Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:25

Ερώτηση 26. Τι εννοεί λέγοντας: «Να είσαι ευνοϊκός προς τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στην οδό;» Απάντηση. Αντίδικος της ψυχής είναι το σώμα. Διότι αυτά αντιμάχονται το ένα το άλλο, όπως λέει ο Παύλος. Διότι καταπονούμε και δουλαγωγούμε το σώμα, δείχνοντας εύνοια μέσω της νηστείας, της αγρυπνίας και της λοιπής κακοπάθειας, ώστε να μην επαναστατεί πλέον εναντίον της ψυχής μέσω των παθών της ατιμίας. Οδό ονομάζει αυτόν τον μάταιο και πλάνο βίο· διότι, εάν η ψυχή χωριστεί από το σώμα και εξέλθει από αυτόν τον βίο και από την οδό, δεν δύναται πλέον να πράξει το αγαθό. Κοδράντης δε ονομάζεται και το ίδιο το υπόλειμμα της ενθύμησης. Ονομάζεται όμως αντίδικος και η συνείδηση· διότι μας ελέγχει κρυφά μέσα στην καρδιά και μας αναχαιτίζει από το κακό, και εάν δεν την εισακούσουμε, στο τέλος μας παραδίδει στο κριτήριο του Θεού και θα δώσουμε λόγο τόσο για τα μεγάλα αμαρτήματα, όσο και για τα ευτελή και τα πλέον ελάχιστα.

Μτ 5, 25-26 Ο κοδράντης, βεβαίως, σημαίνει το τέταρτο του ενός μέτρου. Αυτός, σύμφωνα με τη γλώσσα των Εβραίων, ισοδυναμεί με δύο οβολούς, το οποίο ο Λουκάς, για να το κάνει σαφές, το ονόμασε «λεπτόν». Εμείς, όμως, ας απαλλαγούμε και από τον εχθρό και εκδικητή, δηλαδή τον διάβολο, όσο βρισκόμαστε σε αυτή την οδό, καθώς και από τα πάθη της ατιμίας, τα οποία είναι αντίδικοί μας. Διότι κανένας άλλος δεν είναι αντίδικός μας, παρά μόνο αν εμείς οι ίδιοι γίνουμε αντίδικοι του εαυτού μας εξαιτίας τους, και ας μην μας καταδικάζει η συνείδηση ότι περιφρονούμε την υπενθύμισή της, μήπως παραδοθούμε στον κριτή των πάντων Θεό, ελεγχόμενοι από τη συνείδησή μας. Και Εκείνος θα μας παραδώσει στους πράκτορες, δηλαδή στους τιμωρούς αγγέλους, και θα κληθούμε να λογοδοτήσουμε για κάθε πλημμέλημα, μικρό και μεγάλο.

Ματθ. 5, 25 Σκόπιμα, λοιπόν, ο Κύριος εδώ ονομάζει <αντίδικο> εκείνον που επιχειρεί να αφαιρέσει κάτι από όσα μας ανήκουν. Και <ευνοούμε> αυτόν, εάν τηρήσουμε το πρόσταγμα του Κυρίου που είπε: «σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο», και σε κάθε τέτοιο ζήτημα ομοίως.

Ματθ. 5, 25—26 Αυτό που λέει είναι το εξής: πριν από τη δίκη να δείχνεις καλή διάθεση. Διότι, εάν κατηγορηθείς και φυλακιστείς, δεν θα ελευθερωθείς έως ότου ξεπληρώσεις μέχρι και τον τελευταίο οβολό· διότι αυτό δηλώνει ο «κοδράντης». Αυτό δε που λέει είναι το εξής: διότι συμβουλεύει να δείχνει κανείς καλή διάθεση και να μην έχει υπερβολική εμπιστοσύνη στην κρίση του δικαστηρίου. Διότι, εάν συμβεί κάτι παρά την ελπίδα σου και κρατηθείς από τον κριτή, δεν θα ελευθερωθείς έως ότου ξεπληρώσεις και τον έσχατο οβολό· διότι αυτό ονομάζεται «κοδράντης».

