και ζει ο θεός σου, Βηρσαβεέ· και θα πέσουν και δεν πρόκειται να σηκωθούν ποτέ πια.> Ο λόγος βέβαια δίνει έμφαση στο ότι θα αρπαχθούν από τους εχθρούς και οι γιοι και οι κόρες τους· διότι αυτό σημαίνουν οι παρθένες και οι νεανίσκοι, επειδή θα διαπιστώσουμε ότι εκείνοι που συνηθίζουν να συλλαμβάνουν αιχμαλώτους είναι προσηλωμένοι κυρίως σε τέτοια ηλικία. Φαίνεται όμως ότι ο λόγος μάς υποδηλώνει και κάτι άλλο από τα κρυμμένα νοήματα. Κάποιες παρθένες είχαν εγκατασταθεί στα τεμένη των ειδώλων, και μαζί με αυτές έφηβοι, δηλαδή παιδιά προ της ήβης, μέσω των οποίων οι πιο περίεργοι γύρω από τη μαγεία νόμιζαν ότι διδάσκονταν τα όσα προέρχονταν από τα δαιμόνια· διότι επικαλούμενοι αυτά τα δαιμόνια σε αμόλυντα σώματα, τα ανάγκαζαν να δίνουν απαντήσεις με απόκρυφους ψιθύρους. Λένε δε ότι ακόμη και σήμερα, κάποιοι που επιθυμούν να διαπράξουν ανόσιες πράξεις μαντεύουν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως εκείνοι.

ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΟΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ Α— Για τα ιερά μαθήματα δεν θα μπορούσε να υπάρξει απολύτως κανένας κορεσμός, τουλάχιστον για εκείνους που είναι αληθινά συνετοί και έχουν συγκεντρώσει στον νου τους τη ζωοποιό γνώση. Διότι είναι γεγραμμένο: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Διότι τροφή του νου είναι ο λόγος που προέρχεται από τον Θεό και ο πνευματικός άρτος που στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στο βιβλίο των Ψαλμών. Β— Ορθώς ομιλείς. Α— Οι σοφοί και οι εκλεκτοί των Ελλήνων θαύμασαν την καλλιέπεια, και από τα πλέον σπουδαία για αυτούς είναι η ευγλωττία, και υπερηφανεύονται για τις κενές κομψότητες των λέξεων, και καυχώνται για τον στόμφο των φράσεων. Και υλικό των ποιητών είναι το ψεύδος, σμιλεμένο με ρυθμούς και μέτρα για να γίνει χαριτωμένο και μελωδικό, ενώ υπάρχει απολύτως ελάχιστη φροντίδα για την αλήθεια, και νοσούν από έλλειψη ορθής και ωφέλιμης πίστης, εκείνης δηλαδή προς τον κατά φύσιν και αληθινό Θεό, ή μάλλον, όπως λέει ο ιερότατος Παύλος: «Εματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Υποστηρίζοντας πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών». Β— Αλήθεια. Γι' αυτό ο Θεός είπε για αυτούς δια της φωνής του Ησαΐα: «Μάθετε ότι η καρδιά τους είναι στάχτη, και πλανώνται». Α— Αλλά έτσι έχουν λοιπόν τα δικά τους.

Ένα μόνο είναι αναγκαίο, αδελφοί μου, καθώς λέει ο Κύριος. Και αυτά έπρεπε εν μέρει να τα κάνουμε για την ανάγκη του σώματος, και εκείνα αδιαλείπτως για τη σωτηρία της ψυχής σου· διότι τίποτε δεν είναι ανώτερο από την ψυχή. Για αυτήν, αδελφοί μου, ας τρέξουμε, ας φροντίσουμε και ας προετοιμαστούμε κάθε μέρα. Ας μη δαπανήσουμε όλο τον χρόνο μας στη φροντίδα του σώματος, αλλά όταν πεινάσει το σώμα και απαιτήσει την τροφή του, εσύ να θυμάσαι ότι και η ψυχή ζητά τη δική της ανάγκη. Και όπως το σώμα, εάν δεν γευθεί άρτο, δεν μπορεί να ζήσει, έτσι και η ψυχή, εάν δεν τρέφεται από την πνευματική σοφία, είναι νεκρή. Διότι ο άνθρωπος είναι διπλός, αποτελούμενος από ψυχή και σώμα· και για αυτό έλεγε ο Σωτήρας, ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο.

«Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», αυτός είναι ο λόγος του αληθινού Λόγου· δεν τρέφεται με άρτο η αρετή, ούτε με τα κρέατα αποκτά ευεξία και αναπτύσσεται η δύναμη της ψυχής. Με άλλα εδέσματα τρέφεται και ισχυροποιείται ο υψηλός βίος: τροφή του αγαθού είναι η σωφροσύνη, άρτος η σοφία, προσφάγιο η δικαιοσύνη, ποτό η απάθεια, και ηδονή όχι αυτή του σώματος, όπως είναι η προσκόλληση στις σαρκικές επιθυμίες, αλλά εκείνη της οποίας το όνομα και το έργο είναι η ευφροσύνη. Διότι γι' αυτόν τον λόγο έδωσε αυτήν την ονομασία στη διάθεση που γεννιέται στην ψυχή προς το καλό, επειδή η κατάσταση αυτή παράγεται στη διάνοια από το να φρονεί κανείς ορθά. Πρέπει, λοιπόν, και εδώ να διδαχθούμε όσα ακούσαμε και από τον Απόστολο, ότι δηλαδή η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση, αλλά δικαιοσύνη και απάθεια και μακαριότητα. Όσα, αντιθέτως, επιδιώκουν οι άνθρωποι χάριν της σωματικής απόλαυσης, αποτελούν επιδίωξη των αμαρτωλών και περισπασμό της ψυχής, η οποία κατακρημνίζεται από τα άνω προς τα κάτω, και της οποίας όλος ο χρόνος της διαβίωσης σε αυτόν τον βίο αναλώνεται στη μέριμνα της προσθήκης και της συσσώρευσης αγαθών. Επομένως, εκείνος που θεωρεί αυτά ως αγαθό ενώπιον του Θεού βρίσκεται σε άγνοια, εφόσον ορίζει το αγαθό μέσα στη ματαιότητα.

Αλλά ίσως ντρέπεται κάποιος για το ότι η ζωή μας συντηρείται μέσω της τροφής, σε ομοιότητα με τα άλογα ζώα, και για τον λόγο αυτόν θεωρεί ανάξιο το να νομίζεται ο άνθρωπος ότι έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Ας ελπίζει, όμως, ότι κάποτε στην προσδοκώμενη ζωή θα δοθεί στη φύση η απαλλαγή από αυτήν τη λειτουργία. Διότι, όπως λέει ο Απόστολος, η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση· ούτε ο Κύριος διακήρυξε ότι ο άνθρωπος θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Αλλά και εφόσον η ανάσταση μας υποδεικνύει έναν βίο ισάγγελο, και επειδή στους αγγέλους δεν υπάρχει η λήψη τροφής, αποτελεί επαρκή πεποίθηση το ότι θα απαλλαγεί από μια τέτοια λειτουργία ο άνθρωπος, ο οποίος πρόκειται να ζήσει καθ' ομοίωσιν των αγγέλων.

