Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 4:7

Διότι, βλέποντας μέσα από τα ίδια τα έργα ότι η προφητεία των προκείμενων στίχων είχε εκπληρωθεί στο πρόσωπο του Σωτήρα, και αντικρίζοντας ένα παράδοξο θέαμα στην ανθρώπινη φύση, ότι δηλαδή είχε καθαιρεθεί όλη η στρατιά του, και είχαν νικηθεί όλες οι δυνάμεις του από Εκείνον που εμφανίστηκε, και ότι αθρόες χιλιάδες και μυριάδες έπεφταν μπροστά Του, και ότι Αυτός ατάραχα και ανεμπόδιστα πατούσε πάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο, και καταπατούσε λιοντάρι και δράκοντα, δηλαδή τις αρχοντικές του δυνάμεις, τον έβαζε σε πειρασμό για να μάθει τούτο: εάν, ρίχνοντας τον εαυτό Του από το πτερύγιο (του ναού), θα έρχονταν άγγελοι για να Τον υποβαστάξουν. Απέναντι σε αυτή τη διαψευσμένη υπόνοιά του, ο Σωτήρας αποκρίθηκε λέγοντας: «Έχει γραφτεί: δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου». Διότι το να γκρεμίζει και να ρίχνει κανείς τον εαυτό του από τα ύψη, και να το κάνει αυτό για να μάθει εάν θα τύχει της αγγελικής βοήθειας ή όχι, ήταν γνώρισμα κάποιου που εκπειράζει τον Θεό· πράγμα με το οποίο ακριβώς επιθυμούσε να Τον πειράξει ο πειράζων. Διότι του ήταν οικείο, εφόσον έβαζε σε πειρασμό τον Σωτήρα, να τολμά να εκπειράζει και τον Θεό.

Μου φαίνεται σκόπιμο, για την ακριβή επιβεβαίωση των όσων έχουν ειπωθεί, να παραθέσω και τα λόγια των υπολοίπων ερμηνευτών. Από αυτούς ο μεν Ακύλας είπε τα εξής: «διότι εσύ, Κύριε, είσαι η ελπίδα μου, έθεσες τον Ύψιστο κατοικία σου. Δεν θα έλθουν σε σένα κακά, και πληγή δεν θα πλησιάσει στη σκέπη σου· διότι θα δώσει εντολή στους αγγέλους του να σε φυλάξουν σε όλους τους δρόμους σου», ο δε Σύμμαχος: «διότι εσύ, Κύριε, είσαι η ασφάλειά μου, ύψιστη έθεσες την κατοικία σου. Δεν θα υπερισχύσει σε σένα κακό, ούτε πληγή θα πλησιάσει στη σκηνή σου· διότι θα δώσει εντολή στους αγγέλους του για σένα, ώστε να σε διαφυλάξουν σε όλους τους δρόμους». Επομένως, μέσω ακριβώς αυτών των λόγων έχει ειπωθεί προς τον Κύριο σαν να επρόκειτο για κάποιον άλλον ανώτερο, το «θα δώσει εντολή στους αγγέλους του για σένα να σε διαφυλάσσουν σε όλους τους δρόμους· στα χέρια τους θα σε σηκώσουν» (δηλαδή εσένα τον Κύριο), «μήπως τυχόν» εσύ ο Κύριος «σκοντάψεις το πόδι σου σε πέτρα». Αυτές ακριβώς τις λέξεις χρησιμοποίησε και ο διάβολος κατά τον πειρασμό του Σωτήρος μας, όταν, αφού τον παρέλαβε «στην αγία πόλη, τον έστησε στο πτερύγιο του ιερού, και του είπε: εάν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου από εδώ κάτω· διότι είναι γραμμένο ότι θα δώσει εντολή στους αγγέλους του για σένα, και στα χέρια τους θα σε σηκώσουν, μήπως τυχόν σκοντάψεις το πόδι σου σε πέτρα». Προς αυτόν αποκρίθηκε ο Κύριός μας και είπε: «Είναι γραμμένο, δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεόν σου».