Ματθ. 5, 25-26 Ας υποτεθεί, λέει, ότι κάποιος έχει διατυπώσει κατηγορίες εναντίον σου ενώπιον ενός από τους εντεταλμένους άρχοντες, και έπειτα, αφού σε υποδείξει σε εκείνους που σε οδηγούν στο δικαστήριο, προκαλεί τη σύλληψή σου. Ενόσω λοιπόν, λέει, «είσαι μαζί του στον δρόμο», δηλαδή πριν φτάσεις στον «κριτή», δείξε προθυμία, δηλαδή μην οκνήσεις να καταβάλεις κάθε σπουδή, για να απαλλαγείς από αυτόν. Αν όμως δεν γίνει αυτό, θα σε «παραδώσει στον κριτή». Έπειτα, όταν βρεθείς ένοχος για τα χρέη σου, «θα παραδοθείς στον πράκτορα», δηλαδή στους εισπράκτορες, και εκείνοι, αφού σε φυλακίσουν, θα απαιτήσουν και «το τελευταίο λεπτό». Συνεπώς, ένοχοι για σφάλματα είμαστε όλοι όσοι βρισκόμαστε πάνω στη γη. Και «αντίδικος» και κατήγορος του καθενός είναι ο σατανάς· διότι είναι εχθρός και εκδικητής. «Ενόσω» λοιπόν «είμαστε στον δρόμο», δηλαδή ενόσω δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο τέλος της παρούσας ζωής, ας απαλλαγούμε από αυτόν, ας διαλύσουμε τις εναντίον μας κατηγορίες, ας αδράξουμε τη χάρη του Χριστού, η οποία μας ελευθερώνει από κάθε χρέος και καταδίκη, θέτοντάς μας έξω από την κόλαση και τον φόβο, μήπως τυχόν, διατηρώντας ανεξίτηλο τον μολυσμό, οδηγηθούμε στον «κριτή» και παραδοθούμε στους «πράκτορες», δηλαδή στους τιμωρούς, των οποίων τη σκληρότητα κανείς δεν θα μπορούσε να αποφύγει. Μάλλον δε θα απαιτηθεί να εκτίσει τις ποινές για κάθε σφάλμα, μικρό και μεγάλο.

Γι' αυτό ο προφήτης θρηνεί για τον Εφραίμ και λέει: Καταδυνάστευσε ο Εφραίμ τον αντίδικό του και καταπάτησε το δίκαιο. Ως αντίδικο εννοεί τη συνείδηση. Γι' αυτό και στο Ευαγγέλιο λέει: Να συμφιλιώνεσαι με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο, μήπως σε παραδώσει στον κριτή, και ο κριτής στους υπηρέτες, και σε ρίξουν στη φυλακή.

Αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, έως ότου αποδώσεις και τον τελευταίο κοδράντη. Γιατί όμως ονομάζει τη συνείδηση αντίδικο; Ονομάζεται αντίδικος, επειδή αυτή αντιτίθεται πάντοτε στο κακό μας θέλημα και μας ελέγχει για εκείνο που, ενώ οφείλαμε να κάνουμε, δεν το κάνουμε· και πάλι, για εκείνο που, ενώ δεν οφείλαμε να το κάνουμε, το κάνουμε, και αυτή μας κατηγορεί. Γι' αυτό την ονομάζει αντίδικο, και παραγγέλλει λέγοντας: Να είσαι ευνοϊκά διατεθειμένος προς τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο.

Πρόσεχε τι κάνεις, άθλιε· νήψε. Να είσαι ευμενής προς τον αντίδικό σου, όση ώρα βρίσκεσαι στον δρόμο μαζί του. Και προσθέτει τον φόβο και τον κίνδυνο του πράγματος λέγοντας: Μήπως σε παραδώσει στον κριτή, και ο κριτής στους υπηρέτες, και σε ρίξουν στη φυλακή. Και τι ακολουθεί; Αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρι να αποδώσεις και τον τελευταίο κοδράντη.

