Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:2

Ερώτ. ιβʹ. «Ανοίγοντας δε το στόμα του τους δίδασκε.» Γιατί είπε: «Ανοίγοντας το στόμα του»; Απόκ. Για να μάθουμε ότι δίδασκε και όταν σιωπούσε, όχι μόνο όταν μιλούσε. Ερώτ. ιγʹ. «Προσέχετε», λέει, «να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους με σκοπό να σας δουν.» Γιατί στην περίπτωση της ελεημοσύνης έκανε αυτή την προσθήκη, ενώ στην περίπτωση της προσευχής και της νηστείας καθόλου;

Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, όταν ανέβηκε στο όρος και ξεκίνησε τη διδασκαλία του διά των μακαρισμών, κήρυξε ως πρώτο μακαρισμό εκείνον που περιέχει την επαγγελία της βασιλείας των ουρανών.

Ο μεν λοιπόν Σωτήρας και Κύριός μας, μέσα από αυτήν τη Γραφή, φαίνεται σαφώς —με τρόπο διαφορετικό και ανώτερο από τους ιερείς του παρελθόντος, οι οποίοι χρίονταν με πιο σωματικό τρόπο— ότι έχει χριστεί όχι με παρασκευασμένο έλαιο ούτε από ανθρώπους όπως οι άλλοι, αλλά με το ένθεο Πνεύμα αυτού του ίδιου του Θεού και Πατέρα του, από τον οποίο, έχοντας μετάσχει στην αγένητη θεότητα, έχει αναγορευθεί Θεός και Κύριος από τις ιερές Γραφές. Σε συμφωνία δε με την προκείμενη προφητεία, παρουσιάζεται από τον Ματθαίο να ευαγγελίζεται στους πτωχούς, όταν «αφού είδε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του, και ανοίγοντας το στόμα του τους δίδασκε λέγοντας: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Έχει επίσης καταγραφεί ότι χάρισε την όραση σε όχι λίγους τυφλούς· διότι δεν δώριζε την όραση μόνο σε όσους είχαν χάσει τους σωματικούς τους οφθαλμούς, αλλά έγινε και σε αυτούς που προηγουμένως ήταν τυφλοί η αιτία της κατά νουν θεωρίας και της επίγνωσης του Θεού των όλων. Και σε άλλους επίσης, που ήταν δέσμιοι και είχαν απαχθεί ως αιχμάλωτοι από την αόρατη και δαιμονική δύναμη, δεμένοι με τις αλυσίδες των κακών, κήρυττε την ελευθερία και την ανακούφιση από τα δεινά που τους συνείχαν, εφόσον βέβαια και εκείνοι, πιστεύοντας στο κήρυγμα, θα προσέτρεχαν σε αυτόν ως λυτρωτή και σωτήρα και θα υπάκουαν στα παραγγέλματά του.

Του εν αγίοις Γρηγορίου Νύσσης εις τους Μακαρισμούς. Λόγος Α΄. Βλέποντας δε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του· και ανοίγοντας το στόμα του, τους δίδασκε, λέγοντας: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Ποιος άραγε ανάμεσα στους συγκεντρωμένους είναι τέτοιος, ώστε να είναι μαθητής του Λόγου, και να ανεβεί μαζί του από τα χαμηλά, από τα κοίλα και ταπεινά νοήματα, στο πνευματικό όρος της υψηλής θεωρίας; Το οποίο αφενός έχει ξεφύγει από κάθε σκιά που ρίχνουν οι υψωμένοι γεώλοφοι της κακίας, και αφετέρου, περιλαμπόμενο από παντού από την ακτίδα του αληθινού φωτός, μέσα στην καθαρή αιθρία της αλήθειας, δίνει τη δυνατότητα να κατοπτεύει κανείς από ψηλά όλα όσα είναι αθέατα σε εκείνους που είναι εγκλωβισμένοι στα κοιλώματα.

Αυτά, λοιπόν, που ατενίζει κανείς από αυτό το ύψος, το ποια και πόσα είναι, τα εξιστορεί ο ίδιος ο Θεός Λόγος, μακαρίζοντας όσους έχουν συνανέλθει μαζί του, δείχνοντάς τα σαν με το δάκτυλο: από τη μία πλευρά τη βασιλεία των ουρανών, και από την άλλη την κληρονομιά της άνω γης· έπειτα το έλεος, τη δικαιοσύνη, την παράκληση και τη συγγένεια που αποκτάται με τον Θεό των όλων· καθώς και τον καρπό των διωγμών, που είναι το να καταστεί κανείς σύνοικος του Θεού· και όσα άλλα είναι δυνατόν να δει κανείς επιπλέον αυτών, αγναντεύοντάς τα από την υψηλή σκοπιά μέσω των ελπίδων, καθώς τα δακτυλοδεικτεί ο Λόγος άνωθεν, από το όρος.

