Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:23

Τι θα πούμε, λοιπόν, για εκείνους οι οποίοι, με την αγριότητα και τη μανία της εμπαθούς τους διαθέσεως, όχι μόνο διατηρούν την οργή μέχρι τη δύση αυτού του ηλίου, αλλά και την παρατείνουν για πάρα πολλές ημέρες μένοντας σιωπηλοί ο ένας απέναντι στον άλλον; Αυτοί δεν την εκφράζουν πλέον με τα λόγια, αλλά με τη μεταξύ τους σιωπή αναζωπυρώνουν το δηλητήριο της μνησικακίας προς όλεθρό τους, αγνοώντας ότι πρέπει να απέχουμε όχι μόνο από την έμπρακτη αμαρτία, αλλά και από την αμαρτία της διανοίας, ώστε ο νους, σκοτισμένος από το σκοτάδι της μνησικακίας, να μην εκπέσει από το φως της γνώσεως και της διακρίσεως και στερηθεί την ενοίκηση του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Κύριος στα Ευαγγέλια προστάζει να αφήσουμε το δώρο στο θυσιαστήριο και να συμφιλιωθούμε με τον αδελφό· επειδή δεν είναι δυνατόν να γίνει αυτό ευπρόσδεκτο, εφόσον εναπομένουν μέσα μας θυμός και μνησικακία. Αλλά και ο Απόστολος, όταν παραγγέλλει να προσευχόμαστε αδιαλείπτως και να υψώνουμε σε κάθε τόπο όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμούς, αυτό ακριβώς μας διδάσκει. Απομένει, λοιπόν, είτε να μην προσευχόμαστε ποτέ, και κατά συνέπεια να είμαστε υπόδικοι απέναντι στο αποστολικό παράγγελμα, είτε, έχοντας τον ζήλο να τηρούμε τα προστάγματα, να το πράττουμε αυτό χωρίς οργή και μνησικακία.

Ερώτηση οδ΄. Ποια αμαρτία καθιστά την προσευχή του ανθρώπου απρόσδεκτη από τον Θεό; Απόκριση. Η μνησικακία, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου που λέγει: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε· πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου». Διότι είναι φανερό ότι η μνησικακία καθιστά απρόσδεκτο το δώρο της προσευχής.

σξδʹ Τι είναι το ειλικρινές. σξεʹ Εάν έχει ειπωθεί μόνο προς τους ιερείς το, Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και τα εξής. σξστʹ Τι είναι το αλάτι, που ο Κύριος προσέταξε να έχουμε. σξζʹ Εάν ο ένας μεν θα δαρεί με πολλές, ο δε άλλος με λίγες· πώς λένε μερικοί ότι δεν υπάρχει τέλος της κολάσεως για όσους κολάζονται.

Ερώτηση 40. Εάν ένας αδελφός λυπήσει κάποιον αδελφό, πώς οφείλει να επανορθώσει; Απόκριση. Εάν μεν τον λύπησε με τον τρόπο που λέει ο Απόστολος: «Διότι λυπηθήκατε κατά Θεόν, για να μη ζημιωθείτε σε τίποτα από εμάς», δεν χρειάζεται διόρθωση αυτός που προκάλεσε τη λύπη, αλλά αυτός που λυπήθηκε οφείλει να επιδείξει τα γνωρίσματα της κατά Θεόν λύπης. Εάν όμως τον λύπησε για ζητήματα αδιάφορα, ας θυμηθεί αυτός που προκάλεσε τη λύπη τον Απόστολο που λέει: «Εάν εξαιτίας φαγητού λυπείται ο αδελφός σου, δεν πορεύεσαι πλέον σύμφωνα με την αγάπη». Και αφού αναγνωρίσει το αμάρτημα αυτό, ας εκπληρώσει εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου».

Ερώτηση ΣΞΕ΄. Εάν έχει ειπωθεί μόνο προς τους ιερείς το, «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε, πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου», ή αν απευθύνεται και προς όλους· και πώς ο καθένας μας προσφέρει δώρο στο θυσιαστήριο. Απόκριση. Θα ήταν συνεπές να εκλάβουμε ότι αυτό απευθύνεται κατεξοχήν και πρωτίστως προς τους ιερείς, επειδή είναι γραμμένο: «Εσείς δε θα ονομαστείτε ιερείς του Κυρίου, όλοι λειτουργοί του Θεού»· και, «Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει»· και πάλι: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα».

Δεν είναι δυνατόν να προσφέρεις δώρα στον Θεό, εάν έχεις λυπήσει τον αδελφό σου. Διότι λέει: Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε πρώτα, συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου. Να θυμάσαι τον τελώνη Ζακχαίο, ο οποίος, έχοντας προθυμοποιηθεί να αποδώσει στο τετραπλάσιο οτιδήποτε απέσπασε με συκοφαντία, μοίρασε έτσι τα μισά από τα χρήματα που του απέμειναν στους φτωχούς. Διότι γνώριζε ότι επιθυμεί να υποδεχθεί τον Χριστό, και ότι ο Χριστός δεν πρόκειται διαφορετικά να αποδεχθεί τις δωρεές προς τους φτωχούς, εάν δεν επανορθωθούν οι πλεονεξίες εις βάρος των αδικηθέντων. Και έτσι ο Κύριος αποδέχθηκε την ορθή στάση του Ζακχαίου και είπε: Σήμερα ήρθε η σωτηρία σε αυτόν τον οίκο. Και αυτά μεν απευθύνονται προς εκείνους που κάνουν ελεημοσύνες, αλλά δεν φροντίζουν για την απόδοση του δικαίου. Προς εκείνον όμως που προφυλάσσεται μεν από το να αδικεί, αλλά αμελεί να ελεεί, λέμε ότι κάθε δέντρο που δεν κάνει καρπό κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά, και ποτέ ένα τέτοιο δέντρο δεν θα είναι αρεστό στον επουράνιο γεωργό, ο οποίος λέει ότι ήλθε ζητώντας καρπό στη συκιά και δεν βρήκε, και ο οποίος προστάζει να κοπεί, ώστε να μην καταλαμβάνει άσκοπα τον τόπο.

Κεφάλαιο δ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εάν, λοιπόν, προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου. ΠΡΟΣ ΚΟΡ. Α΄.