Και αυτό είναι, λένε, εκείνο που είπε ο Ιησούς στο Ευαγγέλιο μέσω της παραβολής, ότι: «να διάκεισαι ευμενώς προς τον αντίδικό σου ενόσω βρίσκεσαι καθ' οδόν μαζί του, και κατάβαλε προσπάθεια να απαλλαγείς από αυτόν, μήπως τυχόν ο αντίδικος σε παραδώσει στον κριτή, και ο κριτής στον υπηρέτη, και ο υπηρέτης σε ρίξει στη φυλακή· αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου αποδώσεις και τον τελευταίο κοδράντη». Πλάθουν μάλιστα οι ίδιοι κάποιον μύθο για την ερμηνεία αυτής της παραβολής και λένε ότι ο αντίδικος εκείνος είναι ένας από τους αγγέλους που δημιούργησαν τον κόσμο, και ότι έχει κατασκευαστεί γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό, για να οδηγεί στον κριτή τις ψυχές που αναχωρούν από εδώ βγαίνοντας από τα σώματα, οι οποίες ελέγχονται εκεί· και αν δεν έχουν επιτελέσει κάθε έργο, παραδίδονται από τον άρχοντα στον υπηρέτη. Ο υπηρέτης δε είναι ένας άγγελος, ο οποίος υπηρετεί τον κοσμοποιό κριτή με σκοπό να φέρνει πάλι τις ψυχές και να τις τοποθετεί μέσα σε διάφορα σώματα. Και αυτός ο αντίδικος, για τον οποίο αναφέραμε ότι μίλησε ο Κύριος στο Ευαγγέλιο, τον οποίο αυτοί ισχυρίζονται ότι είναι ένας από τους κοσμοποιούς αγγέλους, φέρει το όνομα Διάβολος. Διότι λένε ότι η φυλακή είναι το σώμα, ενώ τον τελευταίο κοδράντη θεωρούν ότι είναι η μετενσωμάτωση· * ώστε σε κάθε παρουσία τους μέσα σε σώματα να επιτελούν και την έσχατη πράξη και να μην τους υπολείπεται πλέον τίποτα για να πράξουν κάτι το αθέμιτο.

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Τον λεηλατούσαν όλοι όσοι διάβαιναν τον δρόμο. Ως «δρόμο» λοιπόν θα εννοήσεις τον βίο· διότι λέει ο Χριστός στα Ευαγγέλια: Να έχεις καλή διάθεση απέναντι στον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο. Αυτόν τον δρόμο τον διαβαίνουν όσοι έχουν πιστέψει στον Χριστό, πορευόμενοι στον βίο παρεμπιπτόντως και σαν περαστικοί, χωρίς να διεκδικούν τίποτα από όσα υπάρχουν σε αυτόν, αλλά αντιθέτως επειγόμενοι να τον διασχίσουν γρήγορα· από αυτούς έχει λεηλατηθεί ο λαός των Ιουδαίων ως προς τον νόμο και τους προφήτες, που αποτελούν τον αληθινό πλούτο. Έγινε όνειδος στους γείτονές του. Γείτονες των Ιουδαίων ευλόγως ονομαζόμαστε εμείς· και ευλόγως τους θεωρούμε αξιοκατάκριτους, διότι, ενώ η σωτηρία προέρχεται από αυτούς, οι ίδιοι δεν θέλουν να σωθούν.