Το Άγιο Πνεύμα, προ των αιώνων και εις τους αιώνας και επέκεινα, έχει ως πιο ιδιαίτερο γνώρισμα του δικού του τρόπου υπάρξεως το να εκπορεύεται εκ του Πατρός, της μόνης πηγαίας θεότητος, δηλαδή από εκείνη την υπέρθεη ουσία αποκλειστικά κατά την πατρική υπόσταση, όντας υπέρθεο και το ίδιο ουσία, χωρίς να υπολείπεται σε τίποτα από Εκείνον που το προέβαλε, ή μάλλον χωρίς να διαφέρει καθόλου ή να διαιρείται, παρότι είναι ετεροϋπόστατο και αυθυπόστατο. Ενώ προέρχεται κατ' αυτόν τον τρόπο από τον Πατέρα, ποτέ δεν αποχωρίζεται από αυτόν, και δεν είναι λιγότερο ενωμένο με τον Υιό ουσιωδώς και αδιαστάτως, αναπαυόμενο σε αυτόν και υπάρχοντας ως ίδιον αυτού και παραμένοντας πάντοτε μέσα του φυσικώς, διότι αυτός είναι ο ταμίας του Πνεύματος. Επομένως δεν είναι καθόλου παράδοξο το ότι λέγεται πως προέρχεται και από αυτόν και από τη φύση του, πάντως κατά την πατρική υπόσταση. Και μέσω αυτού και από αυτόν φυσικώς δίδεται και πέμπεται και προχέεται και προέρχεται, καθώς δίδεται και φανερώνεται μέσω αυτού, και εάν θέλεις εκπορεύεται προς εκείνους που είναι άξιοι. Διότι, όπου και αν ακούσεις τη λέξη εκπόρευση σε τέτοιου είδους αναφορές, να εννοείς τη φανέρωση. Διότι το να εκπορεύεται κάτι από τον Θεό δεν υποδηλώνει πάντοτε αυθύπαρκτη ύπαρξη. Αφού, όπως λέει, «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού».

Ας κατανοήσουμε τι ευαγγελίζεται ο κήρυκας, ο οποίος προτρέχει της βασιλείας πολύ χρόνο πριν. Ελάτε να απολαύσουμε, ως λογικοί συνδαιτυμόνες, τα λόγια που εκπορεύονται από το στόμα του Θεού μέσω του πνευματικού οικοδεσπότη Ζαχαρία· διότι σε αυτόν έλαχε να μας θρέψει σε τούτη τη γιορτή, καθώς λέει ο Κύριος ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Επειδή, λοιπόν, η λύπη είναι μισητή στους ανθρώπους, ενώ η χαρά είναι ποθητή, αρχίζει να αναφωνεί με χαρά λέγοντας: «Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών». «Χαίρε σφόδρα», αναφωνεί ο προφήτης προς την αιχμαλωσία. «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσης του Θεού». Γιατί «Χαίρε»; Και γιατί «σφόδρα» «τέρπου και ευφραίνου»; Διότι έρχεται αυτός που σε επαναφέρει, καθώς προανήγγειλε ο πατέρας του βασιλιά που σε επαναφέρει, λέγοντας: «Όταν ο Κύριος επέστρεψε την αιχμαλωσία της Σιών, γίναμε σαν παρηγορημένοι· τότε το στόμα μας γέμισε με χαρά και η γλώσσα μας με αγαλλίαση.» «

Πάλι είδες άνθρωπο που έμεινε σαράντα ημέρες και νύχτες χωρίς να γευτεί ανθρώπινη τροφή, και αγγέλους να τον διακονούν, τους οποίους και έτρεμες, αφού τον είδες πρώτα να βαπτίζεται σαν κοινός άνθρωπος, αγνοώντας την αιτία. Αλλά μετά τη νηστεία, επειδή πεινούσε, πήρες πάλι θάρρος και τον πείραζες σαν να ήταν κοινός άνθρωπος, αγνοώντας ποιος ήταν. Διότι έλεγες: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτές οι πέτρες. Διότι το αν είσαι Υιός του Θεού δείχνει άγνοια. Αν πραγματικά το γνώριζες, θα πίστευες ότι για τον Δημιουργό είναι εξίσου δυνατό και να δημιουργήσει κάτι που δεν υπάρχει και να μεταβάλει κάτι που υπάρχει. Και πειράζεις μέσω της κοιλιάς Εκείνον που τρέφει όλους όσους έχουν ανάγκη τροφής, και πειράζεις τον Κύριο της δόξας, λησμονώντας από την κακοήθειά σου ότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Διότι, αν ήξερες ότι ήταν Υιός του Θεού, θα γνώριζες ότι Αυτός που έκανε το φθαρτό σώμα να μην έχει ανάγκη για σαράντα ημέρες και ισάριθμες νύχτες, μπορούσε να το κάνει αυτό και στο διηνεκές. Γιατί λοιπόν πεινάει; Για να δείξει ότι ανέλαβε αληθινά σώμα ομοιοπαθές με των ανθρώπων. Με το πρώτο έδειξε ότι είναι Θεός, και με το δεύτερο ότι είναι και άνθρωπος.