Άλλη δε αιτία χωρισμού των αδελφών δεν αποδέχεται ο λόγος· πρώτον μεν, διότι ατιμάζεται το όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού που μας συνήγαγε· έπειτα δε, διότι ούτε η συνείδηση του καθενός απέναντι στον άλλον θα μπορέσει να διατηρηθεί καθαρή, αλλά θα αντιμετωπίζει ο ένας τον άλλον με καχυποψία. Αυτό εναντιώνεται σαφώς στο πρόσταγμα του Κυρίου που είπε: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε· πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου».

Ματθ. 5, 23 Το να πει «εάν προσφέρεις το δώρο σου» και τα εξής, δηλώνει αυτό: ότι ο Θεός επινόησε τη μετάνοια ως τρόπο σωτηρίας και διαφυγής της τιμωρίας για όσους αμαρτάνουν, και λέει ότι η ικανοποίηση εκείνου που έχει λυπηθεί θα αποτελέσει αναίρεση της τιμωρίας. Επειδή όποιος δεν αγαπά τον αδελφό του δεν αγαπά τον Κύριο, εύλογα δεν αποδέχεται αυτόν που βρίσκεται σε έχθρα με τον αδελφό του, θεωρώντας ότι δεν προσέρχεται σε Αυτόν αληθινά.

Ματθ. 5, 23-24 Εδώ ο Σωτήρας μάς διδάσκει πώς να αποφύγουμε την τιμωρία όταν αμαρτάνουμε. Επομένως, η μετάνοια για τα αμαρτήματα και η παράκληση προς εκείνον που λυπήθηκε εξαιτίας μας και το αίτημα για τη συγχώρεση του αμαρτήματος, θεραπεύει και τον αδελφό και τον Θεό.

Έπειτα εκφωνεί ο διάκονος: «Αγκαλιάστε ο ένας τον άλλον και ας ασπαστούμε αλλήλους». Μην υποθέσεις ότι το φίλημα εκείνο είναι συνηθισμένο, σαν αυτά που γίνονται στην αγορά από τους κοινούς φίλους. Δεν είναι τέτοιο αυτό το φίλημα, αλλά αναμειγνύει τις ψυχές μεταξύ τους και τους εγγυάται την πλήρη αμνησικακία. Το φίλημα λοιπόν είναι σημείο του ότι οι ψυχές έχουν ενωθεί και ότι κάθε μνησικακία έχει εξοριστεί. Γι' αυτό ο Χριστός έλεγε: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου». Επομένως, το φίλημα είναι συμφιλίωση, και γι' αυτό είναι άγιο, όπως ακριβώς διακήρυττε ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «Ασπαστείτε αλλήλους με φίλημα άγιο», και ο Πέτρος: «Ασπαστείτε αλλήλους με φίλημα αγάπης». Μετά από αυτό, εκφωνεί ο ιερέας: «Άνω τις καρδιές». Διότι, αληθινά, κατά τη φρικωδέστατη εκείνη ώρα, πρέπει να έχουμε την καρδιά στραμμένη άνω προς τον Θεό, και όχι κάτω, στη γη και στα γήινα πράγματα. Ουσιαστικά, λοιπόν, ο ιερέας προστάζει κατά την ώρα εκείνη να εγκαταλείψουν όλοι τις βιωτικές φροντίδες, τις μέριμνες του σπιτιού, και να έχουν την καρδιά τους στον ουρανό, προς τον φιλάνθρωπο Θεό.

Καθώς ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς είπε: εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε, πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου. Και μέσω του Αποστόλου παραγγέλλει, λέγοντας: να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους, και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο. Και ας μην σε διδάξει ο Πονηρός να λες: δεν λυπάμαι που υβρίστηκα, αλλά ότι με ύβρισε παρουσία των αδελφών. Αυτό σε ταράζει, δούλε του Κυρίου; Πού άφησες λοιπόν το όπλο σου, στρατιώτη του Χριστού;

Βλέπετε, αγαπητοί, ότι μάταια κοπιάζουμε προσευχόμενοι, εάν τρέφουμε έχθρα εναντίον κάποιου; Και πάλι ο Κύριος λέει: εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι κάποιος έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου. Είναι λοιπόν φανερό ότι, εάν δεν κάνεις αυτό πρώτα, είναι απρόσδεκτα όλα όσα προσφέρεις. Εάν όμως εκτελέσεις το πρόσταγμα του Δεσπότου, τότε με παρρησία παρακάλεσε τον Κύριο, λέγοντας: συγχώρησέ μου, Δέσποτα, τα οφειλήματά μου, όπως κι εγώ τα συγχώρησα στον αδελφό μου, εκπληρώνοντας την εντολή σου. Εγώ, αν και ασθενής, συγχώρησα. Διότι θα αποκριθεί ο Φιλάνθρωπος: εάν συγχώρησες, συγχωρώ κι εγώ· εάν συνεχώρησες, συγχωρώ κι εγώ τα δικά σου· διότι έχω την εξουσία να συγχωρώ αμαρτίες πάνω στη γη. Συγχωρείτε και θα συγχωρεθείτε.

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Διότι όλα αυτά, μαζί με τα προαναφερθέντα αμαρτήματα, θα καταστήσουν μάταιη την προσπάθεια. Εάν λοιπόν κάποιος επιθυμεί να διδαχθεί τον τρόπο της αληθινής και αρεστής σε εμένα τον Θεό νηστείας, ας πράττει τα εξής: αφού κάνει το πρόσωπό του φαιδρό και αλείψει την κεφαλή του με έλαιο, σύμφωνα με τη σωτήρια προτροπή, ας τηρεί τη νηστεία στα κρυφά και ας δείχνει την ταπείνωση της ψυχής του μόνο στον Πατέρα που βλέπει τα κρυφά· στα φανερά δε, ας επιτρέπει σε όλους να δουν, μέσω των έργων του, τους καρπούς της ψυχικής του ευλάβειας, λύνοντας κάθε δεσμό αδικίας. Διότι, εάν υπάρχουν προηγούμενες δεσμεύσεις που προκύπτουν από συμβόλαια και ανθρώπινες συναλλαγές, είναι δίκαιο, όταν φθάνει ο καιρός της λατρείας μέσω της νηστείας, αυτές να διαλύονται και να αποτινάσσονται οι θηλιές των καταπιεστικών συναλλαγών. Εκπληρώνοντας έμπρακτα αυτό ακριβώς που ειπώθηκε από τον Σωτήρα: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου». Αλλά και αυτούς που είναι καταπονημένοι από δάνεια και οφειλές, ελευθέρωσέ τους από τα χρέη και ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο.