Πʹ. Προς τον μοναχό Νείλο. Σχετικά με το ρητό: «Να είσαι ευμενής προς τον αντίδικό σου». Επειδή μετά την πτώση μας περπατάμε και διαβαίνουμε ανάμεσα σε παγίδες, ο Κύριος, θέλοντας να μας κάνει διορατικούς, παρήγγειλε να προσέχουμε από τη ζύμη και από τα σκάνδαλα, και να δείχνουμε γρήγορα εύνοια στον αντίδικο, ενόσω βρισκόμαστε μαζί του στον δρόμο. Ως αντίδικο όρισε θεοπρεπώς την επιθυμία του σώματος που αντιστρατεύεται το πνεύμα. Και οδό αποκάλεσε τον βίο, τον οποίο το γένος μας διανύει με αστάθεια. Εύνοια δε προς το σώμα ονόμασε την επίγνωση της επαναστάσεώς του, την οποία οφείλουμε να αντιλαμβανόμαστε με οξύνοια, μήπως τυχόν, υποκύπτοντας στα προστάγματά της και πράττοντας έργα ανάξια της άνω κλήσεως, παραδοθούμε από αυτά στον Κριτή, όταν Εκείνος έλθει για να συναγάγει τα έργα και τα λόγια μας και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Διότι, όσον αφορά τα εξωτερικά (κοσμικά) δικαστήρια, εκτός από όσα έχουν λεχθεί, μπορεί κανείς να υποπτευθεί και πολλά άλλα: και τη δεινότητα των ρητόρων, και τη διαφθορά των αρχόντων, και πολλά άλλα που λυμαίνονται τη δικαιοσύνη. Εδώ, όμως, δεν συμβαίνει τίποτε τέτοιο. «Τι γίνεται, λοιπόν», λέγει, «εάν ο αντίδικος είναι ισχυρός;» Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, κυρίως, πρέπει να δικάζεσαι εδώ. Διότι στα εξωτερικά δικαστήρια οπωσδήποτε θα σε νικήσει. Εάν, όμως, εκείνος δεν το δέχεται, αλλά περιφρονεί τα εσωτερικά [της Εκκλησίας] και σε σύρει με τη βία στα εξωτερικά δικαστήρια, είναι προτιμότερο αυτό που πρόκειται εξ ανάγκης να πάθεις, να το υποστείς εκούσια και να μην εμπλακείς σε δικαστικούς αγώνες, ώστε να λάβεις και τον πνευματικό μισθό. Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «εάν κάποιος θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο»· και, «Να συμβιβάζεσαι γρήγορα με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του καθ' οδόν». Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε τα δικά μας; Αφού και οι ίδιοι οι συνήγοροι των εξωτερικών δικαστηρίων αναρίθμητες φορές λένε το εξής, ότι είναι προτιμότερο να λύνεται η διαφορά εξωδικαστικά.

Διότι, αφού είπε «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου», πρόσθεσε, «Γιατί έτσι θα ζήσεις πολλά χρόνια επί της γης». Και ο Ίδιος πάλι στον ληστή είπε: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Διότι δεν προτρέπει μόνο μέσα από τα μελλοντικά αγαθά, αλλά και από τα παρόντα, εξαιτίας εκείνων από τους ακροατές που έχουν πιο χονδροειδή αντίληψη και αναζητούν τα παρόντα πριν από τα μελλοντικά. Γι’ αυτό λοιπόν, προχωρώντας, έλεγε: «Να διάκεισαι ευνοϊκά προς τον αντίδικό σου». Έπειτα ορίζει το έπαθλο αυτής της φιλοσοφίας και λέει: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή και ο κριτής στον υπηρέτη». Βλέπεις από πού προκάλεσε τον φόβο;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού από πριν είχε σπείρει τα σπέρματα αυτών των διδασκαλιών με τρόπο ανύποπτο, τότε που επρόκειτο πιο ξεκάθαρα να θεωρηθεί ύποπτος για εναντίωση εξαιτίας της αντιπαραβολής των παλαιών και των νέων νόμων, χρησιμοποίησε την εκ των προτέρων διόρθωση. Διότι αυτά τα είχε ήδη θέσει ως βάση με αινιγματικό τρόπο μέσω όσων είχαν ειπωθεί. Επειδή το «Μακάριοι οι πτωχοί» ταυτίζεται με το να μην οργίζεται κανείς· και το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά» με το να μην κοιτάζει κάποιος γυναίκα με επιθυμία· και το να μη θησαυρίζει κανείς θησαυρούς επί της γης συμφωνεί με το «Μακάριοι οι ελεήμονες»· και το να πενθεί, και το να διώκεται και να ονειδίζεται, είναι ίσο με το να εισέρχεται από τη στενή πύλη· και το να πεινά και να διψά κανείς τη δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά εκείνο που λέει μετά από αυτά, ότι «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε τα και εσείς σε αυτούς». Και μακαρίζοντας τον ειρηνοποιό, πάλι σχεδόν το ίδιο είπε, όταν έδωσε εντολή να αφήσει κανείς το δώρο και να σπεύσει στη συμφιλίωση με εκείνον που έχει λυπηθεί, καθώς και να διάκειται ευμενώς προς τον αντίδικο.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

Και πρόσεξε πώς το καθένα από τα δύο διατυπώνεται με μεγάλη αυστηρότητα. Διότι εκεί μεν απείλησε με τη γέεννα, εδώ δε δεν δέχεται το δώρο πριν από τη συμφιλίωση, επιδεικνύοντας μεγάλη δυσαρέσκεια, και μέσα από όλα αυτά ξεριζώνει και τη ρίζα και τον καρπό. Και πρώτα μεν λέει, «Μην οργίζεσαι»· και έπειτα από αυτό, «Μη λοιδορείς». Διότι και τα δύο αυτά αυξάνονται το ένα μέσω του άλλου· από την έχθρα προέρχεται η λοιδορία, και από τη λοιδορία η έχθρα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πότε θεραπεύει τη ρίζα και πότε τον καρπό· εμποδίζοντας μεν το κακό να φυτρώσει εξαρχής, εάν όμως βλαστήσει και φέρει τον πιο πονηρό καρπό, τον κατακαίει ακόμη περισσότερο από παντού. Γι' αυτό ακριβώς, αφού μίλησε για κρίση, και για συνέδριο, και για γέεννα, και αφού αναφέρθηκε στη θυσία, προσθέτει και άλλα λέγοντας πάλι τα εξής: «Να συμφιλιώνεσαι γρήγορα με τον αντίδικό σου, όση ώρα βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο». Διότι, για να μην πεις: «Τι θα γίνει λοιπόν, εάν αδικούμαι; τι θα γίνει, εάν με αρπάζουν και με σέρνουν στο δικαστήριο;», αφαίρεσε και αυτήν την αφορμή και τη δικαιολογία· διότι προστάζει να μην τρέφουμε έχθρα ούτε και σε αυτήν την περίπτωση. Έπειτα, επειδή αυτή η προσταγή ήταν μεγάλη, αντλεί τη συμβουλή από τα παρόντα πράγματα, τα οποία συνήθως επηρεάζουν τους ανθρώπους με πιο παχυλή διάνοια περισσότερο από τα μελλοντικά. Διότι τι ισχυρίζεσαι; λέει· ότι είναι πιο δυνατός και σε αδικεί; Επομένως, θα σε αδικήσει ακόμη περισσότερο, εάν δεν έρθεις σε συμβιβασμό, αλλά αναγκαστείς να πας στο δικαστήριο.

Παρατήρησε δε και εδώ πώς τον επισπεύδει· διότι, αφού είπε, «Να διάκεισαι ευμενώς προς τον αντίδικό σου», πρόσθεσε, «Γρήγορα»· και δεν αρκέσθηκε σε αυτό, αλλά επιζήτησε και άλλη επίταση αυτής της ταχύτητας, λέγοντας: «Ενόσω βρίσκεσαι στον δρόμο μαζί του»· ωθώντας τον με αυτά και κατεπείγοντάς τον με πολλή σφοδρότητα.

Διότι τίποτε δεν ανατρέπει τόσο πολύ τη ζωή μας, όσο το να χρονοτριβούμε και να αναβάλλουμε την επιτέλεση των αγαθών έργων. