Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:21

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· όποιος δε φονεύσει, θα είναι υπόλογος στην κρίση. Εγώ όμως σας λέγω, ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του χωρίς λόγο, θα είναι υπόλογος στην κρίση. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η εξωτερική στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι εσωτερικά, και περιτομή είναι της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό.

Διότι, όπως ακριβώς είπε ότι απορρίφθηκε και διασκορπίστηκε η καλή ράβδος· επειδή διασκορπίστηκε, σαν στις χώρες των Χαναναίων, η ευαγγελική διδασκαλία, η οποία προφανώς μεταφέρθηκε παντού μέσω των αγίων αποστόλων· έτσι και η άλλη ράβδος, δηλαδή η διδασκαλία, που είναι το μέτρο, δηλαδή ο νόμος, ο οποίος τέθηκε ως διαθήκη από τον Θεό ανάμεσα στον Ιούδα και ανάμεσα στον Ισραήλ, δηλαδή σε όλο το γένος που προέρχεται από τον Ισραήλ. Διότι ονομάζει Ιούδα τις δύο φυλές στα Ιεροσόλυμα, εννοώ του Ιούδα και του Βενιαμίν, ενώ Ισραήλ τις άλλες δέκα, αυτές που εγκαταστάθηκαν στη Σαμάρεια μαζί με τον Ιεροβοάμ. Επομένως, έχει δοθεί και σε αυτούς από τη Χαναάν ο νόμος· διότι μυσταγωγούμαστε, όπως είπα, τόσο με τα νομικά όσο και με τα ευαγγελικά θεσπίσματα. Γι' αυτό ακριβώς και έλεγε ο Χριστός: «Μη νομίσετε ότι ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες. Δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι σας λέω, μέχρι να παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ούτε μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα». Διότι εκπληρώνει τον νόμο διδάσκοντας αυτά που είναι ανώτερα από τον νόμο, και χωρίς να θέτει εκτός του νόμου αυτόν που διαπαιδαγωγείται, όπως ακριβώς για παράδειγμα όταν λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, Μην φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στο δικαστήριο. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του άδικα, θα είναι ένοχος στο δικαστήριο». Και πάλι: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, Μην μοιχεύσεις».

Αυτό θα γίνει σαφές σε εμάς, εάν προσηλώσουμε τον νου μας με ακρίβεια στα λόγια του Σωτήρα. Διότι είπε τα εξής, θέτοντας όσους πιστεύουν σε αυτόν υπεράνω της νομικής πολιτείας: «Ελέχθη στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις.» Αυτό σημαίνει την αποφυγή του κακού· διότι το να μη φονεύει κανείς, δεν αποτελεί πράξη κάποιου αγαθού, αλλά μάλλον αποχή από την αμαρτία. Ομοίως και το «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα επιορκήσεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις.» Πού βρίσκεται όμως η πράξη του αγαθού; Στο να λέει ότι «Καθένας που οργίζεται μάταια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση»· και στο, «Καθένας που βλέπει γυναίκα,» και τα εξής. Όταν λοιπόν, λέει, αποφύγεις το κακό και πράξεις το αγαθό, τότε θα κατασκηνώσεις εις τον αιώνα του αιώνος, και θα εισέλθεις σε εδραία και ακράδαντη ελπίδα, σύμφωνα με όσα λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Οι οφθαλμοί σου θα δουν την Ιερουσαλήμ, η οποία είναι πόλη πλούσια, σκηνές που δεν πρόκειται να κλονιστούν.» <Διότι ο Κύριος αγαπά την κρίση και δεν θα εγκαταλείψει τους οσίους του.> (A f. 200 b, B f. 130 b) Με τον όρο κρίση εδώ εννοεί τη δικαιοκρισία, σύμφωνα με εκείνο που αλλού εξυμνείται παράλληλα για τον νόμο που βραβεύει τα δίκαια: «Κρίση και δικαιοσύνη στον Ιακώβ εσύ έπραξες.» Αγαπά λοιπόν τη δικαιοσύνη ο Θεός, και στεφανώνει τους εργάτες της με ατελεύτητη χάρη· και ποτέ δεν θα παραβλέψει τους οσίους του (Ι), δηλαδή εκείνους που πλούτισαν σε οικειότητα προς αυτόν, αλλά θα τους δικαιώσει.

ΑΛΛΟ. «Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους, Δεν θα φονεύσεις· όποιος δε φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση.» Δέξου, λοιπόν, πάλι εδώ έναν τέτοιο συλλογισμό, και εξέτασε προσεκτικά αν σου φαίνεται ότι μιλώ ορθά: Επειδή το να νομοθετεί ταιριάζει απόλυτα μόνο στον βασιλιά, σε κανένα από τα όντα δεν επιτρέπει ο Θεός να προσθέσει κάτι σε όσα έχουν διατυπωθεί από Αυτόν μέσω του Μωυσή. Διότι λέει: Σε αυτά δεν επιτρέπεται να προσθέσει κανείς κάτι, και από αυτά δεν επιτρέπεται να αφαιρέσει. Εάν όμως ο Σωτήρας αφαίρεσε το κατώτερο και προσέθεσε το ανώτερο και τελειότερο, άρα το πράττει αυτό ως Θεός και Κύριος του νόμου, ειδάλλως εξάπαντος, αν δεν συμβαίνει αυτό, δεν θα ήταν απαλλαγμένος από παρανομία, αφού αθέτησε την εντολή.