Εργάζεσαι, για να θρέψεις το σώμα; Άκουσε, λοιπόν, για να θρέψεις και την ψυχή. Εκεί υπάρχει κόπος, εδώ ευκολία· εκεί ιδρώτας, εδώ ωφέλεια. Τρέφεται το σώμα, τρέφεται και η ψυχή. Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Πεινά το σώμα, πεινά και η ψυχή· «διότι θα τους δώσω όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Μην επιφέρεις οικειοθελώς στον εαυτό σου τη θεόσταλτη τιμωρία· μην λιμοκτονείς ενώ το τραπέζι είναι παρατεθειμένο μπροστά σου. Και αυτά τα λέω για εκείνους που απουσιάζουν. Διότι, ακόμη κι αν γεμίσει η εκκλησία, εγώ δεν έχω κορεσμό· και αν λείψει έστω και ένα πρόβατο, λυπάμαι και οδυνώμαι, μιμούμενος εκείνον τον ποιμένα, ο οποίος άφησε τα ενενήντα εννέα πρόβατα και πορεύθηκε προς αναζήτηση του πλανημένου. Σύναξη τελείται την Κυριακή· για τον λόγο αυτόν υπάρχει αργία των σωματικών, προκειμένου να επιτελεστεί εργασία των νοερών.

«Την ουσία που δεν υπήρχε τη δημιούργησες, πολύ περισσότερο μπορείς να τη μεταβάλεις τώρα που υπάρχει. Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι. Πεινάς; Δεν υπάρχει στρωμένο τραπέζι μπροστά σου». Τι κάνει λοιπόν ο Χριστός; Επειδή ο διάβολος προσέτρεχε στη θεότητα, Αυτός τον παρασύρει προς την ανθρωπότητα λέγοντας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Εκείνος ήρθε για να μάθει αν είναι Θεός· Αυτός όμως θέλει να τον πείσει ότι είναι άνθρωπος. «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». —«Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι». «Δεν σου το λέω τώρα, αλλά αργότερα, όταν θα εκπληρώσω την οικονομία μου, όταν θα με σταυρώσεις· κάτω στον άδη θα σου δείξω τη θεότητα. Δεν το θέλω τώρα, αλλά στον σταυρό, σε εκείνα τα καρφιά, κάτω στον άδη, όταν θα σε εκδιώξω, όταν θα καταλύσω τον λαό σου. Προς το παρόν θέλω να σε παγιδεύσω. Συγκαλύπτω το όνομα της θεότητας με τον λόγο της ανθρωπότητας». Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Και γιατί του το είπε αυτό πρώτο; Επειδή διαβλέπει κάτι μιαρό. Μέσω της γυναίκας εξόρισε τον Αδάμ· εκεί αναζητά γυναίκα, αλλά δεν βρίσκει. «Το παλιό μου όπλο δεν βρίσκεται εδώ», λέει. Αλλά δεν τον εξόρισε μόνο μέσω της γυναίκας, αλλά και μέσω της τροφής. «