Γνωρίζοντάς το αυτό ο Χριστός, και αρχίζοντας εκείνη την πνευματική διδασκαλία, ξεκίνησε την προτροπή του πρώτα από την ταπεινοφροσύνη, και αφού άνοιξε το στόμα του, εισήγαγε πρώτο αυτόν τον νόμο, λέγοντας τα εξής: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος που πρόκειται να οικοδομήσει ένα μεγάλο και λαμπρό σπίτι, θέτει το ανάλογο θεμέλιο, ώστε να μπορέσει να αντέξει το βάρος που θα προστεθεί μετέπειτα· έτσι λοιπόν και ο Χριστός, ανεγείροντας εκείνο το μεγάλο οικοδόμημα της φιλοσοφίας στις ψυχές τους, θέτει εκ των προτέρων, σαν ένα ασφαλές θεμέλιο, σταθερό σκαρί και βέβαιη και ακλόνητη κρηπίδα, την προτροπή για την ταπεινοφροσύνη. Και το κάνει αυτό γνωρίζοντας ότι, όταν αυτή ριζώσει στις διάνοιες των ακροατών, όλα τα άλλα μέρη της αρετής μπορούν να οικοδομηθούν με ασφάλεια. Επομένως, όπως όταν αυτή απουσιάζει, ακόμη κι αν κατορθώσει κανείς όλη την υπόλοιπη αρετή, έχει κοπιάσει άσκοπα και μάταια και χωρίς κανένα όφελος, σαν εκείνον που οικοδόμησε το σπίτι πάνω στην άμμο, ο οποίος υπέμεινε μεν τον κόπο, αλλά δεν απόλαυσε το κέρδος, επειδή δεν έθεσε ασφαλές θεμέλιο· έτσι και εκείνος που επιδιώκει οποιοδήποτε αγαθό χωρίς ταπεινοφροσύνη, τα έχει χάσει και τα έχει καταστρέψει όλα. Και λέγοντας ταπεινοφροσύνη, δεν εννοώ αυτήν που εκφράζεται με λόγια, ούτε αυτήν που βρίσκεται στην άκρη της γλώσσας, αλλά εκείνη που υπάρχει στη διάνοια, εκείνη που προέρχεται από την ψυχή, αυτήν που βρίσκεται στη συνείδηση, την οποία μόνο ο Θεός μπορεί να βλέπει.

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ΄. Βλέποντας δε ο Ιησούς τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του. Και ανοίγοντας το στόμα του, τους δίδασκε λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». α΄. Παρατήρησε την απουσία της κενοδοξίας και του κομπασμού. Διότι δεν τους περιέφερε μαζί του, αλλά, όταν μεν έπρεπε να θεραπεύσει, ο ίδιος περιφερόταν παντού, επισκεπτόμενος και πόλεις και υπαίθρους· όταν όμως συγκεντρώθηκε πολύ πλήθος, κάθεται σε έναν τόπο· και μάλιστα όχι σε πόλη και στη μέση της αγοράς, αλλά σε όρος και σε ερημιά, διδάσκοντάς μας να μην κάνουμε τίποτα για επίδειξη, και να απαλλασσόμαστε από τους θορύβους του κόσμου, και κυρίως όταν πρέπει να στοχαζόμαστε πνευματικά και να συζητούμε για τα πλέον αναγκαία ζητήματα. Αφού δε ανέβηκε και κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές. Είδες την πρόοδό τους στην αρετή, και πώς έγιναν αμέσως καλύτεροι; Διότι οι μεν πολλοί ήταν απλώς θεατές των θαυμάτων· αυτοί όμως επιθυμούσαν πλέον να ακούσουν και κάτι μεγάλο και υψηλό· πράγμα το οποίο άλλωστε τον παρακίνησε στη διδασκαλία και τον έκανε να ξεκινήσει αυτούς τους λόγους.