Ούτε να επιθυμήσεις. Ο νόμος είπε: Μη φονεύσεις· εγώ όμως λέγω: Ούτε να οργιστείς. Διότι, εάν επιθυμήσεις, έστω και αν σήμερα δεν μοιχεύσεις, εντούτοις η επιθυμία δεν παύει να σε ενοχλεί εσωτερικά, έως ότου σε ρίξει και στην πράξη. Εάν θυμώνεις και εξάπτεις τον εαυτό σου εναντίον του αδελφού σου, κάποια στιγμή θα πέσεις και στην καταλαλιά, έπειτα στην επιβουλή· και προχωρώντας έτσι λίγο-λίγο, φθάνεις πλέον και στο να φονεύσεις.

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Αισχύνη αληθινά και ντροπή κατέλαβε τις ψυχές τους, βλέποντας αυτόν που χθες παραδόθηκε από αυτούς στον σταυρό, να προσκυνείται και να ομολογείται ως Θεός σε ολόκληρη την οικουμένη· πράγματα τα οποία εκπληρώνονταν σύμφωνα με την προκείμενη προφητεία που λέει: «Ας ντυθούν με αισχύνη και ντροπή εκείνοι που επιζητούν το κακό μου». Και αυτοί μεν θα υποστούν αυτά· «Εγώ όμως», που έχω πάθει τόσα πολλά από αυτούς, «πάντοτε», λέει, «θα ελπίζω, και θα προσθέσω σε όλη την αίνεσή σου». Επειδή δε, σύμφωνα με όλους τους ερμηνευτές, έχει αναφερθεί το «θα προσθέσω», και ο Ακύλας λέει: «Και θα προσθέσω σε όλους τους ύμνους», και ο Σύμμαχος: «και θα προσθέσω στους ύμνους», παρατήρησε ότι έκανε προσθήκη στους ύμνους προς τον Πατέρα, παραδίδοντας την Καινή Διαθήκη μαζί με την Παλαιά. Διότι δεν κατήργησε τα πρώτα, εισάγοντας τα δεύτερα, αλλά έκανε προσθήκη. Και αυτό μπορεί κανείς να το βρει στις διδασκαλίες του, μέσα από τις οποίες λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να οργίζεστε. Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να επιθυμείτε»· και όσα άλλα παρόμοια που περιέχουν προσθήκη έχουν παραδοθεί στην Εκκλησία του μέσω της πνευματικής θεωρίας και ερμηνείας του νόμου. Αλλά και «το στόμα μου», λέει, «θα αναγγείλει τη δικαιοσύνη σου». Διότι το Ευαγγέλιο φανερώνει τη δικαιοσύνη του Θεού, μη όντας περιορισμένο μόνο στους Ιουδαίους όπως ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή.

Μαρτυρεί, λοιπόν, η Γραφή ότι δεν έχει αναδειχθεί προφήτης όμοιος με τον Μωυσή· ούτε, επομένως, ο Ιερεμίας, ούτε ο Ησαΐας, ούτε κάποιος άλλος από τους προφήτες θα μπορούσε να είναι όμοιος με αυτόν, επειδή κανένας από αυτούς δεν αναδείχθηκε νομοθέτης. Ενώ, λοιπόν, προσδοκόταν ο μελλοντικός προφήτης και νομοθέτης που θα εγειρόταν κατά τα πρότυπα του Μωυσή, ήλθε αυτός, ο Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος νομοθετούσε για όλα τα έθνη και επιτελούσε έργα ανώτερα του νόμου. Διότι το «ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως σας λέω να μην επιθυμείτε καν», και το «ειπώθηκε στους αρχαίους· δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω ούτε καν να οργίζεστε», και το «να μην προσκυνάτε πλέον στα Ιεροσόλυμα, αλλά σε κάθε τόπο», και το να λατρεύετε όχι με λιβάνι και θυσίες, αλλά «εν πνεύματι και αληθεία», και όσα παρόμοια περιέχονται στη διδασκαλία του, ήταν ξεκάθαρα γνωρίσματα ενός πάνσοφου και τελειότατου νομοθέτη. Γι' αυτό και όσοι τον άκουγαν «εξεπλήσσοντο», λέει η θεία Γραφή, επειδή τους δίδασκε «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς τους και οι Φαρισαίοι». Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, εκπλήρωνε τον λόγο που έλειπε από την προφητεία του Μωυσή, καθώς επίσης και τα υπόλοιπα θεσπίσματα των προφητειών σχετικά με αυτόν και την κλήση των εθνών.