Ο μισόκαλος όμως φθόνος και σε αυτή την περίπτωση, σαν σκοτεινό σύννεφο που συναντά τις ολόλαμπρες ακτίνες του ήλιου, επιχείρησε να ταράξει τη φαιδρότητα της πανηγύρεως, αναστατώνοντας και πάλι τις εκκλησίες της Αιγύπτου με τις δικές του φιλονικίες. Εκείνος όμως που είχε τη μέριμνα του Θεού, εξοπλίζοντας σαν στρατόπεδο του Θεού μια σύνοδο που και πάλι έβριθε από επισκόπους, παρατάχθηκε εναντίον του βάσκανου δαίμονα, δίνοντας εντολή σε όσους προέρχονταν από όλη την Αίγυπτο και τη Λιβύη, την Ασία και την Ευρώπη, να σπεύσουν πρώτα για την επίλυση της διαμάχης, και στη συνέχεια να τελέσουν τα εγκαίνια του προαναφερθέντος ναού. Συνεπώς, καθ' οδόν, ως συμπληρωματικό έργο, τους διέταξε να επιλύσουν τις φιλονικίες στη μητρόπολη των Φοινίκων· διότι δεν ήταν επιτρεπτό να προσέλθουν στη λατρεία του Θεού όντας διχασμένοι στις απόψεις τους, εφόσον ο θείος νόμος διατάσσει ρητά ότι όσοι βρίσκονται σε διαφορά δεν πρέπει να προσφέρουν πρώτα τα δώρα τους, προτού συνάψουν φιλία και διευθετήσουν ειρηνικά τις μεταξύ τους σχέσεις. Ο βασιλιάς, αναζωπυρώνοντας αυτά τα σωτήρια παραγγέλματα στη δική του διάνοια, τους δήλωσε ότι έπρεπε να επιληφθούν των προκείμενων ζητημάτων με πλήρη ομόνοια και συμφωνία, μέσω μιας επιστολής που είχε ως εξής: Νικητής Κωνσταντίνος Μέγιστος Σεβαστός προς την αγία σύνοδο της Τύρου.

Η ζημία αφορά πάντως τα χρήματα· διότι δεν σε τραυμάτισε ακόμη, όπως ο Ιούδας τον Χριστό· αλλ' όμως και αυτό το αίμα, το οποίο έχυσε, το προσέφερε προς σωτηρία σε εκείνους ακριβώς που το έχυσαν. Τι ισάξιο με αυτό έχεις να αντιτάξεις; Εάν δεν συγχωρήσεις τον εχθρό σου, δεν αδίκησες εκείνον, αλλά τον εαυτό σου· διότι εκείνον μεν πολλές φορές τον έβλαψες στον παρόντα βίο, τον εαυτό σου όμως τον κατέστησες αναπολόγητο και ασυγχώρητο κατά την μέλλουσα ημέρα της Κρίσεως. Διότι τίποτε δεν αποστρέφεται τόσο ο Θεός, όσο τον μνησίκακο άνθρωπο, όσο την εξογκωμένη από την οργή καρδιά και την φλεγμαίνουσα ψυχή. Άκουσε λοιπόν τι λέει: Όταν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς, στεκόμενος μπροστά στο θυσιαστήριο, ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και πήγαινε να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε πρόσφερε το δώρο σου. Τι λες; Να το αφήσω; Ναι, λέει· διότι για την ειρήνη με τον αδελφό σου τελέστηκε και αυτή η θυσία. Εάν λοιπόν για την ειρήνη με τον αδελφό έγινε η θυσία, και εσύ δεν επιτυγχάνεις την ειρήνη, μάταια μετέχεις στη θυσία· διότι η πράξη σου καθίσταται ανώφελη. Πράξε λοιπόν πρώτα εκείνο για το οποίο προσφέρθηκε η θυσία, και τότε θα την απολαύσεις ορθά. Γι' αυτό κατήλθε ο Υιός του Θεού, για να συμφιλιώσει τη φύση μας με τον Δεσπότη· γι' αυτό όχι μόνο ήλθε ο Ίδιος, αλλά για να καταστήσει και εμάς, που πράττουμε τέτοια έργα, κοινωνούς της δικής Του προσωνυμίας.

Διότι ό,τι ακριβώς έπραξε ο μονογενής Υιός του Θεού, αυτό πράξε και εσύ στο μέτρο των ανθρώπινων δυνατοτήτων σου, γινόμενος πρόξενος ειρήνης και για τον εαυτό σου και για τους άλλους. Γι' αυτόν τον λόγο ονομάζει και εσένα, τον ειρηνοποιό, υιό του Θεού· γι' αυτό και κατά την ώρα της θυσίας δεν μνημόνευσε καμία άλλη εντολή, παρά μόνο τη συμφιλίωση με τον αδελφό, δείχνοντας ότι αυτό είναι το σπουδαιότερο από όλα. Ήθελα να παρατείνω τον λόγο μου, αλλά αρκούν και τα όσα έχουν λεχθεί για εκείνους που προσέχουν, εφόσον τα θυμούνται.