Διότι δεν θεράπευε μόνο σώματα, αλλά διόρθωνε και ψυχές, και πάλι από τη φροντίδα των μεν μετέβαινε στη θεραπεία των δε, προσφέροντας ποικιλοτρόπως την ωφέλεια, και συνδυάζοντας με τη διδασκαλία των λόγων την απόδειξη μέσα από τα έργα. Με αυτόν τον τρόπο έφραζε τα αναίσχυντα στόματα των αιρετικών, μέσω της φροντίδας που έδειχνε και για τις δύο ουσίες, αποδεικνύοντας ότι ο Ίδιος είναι ο Δημιουργός ολόκληρου του πλάσματος. Γι' αυτό και παρείχε πολλή πρόνοια σε καθεμία από τις δύο φύσεις, διορθώνοντας πότε τη μία και πότε την άλλη. Αυτό ακριβώς έκανε και τότε. Διότι λέγει, «αφού άνοιξε το στόμα Του, τους δίδασκε». Και για ποιον λόγο προστίθεται η φράση «αφού άνοιξε το στόμα Του»; Για να μάθεις ότι δίδασκε και όταν σιωπούσε, και όχι μόνο όταν ομιλούσε, αλλά πότε μεν ανοίγοντας το στόμα Του, πότε δε εκπέμποντας τη φωνή των έργων Του.

Όταν δε ακούσεις ότι «τους δίδασκε», μη νομίζεις ότι απευθυνόταν μόνο στους μαθητές, αλλά και μέσω εκείνων προς όλους. Επειδή, δηλαδή, το πλήθος προερχόταν από τον απλό λαό, και μάλιστα αποτελούνταν από ανθρώπους προσκολλημένους στα γήινα, τοποθετώντας μπροστά του τον χορό των μαθητών, απευθύνει τα λόγια του προς αυτούς, φροντίζοντας, μέσα από τη συζήτηση μαζί τους, να καταστήσει τη διδασκαλία της φιλοσοφίας μη επαχθή και για όλους τους υπολοίπους, οι οποίοι υπολείπονταν πάρα πολύ από το ύψος των λεγομένων. Αυτό ακριβώς λοιπόν υπονοούσε και ο Λουκάς, όταν έλεγε ότι έστρεψε τον λόγο του προς αυτούς· και ο Ματθαίος, επίσης, δηλώνοντας ακριβώς το ίδιο, έγραφε ότι «προσήλθαν σε αυτόν οι μαθητές του, και τους δίδασκε». Διότι με αυτόν τον τρόπο επρόκειτο και οι υπόλοιποι να προσέξουν με μεγαλύτερη προθυμία, παρά εάν είχε απευθυνθεί προς όλους.

Κεφάλαιο Ε'. Περί των μακαρισμών. Περί του να μη φιλονικούμε με τον πλησίον. Περί του να μη μοιχεύουμε. Περί του να μην αποπέμπει κανείς τη γυναίκα του. Περί του να μην ορκιζόμαστε καθόλου. Περί του να ανεχόμαστε τις ύβρεις και να αντιστεκόμαστε στον πονηρό. Περί του να αγαπάμε τους εχθρούς. «Βλέποντας δε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος.» Διδάσκοντάς μας να μην κάνουμε τίποτα από επίδειξη, ανεβαίνει στο όρος· επειδή δηλαδή επρόκειτο να διδάξει, μας εκπαιδεύει να απομακρυνόμαστε από τους θορύβους του κόσμου, όταν διδάσκουμε. «Και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του.» Τα μεν πλήθη τον πλησιάζουν εξαιτίας των θαυμάτων, οι δε μαθητές για τα διδάγματα· γι' αυτό και αφού ολοκλήρωσε τα θαύματα και θεράπευσε τα σώματα, θεραπεύει και τις ψυχές, ώστε να μάθουμε ότι αυτός είναι ο δημιουργός και των ψυχών και των σωμάτων. «Και ανοίγοντας το στόμα του.» Γιατί προστίθεται η φράση, «Ανοίγοντας το στόμα του;» Διότι φαίνεται πως είναι περιττή. Αλλά δεν είναι· επειδή δίδασκε ακόμη και χωρίς να ανοίγει το στόμα του. Πώς; Διαμέσου του βίου και των θαυμάτων του· τώρα όμως διδάσκει ανοίγοντας το στόμα του. «Τους δίδασκε, λέγοντας.» Όχι μόνο τους μαθητές, αλλά και το πλήθος· και ξεκινά από τους μακαρισμούς, όπως ακριβώς και ο Δαβίδ ξεκίνησε με μακαρισμό. «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» Θέτει την ταπεινοφροσύνη ως θεμέλιο.