Φανερώνει δε αυτόν ως νομοθέτη και δάσκαλο της ευσέβειας των ανθρώπων, όπως ακριβώς είναι μόνο ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός, και κανένας άλλος δεν έχει αναδειχθεί ταυτόχρονα νομοθέτης και προφήτης του Θεού των όλων και Πατέρα Του. Αλλά ο μεν Μωυσής ηγήθηκε ενός μόνο έθνους, και έχει αποδειχθεί ότι νομοθέτησε κατάλληλα μόνο για αυτό και όχι για άλλα έθνη· ο δε Χριστός του Θεού, έχοντας λάβει από τον Πατέρα την υπόσχεση: «ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου», προκειμένου να κατασταθεί από τον Πατέρα νέος νομοθέτης της ευσέβειας όχι μόνο για τους Ιουδαίους αλλά και για ολόκληρο το γένος των ανθρώπων, παρουσίασε νομοθεσία ισχυρή και αρμόζουσα για την κλήση όλων των εθνών. Με δύναμη, λοιπόν, θεϊκότερη από αυτή του Μωυσή, θέσπισε τους ιερούς Του νόμους σε ολόκληρο τον κόσμο μέσω των ευαγγελιστών Του, νομοθετώντας με εξουσία ανώτερη από την ανθρώπινη, λέγοντας: «ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις», «εγώ όμως σας λέω» να μην οργίζεστε «άδικα», και τα όσα ακολουθούν αυτά, όσα δηλαδή περιέχονται στις γραπτές διδασκαλίες Του, για τα οποία μαρτυρεί ο ευαγγελιστής λέγοντας ότι όλοι «εκπλήσσονταν για τη διδαχή Του· διότι τους δίδασκε ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς τους».

«Αλλά ούτε και εκείνη λυπάται αυτούς που τρυγούν». Άκουσε: «Πώς δεν γνωρίζεις, ω άριστε, ότι ούτε και για εκείνη είναι ασφαλές το κεντρί; Χτυπά μεν, αλλά η ίδια αμέσως πεθαίνει». Τόσα πολλά φάρμακα έχεις εσύ για το πάθος, και το μεγαλύτερο από όλα όσα ανέφερα είναι η εντολή, η οποία δεν επιτρέπει να εξυβρίζεις ούτε αυτόν που σε χτυπά. Διότι το «Ου φονεύσεις» θεσπίστηκε για τους παλαιούς· σε εσένα όμως έχει παραγγελθεί ούτε καν να οργίζεσαι, πόσο μάλλον να χτυπάς ή βεβαίως να τολμήσεις να διαπράξεις φόνο.

Επειδή δε η κακία είναι πολυμερής και πολυειδής, σε καθένα από τα απαγορευμένα αντιπαρέθεσε την ιδιαίτερη θεραπεία του μέσω των παραγγελμάτων. Και επειδή η ασθένεια της οργής παραμονεύει ως επί το πλείστον πρόχειρη σε όλη τη διάρκεια του βίου, αρχίζει τη θεραπεία από εκείνο που επικρατεί περισσότερο, νομοθετώντας πρώτα την αοργησία. Διδάχθηκες, λέγει, από τον παλαιότερο νόμο το «Ου φονεύσεις», μάθε τώρα να αποχωρίζεις από την ψυχή σου την οργή εναντίον των συνανθρώπων σου. Διότι δεν απαγόρευσε εντελώς την οργή· επειδή είναι δυνατόν κάποτε να χρησιμοποιηθεί αυτή η ορμή της ψυχής και για καλό σκοπό, αλλά το να διακείσαι ποτέ με οργή προς τον αδελφό χωρίς κανέναν αγαθό σκοπό, αυτό ακριβώς κατέσβεσε η παραγγελία. Διότι λέγει: «Καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του αναίτια». Διότι η προσθήκη της λέξης «αναίτια» δείχνει ότι πολλές φορές είναι κατάλληλη η χρήση του θυμού, όταν το πάθος αναζωπυρώνεται για την τιμωρία της αμαρτίας. Αυτό το είδος της οργής επιμαρτύρησε ο λόγος της Γραφής για τον Φινεές, όταν με τη σφαγή των παρανομούντων εξιλέωσε την απειλή του Θεού που είχε στραφεί εναντίον του λαού. Πάλι μεταβαίνει με τη θεραπεία στα αμαρτήματα που διαπράττονται εξαιτίας της ηδονής, και εξαλείφει από την καρδιά την άτοπη επιθυμία της μοιχείας μέσω του παραγγέλματος. Έτσι θα βρεις όλα τα επιμέρους ζητήματα, στα όσα ακολουθούν, να τα διορθώνει ο Κύριος, αντιπαρατιθέμενος σε καθένα από τα είδη της κακίας με τις νομοθεσίες Του. Εμποδίζει την έναρξη των άδικων χειροδικιών, με το να μην επιτρέπει ούτε καν την ανταπόδοση.