Τι ισάξιο με αυτό μπορείς να πράξεις; Εάν δεν συγχωρήσεις τον εχθρό σου, δεν αδίκησες εκείνον, αλλά τον εαυτό σου· διότι εκείνον μεν πιθανώς τον έβλαψες στον παρόντα βίο, στον εαυτό σου όμως κατέστησες ασυγχώρητη την τιμωρία κατά τη μέλλουσα ημέρα. Διότι κανέναν δεν μισεί και δεν αποστρέφεται τόσο ο Θεός, όσο τον μνησίκακο άνθρωπο, όσο τη διογκωμένη από κακία καρδιά και τη φλεγμαίνουσα ψυχή. Άκουσε λοιπόν τι λέει ο Κύριος: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα και συμφιλιώσου με τον αδελφό σου· και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου». Τι λες; Να αφήσω εκεί το δώρο, δηλαδή τη θυσία; Ναι, λέει· διότι για χάρη της ειρήνης με τον αδελφό σου θεσπίστηκε και η ίδια η θυσία. Εάν λοιπόν η θυσία υπάρχει για την ειρήνη προς τον πλησίον, και εσύ δεν κατορθώνεις την ειρήνη, έστω και αν συμμετέχεις στη θυσία, η μετάληψη καθίσταται για σένα ανώφελη χωρίς το κατόρθωμα της ειρήνης. Πράξε λοιπόν πρώτα εκείνο, εννοώ βέβαια την ειρήνη, για την οποία άλλωστε προσφέρθηκε και η θυσία, και τότε θα την απολαύσεις ορθά. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ήλθε στον κόσμο ο Υιός του Θεού, για να συμφιλιώσει τη φύση μας με τον Πατέρα, όπως αναφέρει κάπου και ο Παύλος: «Τώρα δε τα συμφιλίωσε όλα με τον εαυτό του, θανατώνοντας την έχθρα διά του σταυρού».

Πάλι, εάν έχεις λύπη απέναντι σε κάποιον, σε προστάζω να αφήσεις την προσφορά προς εμένα, και να προστρέξεις σε εκείνον που σε έχει λυπήσει. Διότι, «εάν προσφέρεις το δώρο σου», λέγει, «και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε, συμφιλιώσου πρώτα με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου».

Και παρατήρησε πώς ωθεί και προτρέπει επιτακτικά εκείνους που αδίκως προκάλεσαν λύπη, προς την καταλλαγή με τους αδικημένους. «Εάν προσφέρεις το δώρο σου», λέει, «μπροστά στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε, πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου». Δεν είπε: «Συγκέντρωσε και πρόσφερε τη θυσία», αλλά: «Συμφιλιώσου, και τότε πρόσφερε».

Θʹ. Και δεν σταματά μόνο στα όσα έχουν ειπωθεί, αλλά προσθέτει και άλλα, περισσότερα από τα προηγούμενα, μέσα από τα οποία δείχνει πόση σημασία της δίνει. Διότι, αφού απείλησε με το συνέδριο και την κρίση και τη γέεννα, πρόσθεσε πάλι και άλλα σύμφωνα με τα προηγούμενα, λέγοντας τα εξής: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου». Ώ της αγαθότητας! Ώ της υπερβάλλουσας φιλανθρωπίας! Παραβλέπει την τιμή προς τον εαυτό του χάριν της αγάπης προς τον πλησίον· δείχνοντας ότι ούτε τις προηγούμενες απειλές τις εξέφερε από κάποια έχθρα, ούτε από επιθυμία να τιμωρήσει, αλλά από πολλή φιλοστοργία. Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο ήμερο από αυτά τα λόγια; Ας διακοπεί, λέει, η δική μου λατρεία, για να παραμείνει η δική σου αγάπη· επειδή και αυτό είναι θυσία, η συμφιλίωση με τον αδελφό. Γι' αυτό ακριβώς δεν είπε: «Μετά την προσφορά» ή «Πριν από την προσφορά»· αλλά, ενώ το ίδιο το δώρο βρίσκεται ήδη εκεί, και η θυσία έχει αρχίσει, τον στέλνει να συμφιλιωθεί με τον αδελφό του· και τον προστάζει να τρέξει εκεί, όχι αφού έχει αποσύρει τα προσφερόμενα, ούτε πριν τα προσφέρει, αλλά ενώ αυτά βρίσκονται στη μέση. Για ποιον λόγο προστάζει να γίνει αυτό με τέτοιο τρόπο, και γιατί;

Και δεν πρόσθεσε, «Είτε δικαίως, είτε αδίκως»· αλλά απλώς, «Εάν έχει κάτι εναντίον σου». Διότι, και αν ακόμη έχει δίκιο, ούτε και τότε πρέπει να εντείνεται η έχθρα· επειδή και ο Χριστός δικαίως οργιζόταν μαζί μας, αλλά παρ' όλα αυτά παρέδωσε τον εαυτό Του σε σφαγή για εμάς, χωρίς να υπολογίσει εκείνα τα παραπτώματα.

Διότι δεν είπε: «Εκείνος κέρδισε μόνο τον εαυτό του», αλλά, «Και εσύ τον κέρδισες»· με τα οποία έδειξε ότι και ο ένας και ο άλλος ζημιώνονταν πριν από αυτό, ο μεν ένας τον αδελφό του, ο δε άλλος τη δική του σωτηρία. Αυτό συμβούλευε και όταν καθόταν στο όρος· άλλοτε μεν οδηγώντας αυτόν που προκάλεσε τη λύπη προς εκείνον που λυπήθηκε, λέγοντας: «Εάν, ενώ παραστέκεσαι στο θυσιαστήριο, θυμηθείς εκεί ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε, συμφιλιώσου με τον αδελφό σου»· άλλοτε δε προστάζοντας τον αδικημένο να συγχωρήσει τον πλησίον. Διότι δίδαξε να λέμε: «Συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας». Εδώ όμως επινοεί και έναν άλλον τρόπο. Διότι δεν οδηγεί αυτόν που προκάλεσε τη λύπη, αλλά εκείνον που λυπήθηκε προς αυτόν. Επειδή, δηλαδή, εκείνος που αδίκησε δεν θα ερχόταν εύκολα για να απολογηθεί, καθώς αισχύνεται και ερυθριά, ελκύει τούτον προς εκείνον· και όχι απλώς, αλλά με σκοπό να διορθωθεί αυτό που συνέβη.

Τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο αγαθό από αυτόν τον Δεσπότη; Όταν μεν του όφειλε τα μύρια τάλαντα, ούτε καν με έναν λόγο δεν τον λύπησε, ούτε πονηρό τον αποκάλεσε, αλλά μόνο διέταξε να πουληθεί· και αυτό, για να τον απαλλάξει από τα χρέη. Επειδή όμως έγινε πονηρός απέναντι στον σύνδουλό του, τότε οργίζεται και παροξύνεται, για να μάθεις ότι ευκολότερα συγχωρεί τα αμαρτήματα εις βάρος του, παρά εκείνα εις βάρος του πλησίον. Και δεν το κάνει αυτό μόνο εδώ, αλλά και αλλού. Διότι «εάν προσφέρεις το δώρο σου», λέει, «στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε, συμφιλιώσου πρώτα με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου». Βλέπεις πώς παντού προτιμά τα δικά μας από τα δικά του, και δεν τοποθετεί τίποτα ανώτερο από την ειρήνη και την αγάπη προς τον πλησίον; Και πάλι αλλού: «Εκείνος που χωρίζει τη γυναίκα του παρεκτός λόγου πορνείας, την κάνει να μοιχευθεί».

Ζ΄. Διότι ακούω πολλούς να λέγουν: Εγώ δεν τρέφω έχθρα, ούτε κρατώ κακία, ούτε έχω τίποτα κοινό μαζί του. Αλλά δεν πρόσταξε αυτό ο Θεός, το να μην έχεις δηλαδή τίποτα κοινό μαζί του, αλλά το να έχεις πολλά κοινά μαζί του. Διότι γι' αυτό ακριβώς είναι αδελφός σου, γι' αυτό δεν είπε: «Συγχώρησε τον αδελφό σου για όσα έχεις εναντίον του», αλλά τι είπε; «Πήγαινε, συμφιλιώσου πρώτα μαζί του», ακόμη κι αν εκείνος έχει κάτι εναντίον σου, και μην απομακρυνθείς πρωτύτερα, μέχρι να ενώσεις το μέλος σε ομόνοια. Εσύ όμως, για να αποκτήσεις έναν χρήσιμο υπηρέτη, και χρήματα καταβάλλεις, και με πολλούς εμπόρους συναλλάσσεσαι, και πολλές φορές κάνεις μακρινά ταξίδια. Για να κάνεις όμως τον εχθρό φίλο, πες μου, δεν κινείς και δεν πράττεις τα πάντα; Και πώς θα μπορέσεις να παρακαλέσεις τον Θεό, όταν παραμελείς τόσο πολύ τους νόμους Του; Καίτοι η απόκτηση ενός υπηρέτη δεν θα μπορέσει να μας ωφελήσει σε τίποτα το σπουδαίο, ο εχθρός όμως, όταν γίνει φίλος, και τον Θεό θα κάνει ίλεω και ευμενή απέναντί μας, και τα αμαρτήματά μας θα εξαλείψει εύκολα, και θα μας εξασφαλίσει τον έπαινο των ανθρώπων και πολλή ασφάλεια στον βίο μας. Διότι δεν υπάρχει τίποτα πιο επισφαλές από τον άνθρωπο που έχει έστω και έναν μόνο εχθρό. Επειδή και η υπόληψη της ζωής μας βλάπτεται, καθώς εκείνος λέει μύρια κακά για εμάς προς όλους, και η διάνοιά μας θολώνει, και η συνείδησή μας ταράζεται, και υφιστάμεθα μία συνεχή τρικυμία λογισμών.

«Εάν προσφέρεις το δώρο σου», λέει, «στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε, συμφιλιώσου πρώτα με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου». Τι λες; Αν μεν ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, δεν σου επιτρέπει να προσφέρεις τη θυσία μέχρι να συμφιλιωθείς μαζί του· ενώ ολόκληρη Εκκλησία και τόσοι πατέρες έχουν κάτι εναντίον σου, τολμάς και ανέχεσαι, χωρίς να έχεις καταλύσει αυτήν την άκαιρη έχθρα, να προσέλθεις στα θεία μυστήρια; Και πώς θα μπορούσες να εορτάσεις το Πάσχα διακείμενος με αυτόν τον τρόπο; Αυτά δεν τα λέω μόνο προς εκείνους, αλλά και προς εσάς που είστε πνευματικά υγιείς, ώστε όσους τυχόν δείτε να βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, αφού τους ξεχωρίσετε με πολλή προσοχή και πραότητα, να τους συγκεντρώσετε και να τους επαναφέρετε στη μητέρα.

Διότι, εάν μεν η γυναίκα σεβόταν τον άνδρα της, δεν θα τολμούσε να αναχωρήσει· εάν δε ο άνδρας αγαπούσε τη γυναίκα του, δεν θα το επέτρεπε ούτε θα ανεχόταν ποτέ να φύγει. Διότι τι χειρότερο υπάρχει από αυτήν την ύβρη; Ελεύθερη και πιστή γυναίκα βγαίνει από το σπίτι, πες μου, και πηγαίνει σε συναγωγή; Γνωρίζει άραγε κανέναν άλλον τόπο εκτός από την εκκλησία και την παραμονή της σε αυτήν; Εάν πήγαινε σε κάποιον μοιχό, δεν θα ξεσηκωνόσουν, δεν θα φλεγόσουν από οργή, δεν θα έστηνες παντού φρουρούς; Τώρα όμως, βλέποντάς την να μην πηγαίνει σε άλλον άνδρα για να μοιχεύσει, αλλά να πηγαίνει στους δαίμονες, ανέχεσαι την ασέβεια; Και αν μεν παρανομήσει απέναντί σου, την τιμωρείς· αν όμως υβρίσει τον Δεσπότη, αδιαφορείς; Αν προσβάλει τον γάμο σας, γίνεσαι αυστηρός και αδυσώπητος κριτής· αν όμως καταπατήσει τις συνθήκες με τον Θεό, μένεις ράθυμος και χαλαρός; Και πώς είναι δυνατόν αυτά να είναι άξια συγχωρήσεως; Καίτοι ο Θεός δεν ενεργεί έτσι, αλλά εντελώς αντίθετα· όταν υβρίζεται ο Ίδιος, το παραβλέπει, όταν όμως εσύ το υποστείς αυτό, το εκδικείται. Θέλεις να μάθεις ότι προτιμά τα δικά σου από τα δικά Του; «Εάν προσφέρεις το δώρο σου», λέγει, «στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο και πήγαινε· πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου».

Αλλά, επειδή αναφέρθηκα στο φίλημα, θέλω τώρα να σας μιλήσω και για αυτό. Όταν πρόκειται να εγγίσουμε την ιερή τράπεζα, λαμβάνουμε την εντολή να φιλήσουμε ο ένας τον άλλον και να ανταλλάξουμε άγιο ασπασμό. Για ποιον λόγο; Επειδή, αν και ως προς τα σώματα είμαστε χωρισμένοι, συμπλέκουμε τις ψυχές μεταξύ τους εκείνη την ώρα μέσω του φιλήματος, ώστε η σύναξή μας να γίνει τέτοια, όπως ήταν εκείνη η αποστολική, τότε που η καρδιά και η ψυχή όλων των πιστών ήταν μία. Διότι έτσι πρέπει να προσερχόμαστε στα ιερά μυστήρια, συνδεδεμένοι ο ένας με τον άλλον. Άκουσε τι λέει ο Χριστός: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου και τότε πρόσφερε το δώρο σου». Δεν είπε «πρώτα πρόσφερε», αλλά «πρώτα συμφιλιώσου και τότε πρόσφερε». Γι' αυτό και εμείς, καθώς το δώρο είναι προκείμενο, πρώτα συμφιλιωνόμαστε μεταξύ μας και τότε προσερχόμαστε στη θυσία. Υπάρχει όμως και ένας άλλος, μυστικός λόγος για αυτό το φίλημα. Το Πνεύμα το Άγιο μας έκανε ναούς του Χριστού. Φιλώντας, λοιπόν, τα στόματα ο ένας του άλλου, καταφιλούμε τα πρόθυρα του ναού. Κανείς, επομένως, ας μην το πράττει αυτό με πονηρή συνείδηση και με ύπουλη διάνοια. Διότι το φίλημα είναι άγιο· «Ασπαστείτε», λέει, «ο ένας τον άλλον με άγιο φίλημα».

Διότι μη μου αναφέρεις εκείνον που το παθαίνει αυτό σπάνια, αλλά εκείνον που δεν έχει κυριευθεί ποτέ καθόλου. Εφόσον όμως δεν μπορείς να μας το αποδείξεις αυτό, δεν θα μπορέσεις ούτε την απειλή της τιμωρίας να καταργήσεις, με τη δικαιολογία ότι δεν το παθαίνει συνεχώς. Διότι και εκείνος που κλέβει και εκείνος που πορνεύει, ακόμη και αν μόνο μία φορά διαπράξουν την αμαρτία εκείνη, δεν απαλλάσσονται από την τιμωρία επειδή δεν το τόλμησαν πολλές φορές, αλλά τιμωρούνται επειδή το τόλμησαν έστω και μία φορά. Το δε αμέσως επόμενο από αυτό, ποιος από τους απίστους δεν θα θεωρούσε ότι είναι ακόμη και μύθος, βλέποντάς το να ανατρέπεται από εμάς με τόση σφοδρότητα; Διότι, ενώ ο Θεός έχει πει: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου»· εμείς, απεναντίας, ενώ βρισκόμαστε σε πόλεμο αναμεταξύ μας και τρέφουμε ύπουλες διαθέσεις, προσερχόμαστε στα θυσιαστήρια. Και ο μεν Θεός επέδειξε τόσο μεγάλο ενδιαφέρον για τη δική μας συμφιλίωση, ώστε να ανέχεται να παραμένει η προς Αυτόν θυσία ημιτελής και να διακόπτεται η ιερουργία, προκειμένου να εξαλειφθεί η μεταξύ μας απέχθεια και η οργή· εμείς, όμως, αδιαφορούμε τόσο πολύ για το ζήτημα αυτό, ώστε να διατηρούμε την έχθρα για πολλές ημέρες εις βάρος του ίδιου μας του εαυτού.

Διότι, επειδή η μνησικακία είναι χαρακτηριστικό εκείνων που έχουν αδικηθεί, ενώ εκείνος που αδικεί δεν κυριεύεται εύκολα από αυτό το πάθος, για τον λόγο αυτόν οδήγησε αυτόν προς εκείνον, δείχνοντας ότι για την τιμωρία εκείνου είναι περισσότερο υπεύθυνος αυτός που παρείχε και τη ρίζα του αμαρτήματος. Αλλά εμείς ούτε έτσι συνετιζόμαστε, παρά λυπούμε τους αδελφούς μας ακόμη και για ασήμαντα ζητήματα· έπειτα, σαν να μην έχει συμβεί τίποτε το φοβερό, έτσι αδιαφορούμε και ξεχνούμε αυτούς που έχουμε λυπήσει, και επιτρέπουμε στην έχθρα να παρατείνεται σε μεγάλο χρονικό διάστημα, μη γνωρίζοντας ότι θα υποστούμε τόσο μεγαλύτερη τιμωρία, όσες περισσότερες ημέρες αφήσουμε να προστεθούν στη λύπη, τόσο εξαιτίας αυτού του ίδιου του γεγονότος, όσο και επειδή η συμφιλίωση γίνεται πλέον δυσκολότερη για εμάς. Διότι, όπως ακριβώς όταν μας συνδέει η φιλία, κανένα από όσα προκαλούν διαίρεση δεν θα μπορέσει εύκολα να υπερισχύσει και να γίνει πιστευτό· έτσι, όταν η έχθρα έχει κυριεύσει εκ των προτέρων τις ψυχές μας, όλα είναι εύκολα και εξαιρετικά απλά για εκείνους που θέλουν να μας οδηγήσουν σε μεγαλύτερη σύγκρουση, καθώς τα καλά δεν γίνονται πιστευτά, αλλά γίνονται πιστευτά μόνο τα πονηρά. Για τον λόγο αυτόν προστάζει να αφήσουμε το δώρο στο θυσιαστήριο και πρώτα να συμφιλιωθούμε με τον αδελφό μας, ώστε να μάθουμε ότι, εάν εκείνη την ώρα δεν πρέπει να αναβάλλεται αυτή η συμφιλίωση, πολύ περισσότερο δεν πρέπει να αναβάλλεται σε άλλες περιστάσεις.