Στον διάκονο Ιωάννη. Το χωρίο «στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για σένα· στα χέρια τους θα σε σηκώσουν, για να μη σκοντάψει σε πέτρα το πόδι σου», το οποίο ειπώθηκε για δίκαιο άνδρα και το οποίο παρερμηνεύθηκε από τον διάβολο (διότι είτε, έχοντας κατανοήσει, θέλησε να παραπλανήσει είτε παρερμήνευσε), το ανασκεύασε σαφέστατα και συντομότατα ο Χριστός, λέγοντας: «Είναι γραμμένο: Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου». Διότι ο Θεός υποσχέθηκε τη βοήθειά Του σε αυτόν που κινδυνεύει, όχι σε αυτόν που Τον εκπειράζει, σε αυτόν που βρίσκεται σε ανάγκη, και όχι σε αυτόν που επιδεικνύεται και κυνηγά τη μάταιη δόξα. Διότι δεν λέω καν ότι τα λόγια αυτά του Μελωδού δεν ειπώθηκαν για εμένα, τον οποίο έχουν ανάγκη και οι άγγελοι, αλλά για δίκαιο άνδρα.

Έπειτα, μετά από αυτά, αφού τον έστησε στο πτερύγιο του ιερού, λέει: «Ρίξε τον εαυτό σου κάτω». Αλλά ο Χριστός τού απάντησε: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου». Και πάλι συνομιλεί μαζί του ως άνθρωπος· και έτσι αποχώρησε από αυτόν ο διάβολος. Και ιδού, προσήλθαν άγγελοι και τον διακονούσαν. Πάλεψε, νίκησε, επικράτησε· αποχώρησε εκείνος, και πάντοτε πλέον συνοδευόταν από τα σημεία και τα θαύματα.

Πώς ενήργησε, λοιπόν, ο Χριστός; Δεν αγανάκτησε, δεν παροξύνθηκε, αλλά με πολλή επιείκεια συνομιλεί μαζί του πάλι από τις Γραφές, λέγοντας: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου»· διδάσκοντάς μας ότι πρέπει να υπερνικούμε τον διάβολο όχι με θαύματα, αλλά με ανεξικακία και μακροθυμία, και να μην κάνουμε απολύτως τίποτα για επίδειξη και κενοδοξία. Πρόσεξε δε την ανοησία του και από την ίδια τη μαρτυρία που προσκόμισε. Διότι οι μεν μαρτυρίες που παρατέθηκαν από τον Κύριο ειπώθηκαν και οι δύο με πολύ ταιριαστό τρόπο· εκείνες όμως που προήλθαν από εκείνον παρατέθηκαν απλώς και στην τύχη, και δεν προσκόμισε το αρμόζον για τα προκείμενα ζητήματα. Διότι το ότι έχει γραφεί, «Στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για σένα», δεν προτρέπει κανέναν να ρίχνει τον εαυτό του κάτω και να γκρεμίζεται· εξάλλου αυτό δεν έχει λεχθεί καν για τον Κύριο. Αλλά, προς το παρόν, δεν τον έλεγξε για αυτό, αν και εκείνος χρησιμοποίησε τον λόγο υβριστικά και εντελώς αντίθετα με το νόημά του. Διότι κανείς δεν ζητά αυτά από τον Υιό του Θεού, αλλά είναι ίδιον του διαβόλου και των δαιμόνων το να ρίχνει κανείς τον εαυτό του κάτω· του Θεού, αντίθετα, είναι το να σηκώνει όσους είναι πεσμένοι. Διότι, αν έπρεπε να επιδείξει δύναμη, δεν έπρεπε να ρίχνει τον εαυτό του κάτω άσκοπα και να γκρεμίζεται, αλλά να σώζει άλλους. Το να ρίχνουν, δε, τους εαυτούς τους σε φαράγγια και γκρεμούς είναι γνώρισμα της δικής του παράταξης. Έτσι, άλλωστε, ενεργεί παντού ο πλάνος. Αλλά ο Χριστός, παρόλο που ειπώθηκαν αυτά, δεν αποκαλύπτει ακόμη τον εαυτό Του, αλλά του μιλάει προς το παρόν ως άνθρωπος.

Διότι το να πει, «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», και το, «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεόν σου», δεν έδειχνε κάποιον που αποκάλυπτε πλήρως τον εαυτό του, αλλά κάποιον που παρουσιαζόταν ως ένας από τους πολλούς. Μην απορείς δε, εάν, συνομιλώντας με τον Χριστό, παραπαίει πολλές φορές. Διότι, όπως ακριβώς οι πυγμάχοι, όταν δεχθούν καίρια χτυπήματα, περιφέρονται αιμόφυρτοι και σκοτισμένοι· έτσι ακριβώς και αυτός, έχοντας σκοτιστεί από το πρώτο και το δεύτερο χτύπημα, ξεστομίζει απλώς ό,τι του έρχεται στο μυαλό, και προχωρά στην τρίτη επίθεση.