«Λίθοι είναι· του λέω: "Μετάτρεψέ τους σε άρτους".» Επειδή, λοιπόν, μέσω της τροφής τον εξέβαλε, επιθυμεί και εδώ να ενεργήσει μέσω της τροφής. Ο δε Χριστός απαντά: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο.» Δεν κατάφερε να τον εκβάλει μέσω της τροφής· στη συνέχεια, λοιπόν, του μιλά μέσω της φιλαργυρίας: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις.» Ο δε Χριστός λέει: «Είναι γραμμένο: Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.» Και πάλι συνομιλεί μαζί του ως άνθρωπος.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ. Εις την αρχή της κτίσεως: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην.» αʹ. Πληρούμαι σήμερα από πολλή χαρά, βλέποντας τα αγαπητά σας πρόσωπα. Διότι ούτε οι φιλόστοργοι πατέρες δεν χαίρονται τόσο, ούτε ευφραίνονται όταν τα παιδιά τους τούς περιτριγυρίζουν από παντού και με την καλή διαγωγή και την περιποίησή τους τούς προσφέρουν μεγάλη ικανοποίηση, όσο χαίρομαι και ευφραίνομαι εγώ τώρα, βλέποντας αυτήν την πνευματική σας σύναξη να έχει προσέλθει εδώ με τόση κοσμιότητα, και να έχει ακμαίο τον πόθο για την ακρόαση των θείων λογίων, έχοντας παραβλέψει τη σαρκική τροφή και σπεύδοντας προς την πνευματική εστίαση, αποδεικνύοντας με τα ίδια σας τα έργα τον λόγο του Κυρίου, που λέει: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού.»

Γιατί να μην προνοούμε για την ασώματη και αόρατη ψυχή με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που προνοούμε για το ορατό σώμα, εφόσον μάλιστα η φροντίδα γι' αυτήν δεν είναι μόνο εύκολη και ελαφριά, αλλά και ανέξοδη και δεν απαιτεί κανέναν απολύτως κόπο; Και εδώ μεν, όσον αφορά τη φροντίδα του σώματος και τις σωματικές ασθένειες, είναι αναγκαίο να γίνει και μεγάλη δαπάνη χρημάτων, και άλλα από αυτά να καταναλωθούν στους ιατρούς, ενώ τα υπόλοιπα σε όλη την άλλη θεραπεία, εννοώ δηλαδή για τροφή και για ενδύματα, για να μην πω ότι οι περισσότεροι τα δαπανούν αυτά και πέρα από το αναγκαίο, επιδεικνύοντας μεγάλη αμετρία. Για την ψυχή, όμως, δεν απαιτείται τίποτε από όλα αυτά, αλλά εάν το θελήσεις, όπως ακριβώς κάθε μέρα χορηγείς τροφή στο σώμα δαπανώντας χρήματα, έτσι οφείλεις και να μην παραβλέπεις την ψυχή όταν φθείρεται από την πείνα, αλλά να της παρέχεις την κατάλληλη τροφή, αυτήν που προέρχεται από την ανάγνωση των Γραφών, καθώς και την παραίνεση της πνευματικής νουθεσίας. Διότι, όπως λέγει, «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Έτσι θα διατεθείς άριστα απέναντι σε αυτά τα ζητήματα, σκεπτόμενος με τον πρέποντα τρόπο για ό,τι πιο οικείο διαθέτουμε.

βʹ. Δικό σας έργο θα ήταν να μεριμνήσετε για τη σωτηρία αυτών των αδελφών και να τους επαναφέρετε σε εμάς, ακόμη κι αν αντιστέκονται, ακόμη κι αν προβάλλουν αντιρρήσεις, ακόμη κι αν διαμαρτύρονται έντονα, ακόμη κι αν οδύρονται. Αυτή η ισχυρογνωμοσύνη και η ραθυμία είναι χαρακτηριστικό παιδικής διανοίας. Αλλά εσείς διορθώστε την ψυχή τους, που βρίσκεται ακόμη σε ατελή κατάσταση· δικό σας έργο είναι να τους πείσετε να γίνουν πραγματικοί άνθρωποι. Διότι, όπως ακριβώς εκείνον που αποστρέφεται την ανθρώπινη τροφή και βόσκει αγκάθια και χόρτα μαζί με τα ζώα, δεν θα τον λέγαμε άνθρωπο, έτσι ακριβώς και εκείνον που μισεί την αληθινή και αρμόζουσα στην ανθρώπινη ψυχή τροφή, την προερχόμενη από τα θεία λόγια, και παρακάθεται διαρκώς σε βιωτικές συναναστροφές και συγκεντρώσεις γεμάτες αισχρότητα, βόσκοντας παράνομα λόγια, δεν θα λέγαμε ότι είναι άνθρωπος. Διότι άνθρωπος, κατά τη δική μας αντίληψη, δεν είναι αυτός που τρέφεται μόνο με άρτο, αλλά αυτός που, πριν από την τροφή εκείνη, μετέχει στα θεία και πνευματικά λόγια. Και για να πεισθείς ότι αυτό είναι ο άνθρωπος, άκουσε τον Χριστό που λέει: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Επομένως, διπλή είναι η τροφή της ζωής μας, η μεν μία κατώτερη, η δε άλλη ανώτερη· και πρέπει προπάντων να επιδιώκουμε αυτήν την ανώτερη, ώστε να τρέφουμε και την ψυχή και να μην την παραβλέπουμε ενώ λιώνει από την πείνα.