«Έλεγξε τον πλησίον σου, μήπως δεν το έπραξε· και αν τυχόν το έπραξε, για να μην το επαναλάβει. Έλεγξε τον φίλο σου, μήπως δεν το είπε· και αν το έχει πει, για να μην το πει δεύτερη φορά.» «Να κατανοείς τα του πλησίον σου κρίνοντας από τον εαυτό σου.» «Άνθρωπος σε άνθρωπο διατηρεί οργή, και από τον Κύριο ζητάει θεραπεία. Σε άνθρωπο όμοιό του δεν δείχνει έλεος, και παρακαλάει για τις δικές του αμαρτίες. Ο ίδιος, ενώ είναι σάρκα, διατηρεί την οργή του· ποιος λοιπόν θα συγχωρήσει τις αμαρτίες του; Θυμήσου τα έσχατά σου και πάψε να τρέφεις έχθρα. Θυμήσου τις εντολές και μην οργίζεσαι κατά του πλησίον σου.» «Εάν, λοιπόν, προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου.» «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος. Εάν όμως δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, ούτε και ο Πατέρας σας θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα.» «Τότε, αφού τον πλησίασε ο Πέτρος, είπε: Κύριε, πόσες φορές θα αμαρτήσει εις βάρος μου ο αδελφός μου και θα τον συγχωρήσω; Μέχρι επτά φορές; Του λέει ο Ιησούς: Δεν σου λέω μέχρι επτά φορές, αλλά μέχρι εβδομήντα φορές το επτά. Γι' αυτό παρομοιάστηκε η βασιλεία των ουρανών με έναν άνθρωπο βασιλιά, ο οποίος θέλησε να κάνει λογαριασμό με τους δούλους του.»

Εσύ παραμένεις εχθρικός προς τον σύνδουλό σου, και πώς θα μπορέσεις να βαδίσεις προς την τράπεζα της ειρήνης; Διότι ο μεν Χριστός δεν αρνήθηκε ούτε να πεθάνει για σένα, εσύ όμως δεν ανέχεσαι ούτε τον θυμό να συγχωρήσεις στον σύνδουλό σου για χάρη του εαυτού σου. Διότι με έβλαψε, λέει κάποιος, και με αδίκησε τα μέγιστα. Και τι σημαίνει αυτό; Η ζημία αφορά σε χρήματα· δεν σε σταύρωσε ακόμη, όπως οι Ιουδαίοι τον Χριστό· αλλά παρ' όλα αυτά, ακόμη και αυτό το ίδιο το αίμα που έχυσε, το προσέφερε για τη σωτηρία εκείνων που το έχυσαν. Τι το ισάξιο με αυτό έχεις να πεις; Εάν δεν συγχωρήσεις τον εχθρό σου, δεν αδίκησες εκείνον περισσότερο από ό,τι τον ίδιο σου τον εαυτό. Διότι εκείνον μεν τον περιφρόνησες στον παρόντα βίο, τον εαυτό σου όμως τον κατέστησες ασυγχώρητο ως προς την απολογία κατά τη μέλλουσα ημέρα της κρίσεως. Διότι τίποτε δεν μισεί τόσο ο Θεός, όσο τον μνησίκακο άνθρωπο, όσο την οιδαίνουσα καρδιά, όσο την φλεγμαίνουσα ψυχή. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει: «Όταν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί, πάνω στο θυσιαστήριο, θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου· άφησε το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου.» Τι λες, να το αφήσω; Ναι, λέει· διότι για την ειρήνη με τον αδελφό, έγινε και αυτή η ίδια η θυσία.

Να θυμάσαι την παραγγελία του Κυρίου: Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο στο θυσιαστήριο, και πήγαινε να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου. Μην κρατάς μνησικακία· να μη μηχανεύεσαι δόλους, ώστε τον έναν να ταπεινώνεις, και τον άλλον να υψώνεις· μην προτιμήσεις τον πλούσιο δίνοντάς του την πρώτη θέση, και παραβλέψεις τον φτωχό, αλλά να τηρείς την ισότητα απέναντι σε όλους. Να μην αποδέχεσαι βιαστικά καμία κατηγορία· ποτέ να μην κρίνεις από αυτά που απλώς άκουσες· διότι πολλοί κατηγορούν τον πλησίον από φθόνο και έριδα. Εάν όμως, μετά από πλήρη εξακρίβωση, διαπιστώσεις ποιος αμαρτάνει, μην τον ελέγξεις αμέσως μπροστά σε όλους, για να μην του δώσεις ακόμη περισσότερο την αφορμή να χάσει κάθε συστολή. Διότι ο δημόσιος έλεγχος επιφέρει δύο κακά. Από τη μία, όσοι ελέγχονται, αποκτούν το θράσος να αμαρτάνουν απροκάλυπτα. Διότι μέχρι να ελεγχθεί κάποιος, και φοβάται, και ντρέπεται. Όταν όμως ελέγχεται μπροστά σε όλους, γίνεται πιο αναίσχυντος. Και οι ελεγχόμενοι, μη αντέχοντας τη δημόσια ντροπή, στρέφονται προς τα χειρότερα. Τέτοιος είναι ο Σατανάς: Υποβάλλει τον άνθρωπο να διαπράξει την αμαρτία, και εξαιτίας της αμαρτίας να φέρει εις πέρας και τον εξευτελισμό.

Διότι ο μεν νόμος του Μωυσή, που δόθηκε παλαιά στους Ισραηλίτες, λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις». Ο Χριστός όμως λέει ότι «Καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση· και όποιος τον πει "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός»· και ότι «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου»· και ότι «Καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του», αποκαλώντας έτσι μοιχεία τον μολυσμό της ψυχής και τη συγκατάθεση στο πάθος. Αλλά, και ενώ ο νόμος απαγόρευε την επιορκία, ο Χριστός έδωσε εντολή να μην ορκιζόμαστε καθόλου, παρά μόνο με το «Ναι» και το «Όχι».

Κάνοντας αυτά, λέει, κάμπτεις τη δική του πονηρία, συντρίβεις την άπληστη διάθεσή του, τον μεταβάλλεις από απότομο σε υποχωρητικό, κερδίζεις και εκείνον με τη δική σου ταπείνωση, επειδή και για τους πονηρούς δαίμονες η ταπείνωση είναι αμίμητη, και στον εαυτό σου θα εξασφαλίσεις διπλό τον στέφανο. Εάν όμως εκείνος συνεχίζει αμετάτρεπτος την πονηρία του, τότε εσύ μάλλον βιάσου να μην αντισταθείς στον πονηρό, και θα έχεις πολύ μισθό στους ουρανούς. «Εάν, λοιπόν, προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο και πήγαινε, πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου»· διότι, εφόσον εκείνος έχει κάτι εναντίον σου, επειδή δήθεν αδικήθηκε από εσένα (ή ακόμη και αν δεν αδικήθηκε, έχει όμως κάτι εναντίον σου), το δώρο σου θα γίνει απρόσδεκτο. Εάν πάλι εκείνος αμαρτήσει εις βάρος σου, «έλεγξέ τον μεταξύ εσού και εκείνου μόνου»· και εάν σε ακούσει, «κέρδισες τον αδελφό σου», τον οποίο παραλίγο θα έχανες εξαιτίας μιας σιωπής που προκαλεί έχθρα απέναντι στη δική του αμαρτία προς εσένα.