Διότι, την ώρα που συντελούνταν η επίθεση, δεν τους επέτρεψε να εμφανιστούν, ώστε να μην τρομάξει με αυτόν τον τρόπο το θήραμα. Όταν όμως τον έλεγξε στα πάντα και τον εξανάγκασε να τραπεί σε φυγή, τότε εμφανίζονται εκείνοι· για να μάθεις και εσύ ότι και εσένα, μετά τις νίκες εναντίον του, θα σε υποδεχθούν άγγελοι, επευφημώντας και δορυφορώντας σε στα πάντα. Έτσι άλλωστε και τον Λάζαρο, μετά το καμίνι της φτώχειας, της πείνας και κάθε στενοχώριας, τον παρέλαβαν άγγελοι και απήλθαν. Διότι, όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως, ο Χριστός φανερώνει τώρα πολλά, τα οποία πρόκειται να απολαύσουμε και εμείς. Εφόσον, λοιπόν, όλα αυτά έγιναν για χάρη σου, δείξε ζήλο και μιμήσου τη νίκη. Και αν σε πλησιάσει κάποιος από τους υπηρέτες εκείνου του δαίμονα, και από εκείνους που συμμερίζονται τα φρονήματά του, χλευάζοντας και λέγοντας: «Αν είσαι θαυμαστός και μεγάλος, μετακίνησε το βουνό», μην ταραχθείς ούτε να θορυβηθείς· αλλά με επιείκεια να απαντήσεις, και να πεις αυτό ακριβώς που άκουσες να λέει ο Δεσπότης σου: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου».

«Εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά σαν βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που έχουν κατατρυπηθεί από μάχαιρα, οι οποίοι κατεβαίνουν στον άδη. Διότι, όπως ακριβώς ένα ένδυμα βουτηγμένο στο αίμα δεν θα είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός· επειδή κατέστρεψες τη γη μου και σκότωσες τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ο δόλος είναι στο χέρι του, και στην καρδιά του θα υπερηφανευτεί, και με δόλο θα διαφθείρει πολλούς, και θα σταθεί ως αιτία για την απώλεια πολλών.» «Με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο.» «Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε από το Πνεύμα στην έρημο για να πειραστεί από τον διάβολο· και αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, του είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί. Εκείνος όμως αποκρίθηκε και είπε: Έχει γραφτεί: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Τότε τον παραλαμβάνει ο διάβολος στην αγία πόλη, και τον στήνει στο πτερύγιο του ναού, και του λέει: Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω. Του είπε τότε ο Ιησούς: Έχει γραφτεί: Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου. Πάλι τον παραλαμβάνει ο διάβολος σε ένα πολύ ψηλό όρος, και του δείχνει όλα τα βασίλεια του κόσμου και τη δόξα τους, και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει ο Ιησούς: Πήγαινε πίσω μου, Σατανά.»

Η κόρη δε αυτών γέμισε με λέπρα τον υπηρέτη του προφήτη, του ανθρώπου του Θεού, και από απόστολο και μαθητή τον κατέστησε προδότη. Και Αυτόν που προσκυνείται από όλη την κτίση, η ολόκακη προσπάθησε να τον κάνει προσκυνητή της, και του υποσχόταν να του δώσει τα βασίλεια του κόσμου και τον πλούτο και τη δόξα τους, αλλά «η αδικία διέψευσε τον εαυτό της». Διότι δεν βρήκε κάποιον εύκολα εξαπατώμενο Αδάμ, ούτε ευμετάβολο άγγελο, ούτε την προαίρεση μαθητή ενός ανθρώπου του Θεού, αλλά Θεό κρυμμένο και άνθρωπο φανερό, ο οποίος αντέτεινε: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού»· και: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριο τον Θεό σου»· και: «Πήγαινε πίσω μου, σατανά». Και «απομακρύνθηκε από Αυτόν, και άγγελοι ήλθαν και Τον υπηρετούσαν», φανερώνοντας ο λόγος ότι αυτός που έχει νικήσει αυτά τα τρία πάθη, τη γαστριμαργία, την κενοδοξία και τη φιλαργυρία, υπηρετείται αόρατα από αγίους αγγέλους. (Είθε, Κύριε, να αξιωθούμε να γίνουμε και εμείς νικητές αυτών των παθών, με τις ευχές των αγίων Σου που τα νίκησαν). Ας αναλογιστούμε τα κατορθώματα των αγίων, ας αναλογιστούμε και τα δικά μας ελαττώματα, και ας δούμε πόση είναι η απόσταση μεταξύ ημών και εκείνων, και θα βρούμε μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε εμάς και σε αυτούς.

Γνωρίζοντας λοιπόν ο πειράζων ότι μέσω αυτών των τριών παθών κυριαρχεί σε όλους τους ανθρώπους, προσπαθεί μέσω αυτών να πειράξει ως άνθρωπο και τον ίδιο τον Δεσπότη. Και τη μια φορά λέει, «αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι», θέλοντας να προσάψει το πάθος της γαστριμαργίας στον απαθή, την άλλη δε τον πρόσταζε, «ρίξε τον εαυτό σου κάτω» από το πτερύγιο του ναού μπροστά σε όλους, θέλοντας να σπείρει την κενοδοξία στον «ταπεινό τη καρδία»· κι έπειτα υπόσχεται να παράσχει τις βασιλείες του κόσμου στον βασιλέα των αιώνων και τον πλούτο τους σε Αυτόν που ανασταίνει «από τη γη τον πένητα», σαν να ήταν φιλάργυρος, εάν Τον προσκυνήσει Αυτός που προσκυνείται από αγγέλους, ανθρώπους και από κάθε φύση. Τι έπραξε λοιπόν ο Χριστός; Ούτε τους λίθους μετέβαλε σε άρτους, αν και είχε τη δύναμη γι' αυτό, αλλά αποστόμωσε τον εχθρό λέγοντας «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε ρήμα που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού», ούτε πάλι έριξε τον εαυτό του κάτω από τον ναό· αν και μπορούσε εύκολα να το πράξει, δεν το θέλησε, αλλά διακηρύσσοντας «δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου», απέκρουσε τον πονηρό. Και ενώ ο παγκάκιστος ήθελε να προσκυνηθεί κατά πρόσωπο, αποπέμφθηκε προς τα πίσω· «Ύπαγε», του λέει, «οπίσω μου, σατανά· διότι είναι γεγραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

Έτσι ο Δεσπότης μας Ιησούς Χριστός με την αντίρρηση νίκησε τους τρεις μεγάλους πολέμους που του εξαπέλυσε ο διάβολος πάνω στο όρος· τη φιληδονία με το «Ουκ επ’ άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος αλλ’ επί παντί ρήματι εκπορευομένω διά στόματος Θεού»· τη φιλοδοξία με το «Ουκ εκπειράσεις Κύριον τον Θεόν σου»· και τη φιλαργυρία, με το «Κύριον τον Θεόν σου προσκυνήσεις, και αυτώ μόνω λατρεύσεις»·

Ματθ. 4, 5-8 «Τότε τον παραλαμβάνει ο διάβολος», αντί του: επιτρέπεται και παραχωρείται στον διάβολο η επιθυμία του, ώστε να καταντροπιαστεί περισσότερο. Διότι επιθυμούσε και ήθελε να ανέβει ο Χριστός στο «πτερύγιο» και στο «όρος», προκειμένου να παλέψει μαζί του μέσω των πειρασμών. Αυτό λοιπόν γίνεται, και ανεβαίνει ο Κύριός μας στο «πτερύγιο» και στο «όρος» και τον καταντροπιάζει από παντού καταβάλλοντάς τον. Το «τον παραλαμβάνει ο διάβολος» δεν σημαίνει ότι τον πήρε έχοντας εξουσία πάνω του, αλλά φανερώνει ότι τον παρέλαβε επειδή το παραχώρησε ο Χριστός. Και αυτό έγινε οικονομικώς, ώστε, αφού εκπληρωθεί η επιθυμία του διαβόλου, να καταντροπιαστεί τελείως και να ηττηθεί.

Το να σώζει, όμως, είναι έργο του Θεού. Και το ρητό «στα χέρια τους θα σε σηκώσουν» δεν έχει γραφτεί για τον Χριστό, αλλά για τους αγίους, οι οποίοι έχουν ανάγκη από αγγελική βοήθεια. Ο Χριστός, όμως, δεν την έχει ανάγκη, εφόσον είναι Θεός. «Του είπε ο Ιησούς: Πάλι είναι γραμμένο: Δεν θα εκπειράσεις τον Κύριο τον Θεό σου.» Ήπια τον αποκρούει ο Χριστός, διδάσκοντάς μας να νικούμε τους δαίμονες μέσω της πραότητας. «Πάλι τον παραλαμβάνει ο διάβολος σε ένα πολύ ψηλό όρος, και του δείχνει όλες τις βασιλείες του κόσμου και τη δόξα τους, και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις.» Ορισμένοι μεν νομίζουν ότι το ψηλό όρος είναι το πάθος της φιλαργυρίας, στο οποίο ο εχθρός προσπαθεί να ανεβάσει τον Ιησού, αλλά δεν σκέφτονται σωστά.