Διότι, μη γνωρίζοντας το μέγεθος της θείας οικονομίας, θεωρούσε ότι αυτό ήταν εξευτελιστικό για Εκείνον. Γι' αυτό, κολακεύοντάς Τον ύπουλα, κάνει μνεία μόνο του αξιώματός Του. Τι κάνει λοιπόν ο Χριστός; Καταρρίπτοντας την αλαζονεία του και αποδεικνύοντας ότι το συμβάν δεν είναι άξιο ντροπής, ούτε ανάξιο της δικής Του σοφίας, ακριβώς εκείνο το οποίο αποσιώπησε εκείνος κολακεύοντάς Τον, ο Ίδιος το φέρνει στο προσκήνιο και το προβάλλει, λέγοντας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο».

Διότι, επειδή ο πρώτος άνθρωπος εξαιτίας αυτού του πράγματος προσέκρουσε στον Θεό και παρέβη τον νόμο, εκ περισσού σε διδάσκει ότι, ακόμη και αν δεν είναι παράβαση αυτό που εκείνος προστάζει, ούτε και έτσι να τον υπακούς. Και γιατί μιλώ για παράβαση; Ακόμη και αν λένε κάτι χρήσιμο οι δαίμονες, λέγει, ούτε και τότε να τους δίνεις προσοχή. Έτσι, εξάλλου, αποστόμωσε και εκείνους τους δαίμονες, οι οποίοι τον κήρυτταν Υιό του Θεού. Και ο Παύλος, πάλι, τους επιτίμησε όταν φώναζαν ακριβώς το ίδιο· καίτοι αυτό που έλεγαν ήταν χρήσιμο· όμως, ατιμάζοντάς τους εκ περισσού και αποκρούοντας την εναντίον μας επιβουλή, τους έδιωχνε ακόμη και όταν κήρυτταν σωτήρια δόγματα, φράσσοντας τα στόματά τους και προστάζοντάς τους να σιωπούν. Και γι' αυτό, ούτε και εδώ συγκατένευσε στα λεγόμενα· αλλά τι λέει; «Ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο». Αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: ότι ο Θεός δύναται και με ένα μόνο ρήμα να θρέψει τον πεινασμένο, φέρνοντάς του μαρτυρία από την Παλαιά Γραφή και διδάσκοντας ότι, ακόμη και αν λιμοκτονούμε, ακόμη και αν πάσχουμε οτιδήποτε, ποτέ να μην απομακρυνόμαστε από τον Δεσπότη.

Διότι το να πει, «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», και το, «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεόν σου», δεν έδειχνε κάποιον που αποκάλυπτε πλήρως τον εαυτό του, αλλά κάποιον που παρουσιαζόταν ως ένας από τους πολλούς. Μην απορείς δε, εάν, συνομιλώντας με τον Χριστό, παραπαίει πολλές φορές. Διότι, όπως ακριβώς οι πυγμάχοι, όταν δεχθούν καίρια χτυπήματα, περιφέρονται αιμόφυρτοι και σκοτισμένοι· έτσι ακριβώς και αυτός, έχοντας σκοτιστεί από το πρώτο και το δεύτερο χτύπημα, ξεστομίζει απλώς ό,τι του έρχεται στο μυαλό, και προχωρά στην τρίτη επίθεση.

Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και με άλλα λόγια ο Παύλος έλεγε: «Ώστε ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση». Ξεκινώντας από τα ήδη υπάρχοντα αγαθά, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο προέτρεψε· ενώ από άλλα παραδείγματα, λέγοντας: «Κοιτάξτε τα πετεινά του ουρανού». Διότι, για να μην πει κάποιος ότι ωφελούμαστε όταν μεριμνούμε, τους αποτρέπει και μέσα από το ανώτερο και μέσα από το κατώτερο· του ανώτερου βέβαια, δηλαδή της ψυχής και του σώματος, και του κατώτερου, δηλαδή των πετεινών. Διότι, εάν υπάρχει τόση φροντίδα από αυτόν για τα πολύ κατώτερα, πώς δεν θα δώσει σε εσάς; λέει. Και προς αυτούς βέβαια μίλησε με αυτόν τον τρόπο, διότι μέχρι τότε ήταν ένα απλοϊκό πλήθος· προς τον διάβολο όμως δεν μίλησε έτσι, αλλά πώς; «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Εδώ όμως μνημονεύει τα πτηνά, και μάλιστα με τρόπο που προκαλεί έντονη ντροπή, πράγμα το οποίο διαθέτει τη μέγιστη δύναμη ως παραινετικός λόγος. Όμως, ορισμένοι από τους ασεβείς έφτασαν σε τέτοιο σημείο ανοησίας, ώστε να κατακρίνουν ακόμη και το παράδειγμα. Διότι δεν έπρεπε, λέει, εφόσον προσπαθούσε να ενισχύσει την ελεύθερη προαίρεση, να τους παρακινήσει σε αυτό επικαλούμενος φυσικά πλεονεκτήματα· επειδή σε εκείνα, λέει, αυτό το στοιχείο υπάρχει εκ φύσεως.

Αλλά για να μάθεις ότι δεν υπάρχει τίποτα ισχυρότερο από τον φόβο του Θεού, η ελεύθερη προαίρεση φάνηκε πιο δυνατή από τη φύση, και ενώ ήλεγξε μητέρες και τις έκανε να ξεχάσουν τους πόνους του τοκετού, αυτόν τον άγιο δεν μπόρεσε να τον ανατρέψει, ούτε το μαρτύριο υπερίσχυσε της πνευματικής του φιλοσοφίας, ούτε η τιμωρία νίκησε την ανδρεία του. Αντίθετα, παρέμενε πιο ισχυρός από κάθε αδάμαντα, εντρυφώντας στις αγαθές ελπίδες και σεμνυνόμενος για τον σκοπό των αγώνων, έχοντας ως επαρκή παρηγοριά για τους άθλους του την ίδια την αφορμή τους, ακούγοντας μάλιστα καθημερινά τον Παύλο να λέει: «Σε πείνα και δίψα, σε ψύχος και γυμνότητα»· και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και γυμνητεύουμε, και ραπιζόμαστε». Διότι γνώριζε, γνώριζε πολύ καλά, ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Όταν όμως είδε ο μιαρός δαίμονας ότι δεν υποχωρούσε σε τόσο μεγάλη ανάγκη των πραγμάτων, έκανε το μαρτύριο ακόμη πιο σκληρό. Διότι, αφού πήρε ειδωλόθυτα και γέμισε με αυτά το τραπέζι, φρόντισε να τοποθετηθούν μπροστά στα μάτια του, ώστε η ευκολία της ικανοποίησης να κάμψει τη δύναμη της προθυμίας του. Διότι δεν κυριευόμαστε τόσο εύκολα όταν δεν φαίνονται τα πράγματα που μας δελεάζουν, όσο όταν βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας. Όπως ακριβώς και την επιθυμία για τις γυναίκες πιο εύκολα θα μπορούσε να τη συγκρατήσει κανείς όταν δεν βλέπει μια όμορφη γυναίκα, παρά όταν προσηλώνει διαρκώς το βλέμμα του σε αυτήν.