«Μα αυτά», λέει, «ανήκουν στον παλαιό νόμο, και τι σχέση έχουν με εμάς, τον λαό της Καινής Διαθήκης;» Λοιπόν, δεν άκουσες τον νομοθέτη και Δεσπότη Χριστό να λέει, «δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», και «ένα ιώτα ή μία κεραία δεν πρόκειται να περάσει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα»; Εάν λοιπόν αυτά έχουν έτσι, εξάπαντος θα θανατωθεί και θα παραδοθεί στους εχθρούς αισχρά ηττημένος, και θα υποστεί όλα τα δεινά εκείνος που είναι υπόδικος, εξαιτίας της αμαρτίας του, στην καταδίκη του θανάτου και των άλλων απειλούμενων ποινών. Ένα είναι το φάρμακο που έχει βρεθεί από τη σοφία και τη χάρη του μόνου Θεού και Σωτήρα Χριστού: το να θανατώσουμε μέσω της μετάνοιας τον εαυτό μας ως προς την αμαρτία, και έτσι, αποδίδοντας από μόνοι μας το χρέος στις νομικές αποφάσεις, να ενδυθούμε μέσω της αρετής τον νέο άνθρωπο εν Χριστώ, και να ελευθερωθούμε με αυτόν τον τρόπο από την κατάρα του νόμου, ζώντας σύμφωνα με τον Χριστό που έδωσε τον εαυτό Του λύτρο για εμάς. Εξάλλου, αν η Καινή Διαθήκη δεν απαγόρευε την αμαρτία, καλά θα την επικαλούσουν εσύ που θέλεις να δικαιώσεις τον εαυτό σου ενώ βαρύνεσαι με θανατηφόρες καταδίκες· τώρα όμως, όχι μόνο το τέλος της αμαρτίας (την ολοκληρωμένη πράξη), αλλά και το πολύ πιο ελαφρύ από αυτό, τις πρώτες αρχές της αμαρτίας απαγόρευσε, και καταδικάζει σε αιώνιο θάνατο αυτούς που υποπίπτουν σε αυτές, σαν να έχουν διαπράξει ολόκληρη την αμαρτία. Διότι λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· όποιος όμως φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση».

Διότι δεν λέει μόνο, «Μη φονεύσεις», αλλά «Ούτε να οργιστείς»· ούτε «Μη μοιχεύσεις», αλλά «Ούτε να κοιτάξεις με ακολασία»· ώστε να βρισκόμαστε στη σταθερή έξη της αρετής και να επιτυγχάνονται και τα υπόλοιπα κατορθώματα, όχι πλέον από τον φόβο της παρούσας τιμωρίας, αλλά από τον πόθο προς Αυτόν. Ούτε υπόσχεται γη που ρέει μέλι και γάλα, αλλά μας καθιστά συγκληρονόμους του Μονογενούς, απομακρύνοντάς μας με κάθε τρόπο από τα παρόντα, και υποσχόμενος να δώσει κυρίως εκείνα τα οποία αρμόζει να λαμβάνουν όσοι έγιναν υιοί του Θεού· δηλαδή τίποτα το αισθητό ούτε το σωματικό, αλλά τα πάντα πνευματικά. Ώστε εκείνοι, αν και ονομάζονταν υιοί, εντούτοις λογίζονταν ως δούλοι· εμείς όμως, έχοντας γίνει ελεύθεροι, λάβαμε την υιοθεσία και αναμένουμε τον ουρανό. Και με εκείνους μεν συνομιλούσε μέσω άλλων, ενώ με εμάς μέσω του Εαυτού Του· και εκείνοι μεν έπρατταν τα πάντα καθοδηγούμενοι από τον φόβο της τιμωρίας, ενώ οι πνευματικοί άνθρωποι από επιθυμία και πόθο· και αυτό το φανερώνουν με το να υπερβαίνουν τα προστάγματα. Εκείνοι, όντας σαν μισθωτοί και αγνώμονες, ποτέ τουλάχιστον δεν έπαψαν να γογγύζουν· τούτοι όμως ενεργούν για την ευαρέσκεια του Πατρός. Και οι μεν, αν και ευεργετούνταν, βλασφημούσαν· εμείς δε, ενώ κινδυνεύουμε, ευχαριστούμε.

Ιδού, τιμωρεί και τιμά με κάθε εξουσία, και δεν έχει ανάγκη από καμία προσευχή. Πάλι, όταν πρέπει να θεραπεύσει ένα παραλυμένο σώμα λέει: «Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και περπάτα»· όταν πρέπει να απαλλάξει από τον θάνατο: «Ταλιθά κούμι», σήκω· όταν πρέπει να ελευθερώσει από αμαρτίες: «Έχε θάρρος, τέκνο μου, συγχωρούνται οι αμαρτίες σου»· όταν πρέπει να επιπλήξει δαίμονες: «Σε σένα λέω, το πονηρό δαιμόνιο, έβγα από αυτόν»· όταν πρέπει να κατευνάσει τη θάλασσα: «Σώπα, ησύχασε»· όταν πρέπει να καθαρίσει κάποιον που κυριεύεται από λέπρα: «Θέλω, καθαρίσου»· όταν πρέπει να νομοθετήσει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω, όποιος πει στον αδελφό του “Μωρέ”, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Είδες ότι τα κάνει όλα με δεσποτική αυθεντία, και στη γέεννα να ρίχνει, και στη βασιλεία να εισάγει, και την παράλυση να θεραπεύει, και τον θάνατο να απομακρύνει, και αμαρτίες να συγχωρεί, και δαίμονες να επιπλήττει, και τη θάλασσα να κατευνάζει; Καίτοι, τι είναι μεγαλύτερο, πες μου; Το να εισάγει στη βασιλεία, και να ρίχνει στη γέεννα, και να συγχωρεί αμαρτίες, και να θεσπίζει νόμους με εξουσία, ή το να πολλαπλασιάσει άρτους; Δεν είναι ολοφάνερο και ομολογημένο από όλους ότι αυτά είναι μεγαλύτερα από εκείνα; Αλλά όμως, στα μεγαλύτερα δεν προσεύχεται, αποδεικνύοντας ότι και στα μικρότερα δεν το έπραξε αυτό από έλλειψη δυνάμεως, αλλά για τη διδασκαλία εκείνων που ήταν τότε παρόντες.