Ο δε Κύριος δες πώς τον αποκρούει από τη Γραφή: «Διότι δεν θα εκπειράσεις», λέει, «Κύριον τον Θεό σου». Διότι δεν πρέπει κανείς να ρίπτει τον εαυτό του σε προφανείς κινδύνους, δοκιμάζοντας εάν θα τον βοηθήσει ο Θεός. Σημείωσε δε και τούτο, ότι είναι μέγα όφελος να γνωρίζει κανείς τις Γραφές· διότι και ο Κύριος τον Σατανά μέσω των Γραφών τον απέκρουσε· διότι το:

Διότι δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου, λέει ο Κύριος.

Βγείτε, λοιπόν, και πείτε σε αυτούς που σας προβάλλουν τέτοια λόγια: Αυτά λέει ο άνθρωπος του Θεού Παχώμιος: Ο δικός μου αγώνας και όλη μου η προσπάθεια δεν είναι το να περπατήσω πάνω σε ποτάμι ή να πετάξω πάνω από τα όρη ή να διατάξω τα θηρία που εξ αρχής υπέταξε ο Θεός στον άνθρωπο, αλλά να συλλάβω μέσα μου την κρίση του Θεού και να υπερπηδώ τις διαβολικές μεθοδείες με τη δύναμη του Κυρίου, ο οποίος μας πρόσταξε να πατάμε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού. Διότι, εάν μου δωρηθούν αυτά από τον Κύριο, οπωσδήποτε θα ακολουθήσουν και τα υπόλοιπα.» Και αφού είπε αυτά, πάλι παρήγγειλε στους αδελφούς να μην υπερηφανεύονται για τα δικά τους κατορθώματα ούτε να ταράζονται από κάποια οράματα, ούτε να πειράζουν το θείο με τέτοιου είδους αιτήματα· διότι είναι πολλές οι μηχανουργίες του αντιπάλου και διότι τέτοια πράγματα είναι για κάθε άνθρωπο περιττά και επικίνδυνα, καθώς ο σωτήριος Λόγος είπε προς τον εχθρό: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου.» 49. Μετά, λοιπόν, από όλους αυτούς τους λόγους, ο γέροντας σηκώθηκε, προσευχήθηκε και παρακαλούσε τον Κύριο να μνημονεύουν πάντοτε τον λόγο Του προς σωτηρίαν. Και έτσι αναχώρησε καθένας από τους αδελφούς για το έργο που τους είχε ανατεθεί, μελετώντας τις θείες γραφές.

Και αφού είπε αυτά, παρήγγειλε στους αδελφούς να μην υπερηφανεύονται για τα δικά τους κατορθώματα, ούτε να επιθυμούν να δουν οπτασία ούτε να αντικρίσουν δαίμονες, ούτε να αυτομολούν σε τέτοια πράγματα μηδέ να εκπειράζουν με τέτοιου είδους αιτήματα το θείο, καθώς λέει η Γραφή: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου.» 127. Ερωτήθηκε κάποτε ο άγιος Παχώμιος από έναν αδελφό: «Γιατί πριν από την επίθεση του δαίμονα που μας ενοχλεί, έχοντας ακέραιο το φρόνημα της διάνοιας, φιλοσοφούμε περί εγκράτειας και σωφροσύνης και για την υπόλοιπη αρετή· όταν όμως έλθει η ώρα να επιδείξουμε αυτά για τα οποία φιλοσοφούμε, όπως μακροθυμία την ώρα του θυμού και αμνησικακία την ώρα της οργής και ακενόδοξο φρόνημα τον καιρό του επαίνου και άλλα πολλά παρόμοια, δεν τα καταφέρνουμε;» Απαντώντας σε αυτόν ο μέγας είπε: «Επειδή δεν εφαρμόζουμε τέλεια την πρακτική, για τον λόγο αυτό δεν γνωρίζουμε όλη την έξη και την εμπλοκή των δαιμόνων, ώστε να μπορέσουμε εμείς, όταν αυτός που μας ενοχλεί φανερώνει την παρουσία του, με την πιο οξεία θεωρητική δύναμη της ψυχής να απομακρύνουμε την περικυκλούσα σύγχυση τέτοιων λογισμών.»