Την ακρίβεια της πολιτείας και την καθαρότητα του βίου τίποτε δεν μπορεί να τα επιτύχει τόσο, όσο η συνεχής παραμονή εδώ και η πρόθυμη ακρόαση. Διότι, ό,τι ακριβώς είναι η τροφή για το σώμα, αυτό είναι για την ψυχή η διδασκαλία των θείων λογίων. Διότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», λέγει, «αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού».

Ποιος απέβαλε τόσο πολύ τη γαστριμαργία, υποδουλώνοντας την άλλοτε κυρίαρχη επιθυμία και φιμώνοντας αυτήν που μαινόταν μέσω του ευσεβούς λογισμού, καθιστάμενος απόλυτος κυρίαρχός της και όχι υπηρέτης της; 6. Και τόση ήταν η αφθονία της εγκράτειάς του, ώστε να παραμένει άγνωστο το αν, το τι και το πόσο κατανάλωνε από τροφή και ποτό. Διότι η μεν φύση είναι φθαρτή και το σαρκίο ρευστό και μεταβαλλόμενο, και έχει, τρόπον τινά, ανάγκη αέρα· διότι χωρίς αναπνοή είναι αδύνατον να ζήσει κανείς, και ομοίως είναι αναγκαίο να αναπληρώνεται η έλλειψη και των υπολοίπων. Άλλωστε, τρία είναι τα στοιχεία που εκκενώνονται: το στερεό, το υγρό και το αεριώδες (το πνεύμα). Η κατάλληλη αναπλήρωση του καθενός από αυτά έχει οριστεί φυσικώς από τον Δημιουργό για να συντηρεί το παρόν σώμα. Όμως η χάρη του Πνεύματος δεν υποτάσσεται στους όρους της φύσης. Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Ποιος υπήρξε τόσο καθαρός στην ψυχή και τη διάνοια, μαζί με το σώμα, ώστε να μαρτυρείται γι' αυτόν η πλήρης αφέλεια και απειρία ως προς τις σαρκικές μίξεις; Αλλά στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο περί αφέλειας· διότι δεν ήταν κάτι το παράλογο, ούτε κάποια ασθένεια της φύσης, αλλά η επικράτηση του λογικού, το οποίο καθοδηγούσε ως ηνίοχος το άλογο μέρος, και ανύψωνε όλη την επιθυμία προς τον Θεό (για τον οποίο άλλωστε είχε δημιουργηθεί), αποστρεφόμενο τη λειότητα της ηδονής ως προσάναμμα φωτιάς, και προτιμώντας την τραχύτητα της αρετής, η οποία οδηγεί στην αιώνια ανάπαυση.

«Εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά σαν βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που έχουν κατατρυπηθεί από μάχαιρα, οι οποίοι κατεβαίνουν στον άδη. Διότι, όπως ακριβώς ένα ένδυμα βουτηγμένο στο αίμα δεν θα είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός· επειδή κατέστρεψες τη γη μου και σκότωσες τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ο δόλος είναι στο χέρι του, και στην καρδιά του θα υπερηφανευτεί, και με δόλο θα διαφθείρει πολλούς, και θα σταθεί ως αιτία για την απώλεια πολλών.» «Με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο.» «Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε από το Πνεύμα στην έρημο για να πειραστεί από τον διάβολο· και αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, του είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί. Εκείνος όμως αποκρίθηκε και είπε: Έχει γραφτεί: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Τότε τον παραλαμβάνει ο διάβολος στην αγία πόλη, και τον στήνει στο πτερύγιο του ναού, και του λέει: Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω. Του είπε τότε ο Ιησούς: Έχει γραφτεί: Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου. Πάλι τον παραλαμβάνει ο διάβολος σε ένα πολύ ψηλό όρος, και του δείχνει όλα τα βασίλεια του κόσμου και τη δόξα τους, και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει ο Ιησούς: Πήγαινε πίσω μου, Σατανά.»