Και αυτό πάλι αναφέρεται διάσπαρτο παντού· διότι λέει: «Μην αποστερήσεις τη ζωή του φτωχού, μην απορρίψεις τον ικέτη που θλίβεται»· και παντού γίνεται πολύς λόγος περί φιλανθρωπίας. «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά». Αυτό αναφέρει και ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαινίασε στα σπλάχνα μου». Και αν κάποιος εξετάσει και τους υπόλοιπους μακαρισμούς, θα διαπιστώσει ότι υπάρχει μεγάλη συμφωνία. Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ δεν είπε τίποτα το αντίθετο προς τα προηγούμενα, πρόσθεσε το: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»; Κάνει αυτή τη διευκρίνιση όχι εξαιτίας όσων είχαν ήδη λεχθεί, αλλά εξαιτίας όσων επρόκειτο να λεχθούν. Διότι, επειδή επρόκειτο να προχωρήσει σε αυστηρότερες εντολές, προκειμένου να μη θεωρήσουν ότι αυτή η επαύξηση αποτελεί εναντίωση, ούτε ότι η προσθήκη συνιστά σύγκρουση, γι' αυτό είπε: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»· δηλαδή, πρόκειται να πω πράγματα τελειότερα από όσα έχουν ειπωθεί πρωτύτερα· όπως για παράδειγμα: «Ακούσατε: Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως λέω: Δεν θα οργιστείς».

Γι' αυτόν τον λόγο ήλθε ο Χριστός, παραδίδοντάς μας άλλα, ανώτερα. Και παρατήρησε με πόση σύνεση και τους παλαιούς νόμους αναγιγνώσκει, και τους νέους παραθέτει. «Ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Ου φονεύσεις». Πες και από ποιον ειπώθηκε· εσύ το είπες αυτό, ή ο Πατέρας σου; Αλλά δεν το λέει.

Για ποιο λόγο, λοιπόν, το αποσιώπησε αυτό και δεν έκανε φανερό εκείνον που το είπε, αλλά εισήγαγε τη νομοθεσία απρόσωπα; Διότι, αν μεν έλεγε: «Ου φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω: Δεν θα οργιστείς», θα φαινόταν βαρύ αυτό που λεγόταν εξαιτίας της αφροσύνης των ακροατών, οι οποίοι δεν μπορούσαν ακόμη να κατανοήσουν ότι νομοθετούσε χωρίς να ανατρέπει τα προηγούμενα, αλλά επαυξάνοντάς τα· και θα του έλεγαν: «Τι λες; Ο Πατέρας σου είπε: Ου φονεύσεις, και εσύ λες: Δεν θα οργιστείς;». Για να μην νομίσει, λοιπόν, κανείς ότι είναι αντίθετος προς τον Πατέρα, ή ότι εισάγει κάτι περισσότερο ως σοφότερος από εκείνον, δεν είπε: «Ακούσατε από τον Πατέρα». Αν πάλι έλεγε: «Ακούσατε ότι εγώ είπα στους αρχαίους», θα φαινόταν αφόρητο, και αυτό όχι λιγότερο από το προηγούμενο. Διότι αν, επειδή είπε «Πριν να γεννηθεί ο Αβραάμ εγώ είμαι», επιχείρησαν να τον λιθοβολήσουν, εάν πρόσθετε ότι και στον Μωυσή ο ίδιος έδωσε τον νόμο, τι δεν θα του έκαναν;

Γι' αυτό, χωρίς να πει τίποτα ούτε για τον εαυτό του ούτε για τον Πατέρα, αλλά αφήνοντας το ζήτημα ανοιχτό, λέγοντας: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις»· ό,τι ακριβώς έκανε με τα σώματα, διδάσκοντάς τους με την αναπλήρωση αυτού που έλειπε ποιος ήταν εκείνος που εξαρχής δημιούργησε τον άνθρωπο, αυτό κάνει και εδώ, διδάσκοντας με τη διόρθωση του νόμου και την προσθήκη αυτού που έλειπε, ποιος είναι εκείνος που και εξαρχής έδωσε τον νόμο. Γι' αυτό, και όταν μιλούσε για τη δημιουργία του ανθρώπου, δεν μνημόνευσε ούτε τον εαυτό του ούτε τον Πατέρα, αλλά και εκεί διατυπώνει τον λόγο απρόσωπα και αόριστα, λέγοντας: «Εκείνος που δημιούργησε εξαρχής, άρσεν και θήλυ τους δημιούργησε»· και με τον λόγο του μεν αποσιώπησε τον δημιουργό, με το έργο του όμως δίδαξε, αναπληρώνοντας όσα έλειπαν από τα σώματα. Έτσι και εδώ, λέγοντας «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους», το από ποιον ειπώθηκε το αποσιώπησε, διά μέσου των ίδιων των έργων όμως φανέρωσε τον εαυτό του. Διότι αυτός που αναπλήρωσε αυτό που έλειπε, αυτός είναι και εκείνος που εξαρχής τον είχε θεσπίσει.

γʹ. Το ότι λοιπόν, ακόμη και αν οι νόμοι ήταν αντίθετοι μεταξύ τους, ούτε και τότε θα έπρεπε να προσάπτουμε κατηγορίες, είναι φανερό από αυτά. Το ότι όμως δεν είναι καν αντίθετοι, αλλά απλώς διαφορετικοί, εμπρός, ας παρουσιάσουμε τους νόμους για να τους εξετάσουμε. «Ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: δεν θα φονεύσεις». Αυτός είναι ο παλαιός νόμος· ας δούμε όμως και τον νόμο της Καινής: «Εγώ όμως σας λέω, όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του χωρίς λόγο, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Είναι άραγε αντίθετα, πες μου, αυτά τα προστάγματα; Και ποιος άνθρωπος, που διαθέτει έστω και ελάχιστη λογική, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο; Διότι, εάν, ενώ ο πρώτος διέταξε να μη φονεύουμε, αυτός διέταζε (το αντίθετο), ίσως κάποιος θα έλεγε ότι τα λεγόμενα αποτελούν αντινομία. Εάν όμως, ενώ εκείνος διέταζε να μη φονεύουμε, αυτός διέταξε να μην οργιζόμαστε καν, ο νόμος αυτός αποτελεί επίταση και όχι εναντίωση στον πρώτο. Διότι ο μεν απέκοψε τον καρπό της κακίας, τον φόνο, ενώ ο δε ξερίζωσε και τη ρίζα, την οργή· εκείνος ανέκοψε το ρεύμα της πονηρίας, ενώ αυτός ξέρανε και την ίδια την πηγή της. Επειδή πηγή και ρίζα του φόνου είναι ο θυμός και η οργή. Εκείνος ο νόμος προετοίμασε αναλόγως τη φύση μας, ενώ αυτός ήλθε και συμπλήρωσε ό,τι έλειπε. Ποια αντίθεση υπάρχει, όταν ο ένας αποκόπτει την κατάληξη των κακών, και ο άλλος αποκόπτει και την αρχή τους; Εκείνος κατέστησε το χέρι καθαρό από αίμα, ενώ αυτός απάλλαξε και την ίδια τη διάνοια από τα πονηρά βουλεύματα.

Και το: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω ότι όποιος οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος». Και όσα άλλα παρόμοια νομοθετεί και θαυματουργεί, είναι ικανά να αποδείξουν την εξουσία του· ή μάλλον, ακόμη και το ελάχιστο μέρος αυτών είναι ικανό να προσελκύσει και να πείσει όσους δεν είναι υπερβολικά αναίσθητοι.

Σιώπα, φιμώσου. Σήκωσε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου. Σε σένα λέω, πονηρό δαιμόνιο, βγες από αυτόν. Ας γίνει σε σένα όπως θέλεις. Αν κάποιος σας πει κάτι, θα πείτε ότι ο Κύριος το έχει ανάγκη. Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο. Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: «Δεν θα φονεύσεις»· εγώ όμως σας λέω, ότι όποιος οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΣΤ΄. Μη νομίσετε ότι ήρθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες. α΄. Διότι, ποιος το υποπτεύθηκε αυτό ή ποιος τον κατηγόρησε, ώστε να δώσει αυτή την απάντηση; Ούτε άλλωστε από τα όσα είχαν ειπωθεί γεννιόταν τέτοια υποψία· διότι η προτροπή να είναι πράοι, και επιεικείς, και ελεήμονες, και καθαροί στην καρδιά, και να αγωνίζονται για τη δικαιοσύνη, δεν έδειχνε τίποτε τέτοιο, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Γιατί λοιπόν το είπε αυτό; Όχι απλώς, ούτε τυχαία· αλλά επειδή επρόκειτο να νομοθετήσει εντολές ανώτερες από τις παλαιές, λέγοντας: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω να μην οργίζεστε καν»· και επρόκειτο να ανοίξει τον δρόμο για κάποια θεία και ουράνια πολιτεία. Ώστε να μην ταράξει το πρωτάκουστο τις ψυχές των ακροατών και τους κάνει να στασιάσουν απέναντι στα λεγόμενα, χρησιμοποίησε αυτή την προληπτική διόρθωση. Διότι, κι αν ακόμη δεν εφάρμοζαν τον νόμο, ωστόσο διακατέχονταν από βαθύ σεβασμό απέναντί του, και ενώ στην πράξη τον παραβίαζαν καθημερινά, ήθελαν το γράμμα του να παραμένει άθικτο και κανείς να μην προσθέσει τίποτα περισσότερο σε αυτό· ή μάλλον ανέχονταν βέβαια τους άρχοντες να προσθέτουν, όχι όμως προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο. Διότι και την τιμή προς τους γονείς έτσι την κατέλυαν με τις δικές τους προσθήκες· και πολλά άλλα από τα θεσπισμένα ακύρωναν με αυτούς τους άκαιρους πλεονασμούς.

Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου. Αφού, λοιπόν, διατύπωσε απειλές για τους παραβάτες και όρισε μεγάλα έπαθλα για όσους εκπληρώνουν τις εντολές, και αφού έδειξε ότι δικαίως ζητά πλέον από εμάς περισσότερα από τα προηγούμενα μέτρα, αρχίζει στη συνέχεια τη νομοθεσία, όχι απλώς, αλλά σε σύγκριση με τις παλαιές νομικές διατάξεις. Και τούτο επειδή ήθελε να δείξει αυτά τα δύο: αφενός ότι δεν νομοθετεί αυτά ερχόμενος σε αντίθεση με τα προηγούμενα, αλλά συμφωνώντας απόλυτα μαζί τους, και αφετέρου ότι εύλογα και εντελώς επίκαιρα προσθέτει τα δεύτερα στα πρώτα. Και για να γίνει αυτό πιο σαφές, ας ακούσουμε τα ίδια τα λόγια του νομοθέτη. Τι λέει, λοιπόν, ο ίδιος; «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις». Αν και Εκείνος που έδωσε και εκείνες τις εντολές είναι ο Ίδιος· ωστόσο προς το παρόν τις αναφέρει απρόσωπα. Διότι, αν έλεγε «Ακούσατε ότι εγώ είπα στους αρχαίους», ο λόγος θα γινόταν δυσανάδεκτος και θα προκαλούσε δυσφορία σε όλους τους ακροατές· αν πάλι, λέγοντας «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους από τον Πατέρα μου», πρόσθετε στη συνέχεια «Εγώ όμως σας λέω», η αυθάδεια θα φαινόταν ακόμη μεγαλύτερη. Γι' αυτό, λοιπόν, το διατύπωσε απλώς έτσι, επιδιώκοντας ένα μόνο πράγμα μέσα από αυτό: να δείξει ότι ήλθε στον κατάλληλο καιρό για να πει αυτά τα λόγια.

Διότι, «εάν το χορτάρι του αγρού», λέει, «ο Θεός το ντύνει με αυτόν τον τρόπο, πόσω μάλλον εσάς, ολιγόπιστοι». Και όμως, όλα αυτά τα δημιουργεί ο ίδιος· «διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα»· ωστόσο, προς το παρόν δεν αναφέρει πουθενά τον εαυτό του. Διότι αρκούσε προς το παρόν, για να δείξει την αυθεντία του, το να λέει σε καθεμία από τις εντολές: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους· εγώ όμως σας λέω». Μην απορήσεις, λοιπόν, όταν και σε όσα ακολουθούν κρύβει τον εαυτό του ή λέει κάτι ταπεινό για τον εαυτό του. Διότι ένα πράγμα επιδίωκε πρωτίστως προς το παρόν, το να γίνει ευπρόσδεκτος σε αυτούς ο λόγος, και μέσα από όλα να αποδείξει ότι δεν είναι κάποιος αντίθεος, αλλά ότι ομονοεί και συμφωνεί με τον Πατέρα. Αυτό ακριβώς κάνει και εδώ. Διότι, έχοντας αναλώσει τόσους λόγους, συνεχώς θέτει Εκείνον στο επίκεντρο, προβάλλοντας με θαυμασμό τη σοφία Του, την πρόνοια και τη φροντίδα Του που εκδηλώνεται στα πάντα, και στα μεγάλα και στα μικρά. Επειδή και όταν μιλούσε για την Ιερουσαλήμ, την ονόμασε πόλη του μεγάλου Βασιλέως· και όταν αναφέρθηκε στον ουρανό, πάλι τον ονόμασε θρόνο του Θεού· και όταν μιλούσε για τη διακυβέρνηση του κόσμου, πάλι σε Αυτόν αποδίδει τα πάντα, λέγοντας ότι: «Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Ακόμη και στην προσευχή δίδασκε να λένε ότι: «Δική Του είναι η βασιλεία και η δύναμη και η δόξα».

Διότι, επειδή ανέβηκε στο όρος και επρόκειτο να δώσει την Καινή Διαθήκη, λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση. Και όποιος πει, "Μωρέ", θα είναι ένοχος στη γέεννα του πυρός. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση». «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, Οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο». Τι σημαίνει αυτό; Εκείνος που δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του, διορθώνει και τα προστάγματα του Πατέρα, και προάγει τη νομοθεσία στο καλύτερο; Όταν δε λέω «διορθώνει», μην υποπτευθείς τίποτα το βλάσφημο, νομίζοντας ότι ο Πατέρας είναι πιο αδύναμος. Διότι, έστω και αν η νομοθεσία ήταν κατώτερη, αυτό δεν οφειλόταν στον Θεό, αλλά σε εκείνους που δέχθηκαν τον νόμο. Άλλωστε, και η Παλαιά Διαθήκη ανήκει στον Μονογενή, και η Καινή στον Πατέρα. Πώς λοιπόν, πες μου, «δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του», Εκείνος που προσθέτει στην Παλαιά Διαθήκη και επιδεικνύει τόση εξουσία; Υπάρχει άραγε κάτι πιο αδύναμο από τους αιρετικούς; Διότι οι μεν Ιουδαίοι εκπλήσσονταν επειδή τους τα δίδασκε αυτά «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι»· οι Ιουδαίοι δηλαδή Του αναγνωρίζουν εξουσία, ενώ αυτοί (οι αιρετικοί) υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό Του. Και δεν είπαν (οι Ιουδαίοι), «σαν να είχε εξουσία», αλλά «ως έχων εξουσία».