Είναι δε προφανές· διότι και οι ταξίαρχοι των νοητών διακόσμων, όπως για παράδειγμα ο θείος Μιχαήλ και ο Γαβριήλ, επειδή έχουν τιμηθεί περισσότερο στο αξίωμα από τους κατώτερους άγιους αγγέλους, δεν σημαίνει ότι γι' αυτό τον λόγο οι υπόλοιποι θείοι άγγελοι είναι στερημένοι τιμής και κατακριτέοι. Ούτε βέβαια όταν ο κορυφαίος του αποστολικού χορού, ο θεσπέσιος Πέτρος εννοώ, έλαβε εδώ την εξέχουσα θέση, οι υπόλοιποι μαθητές του Σωτήρος έχουν εξουθενωθεί και απορριφθεί. Αλλά ούτε και αν αυτός που ασκεί τη βασιλική εξουσία, επειδή κατέχει την υπεροχή σε όλα, σημαίνει ότι γι' αυτό τον λόγο όσοι έχουν λάβει το υπατικό αξίωμα είναι έκπτωτοι και άτιμοι. Εφόσον μάλιστα βλέπουμε μερικές φορές τα ανθρώπινα πράγματα να προτιμώνται από τα θεία, αυτό είναι έργο της θείας πρόνοιας, η οποία κυβερνά και διευθύνει τα δικά μας ζητήματα με απόρρητους τρόπους που αυτή γνωρίζει, επιδεικνύοντας μεγάλη φροντίδα για εμάς. Και αν κάποιος φέρει αντίρρηση, ας βεβαιωθεί από την ευαγγελική διδασκαλία, η οποία παραγγέλλει σε εκείνον που προσφέρει το δώρο στο θυσιαστήριο, αν τυχόν θυμηθεί ότι ο αδελφός του έχει κάτι εναντίον του, να αφήσει το δώρο του, να απέλθει για να συμφιλιωθεί πρώτα και τότε να το προσφέρει· όμως, το γεγονός ότι αυτά πρέπει να προτιμώνται, δεν σημαίνει ότι γι' αυτό τον λόγο τα θεία πρέπει να παραμελούνται ή να κατακρίνονται.

Σε αυτήν, λέει, να ανοίξετε στη σοφία, αυτά συνεχώς και λέγοντας και ακούγοντας, και αυτό να μην το κάνετε με ραθυμία, αλλά με σπουδή και προσέχοντας τον εαυτό σας. Και αυτοί αναφωνούν ολόκληρη την ομολογία, το Σύμβολο της Πίστεως. Έπειτα ο ιερέας λέει: «Στώμεν καλώς, στώμεν μετά φόβου». Πάνω σε αυτή την ομολογία, λέει, ας σταθούμε, ας μην κλονιζόμαστε από την πιθανολογία των αιρετικών. Ας σταθούμε με φόβο, διότι είναι μεγάλος ο κίνδυνος για εκείνους που δέχονται στην ψυχή τους κάποια αμφιβολία περί αυτής της πίστεως. Και εφόσον στεκόμαστε έτσι σταθερά στην πίστη, λέει, ας γίνεται και η προσφορά των δώρων μας προς τον Θεό σύμφωνα με τον ορθό λόγο. Και τι σημαίνει σύμφωνα με τον ορθό λόγο; Το «Εν ειρήνη». «Πρόσχωμεν, λέει, την αγίαν αναφοράν, εν ειρήνη προσφέρειν»· διότι να θυμάστε τα λόγια του Κυρίου: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο και θυμηθείς ότι κάποιος έχει κάτι εναντίον σου, συμφιλιώσου πρώτα, και έπειτα ελθών πρόσφερε το δώρο σου». Και οι πιστοί αποκρίνονται: Προσφέρουμε, όχι μόνο με ειρήνη, αλλά και την ίδια την ειρήνη αντί για άλλο δώρο και θυσία.

Διότι εκείνος που λοιδορεί και υβρίζει, διαλύει την αγάπη· η οποία, όταν διαλυθεί, καταστρέφει μαζί της τις αρετές, όπως ακριβώς, όταν είναι παρούσα, τις συγκροτεί· όλες τις αρετές λοιπόν τις καταλύει εκείνος που υβρίζει, με το να διασπά την αγάπη. Ώστε, ευλόγως είναι άξιος του πυρός. «Εάν, λοιπόν, προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε, πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου.» Ο Θεός παραβλέπει τη δική του τιμή, προκειμένου μόνο εμείς να αγαπούμε. Επειδή, λέγοντας «εάν ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου», δεν πρόσθεσε τίποτε άλλο. Διότι, είτε δικαίως είτε αδίκως έχει, συμφιλιώσου. Και δεν είπε, «Εάν έχεις εσύ κάτι εναντίον εκείνου», αλλά, «Εάν εκείνος έχει κάτι εναντίον σου», φρόντισε να τον συμφιλιώσεις μαζί σου. Και προστάζει να αφήσεις το δώρο, ώστε να σου επιβάλει την ανάγκη να συμφιλιωθείς· διότι εσύ, επειδή θέλεις να προσφερθεί το δώρο σου, θα αναγκαστείς να συμφιλιωθείς. Συγχρόνως δε αποδεικνύει ότι η αγάπη είναι η πραγματική θυσία. «Φρόντισε να δείχνεις γρήγορα καλή διάθεση προς τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι στον δρόμο μαζί του, μήπως σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή, και ο κριτής σε παραδώσει στον υπηρέτη, και ριχτείς στη φυλακή. Αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου ξεπληρώσεις και τον τελευταίο κοδράντη.» Μερικοί νομίζουν ότι αντίδικος ονομάζεται ο διάβολος, και οδός ο βίος;