βʹ. Και για να μη νομίσει κανείς ότι τα λόγια μας είναι υπερβολικά, θα προσπαθήσω αμέσως τώρα να παρουσιάσω την απόδειξη, από πουθενά αλλού παρά από τις ίδιες τις εντολές του Χριστού. Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Μη φονεύσεις. Εγώ όμως σας λέω ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του χωρίς λόγο, θα είναι ένοχος στο δικαστήριο· και όποιος πει στον αδελφό του “Ρακά”, θα είναι ένοχος στο συνέδριο· και όποιος του πει “Μωρέ”, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Αυτά λοιπόν λέει ο Χριστός. Εμείς όμως καταπατήσαμε αυτόν τον νόμο περισσότερο και από τους απίστους, περιλούζοντας κάθε μέρα τους αδελφούς μας με αμέτρητες λοιδορίες. Και το πιο καταγέλαστο είναι ότι, ενώ προσέχουμε να αποφύγουμε τη λέξη «μωρός», πολλές φορές εκτοξεύουμε άλλες ύβρεις, πιο πικρές από αυτήν, σαν να επέσυρε την κόλαση μόνο εκείνη η λέξη.

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

«Την έχθρα στη σάρκα του»· ονομάζοντας έχθρα την αμαρτία, διότι αυτή μας κατέστησε εχθρούς του Θεού. «Καταργώντας τον νόμο των εντολών με τα δόγματα»· νόμος εντολής είναι το «ου φονεύσεις» και τα υπόλοιπα. Εκείνος όμως που εμβαθύνει στη φύση της εντολής και γνωρίζει τον βαθύτερο λόγο της, γνωρίζει ότι δεν πρέπει να απέχει κανείς μόνο από τον σωματικό φόνο, αλλά και από κάθε πάθος που λυμαίνεται τη φύση. Διότι και ο φθόνος και η καταλαλιά και όλα τα πάθη διαφθείρουν τη φύση. Ο Κύριος, λοιπόν, ερχόμενος κατήργησε τον νόμο με τα δόγματα, δηλαδή τον «έπαυσε», λέγοντας: «Ελέχθη στους αρχαίους “ου φονεύσεις”, εγώ όμως σας λέγω· “καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος”», και αυτό όχι μόνο το δίδαξε, αλλά και το έκανε πράξη.

Εξάλλου, δεν ανήκει στους δούλους ούτε στα κτίσματα, όπως ακριβώς δεν μπορούν να καταλύουν τις βασιλικές και δεσποτικές εντολές, έτσι δεν μπορούν ούτε να τις προάγουν προς το καλύτερο. Και όμως, ο Χριστός, αφού έγινε άνθρωπος, μαζί με τα άλλα καλά, ή μάλλον και πριν από πολλές άλλες ευεργεσίες, μεταρρυθμίζει προς το τελειότερο τους πατρικούς νόμους και εκείνους που τότε άρμοζαν περισσότερο στους Ισραηλίτες. Διότι λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω αυτά· δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως αυτά· οφθαλμό αντί οφθαλμού, εγώ όμως αυτά». Και εκείνα τα μύρια τα οποία είχαν νομοθετηθεί στο παρελθόν λόγω της ατέλειας των ακροατών, μπορεί κανείς να δει ότι έχουν αναχθεί προς το καλύτερο με τη δεσποτική κρίση.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΓ΄ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΑΣ ΑΠΕΙΛΗΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΟΣΩΝ ΔΙΑΚΕΙΝΤΑΙ ΜΕ ΑΜΕΛΕΙΑ Αδελφοί και πατέρες, ο Θεός που μας έπλασε και μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, μας τοποθέτησε σε τούτο τον βίο σαν σε σχολείο, για να διδαχθούμε το ευαγγέλιο της βασιλείας Του. Γι' αυτό και αποστέλλοντας τους μαθητές στο κήρυγμα τους έδινε την παραγγελία λέγοντας: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». Ποια είναι όμως αυτά που παρήγγειλε; Κατά μεν την Παλαιά Διαθήκη, για να αναφέρουμε ένα μέρος τους: το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»· κατά δε τη Νέα Διαθήκη, υπάρχουν εντολές ακόμη πιο υψηλές και πιο ακριβείς. «Διότι ειπώθηκε», λέγει, «στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· όποιος όμως φονεύσει θα είναι ένοχος στο δικαστήριο. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που οργίζεται αδικαιολόγητα εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στο δικαστήριο». Και πάλι, «ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του». Πάλι, «ειπώθηκε: Δεν θα επιορκήσεις.»

Με τον όρο δικαιοσύνη εννοεί κάθε αρετή· όπως στο: «Ο Ιώβ ήταν δίκαιος, όσιος, άμεμπτος». Φρίξε, λοιπόν, άνθρωπε, αναλογιζόμενος πόσα απαιτούνται από εμάς. Έπειτα μας διδάσκει πώς μπορούμε να περισσεύσουμε σε αρετή· και απαριθμεί τις αρετές. «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στο κριτήριο». Το από ποιον ειπώθηκε, δεν το αναφέρει. Διότι, αν έλεγε ότι ο Πατέρας μου είπε στους αρχαίους, εγώ όμως λέω σε εσάς, θα φαινόταν ότι νομοθετεί αντίθετα προς τον Πατέρα. Αν πάλι έλεγε ότι Εγώ είπα στους αρχαίους, θα γινόταν δυσκόλως αποδεκτός.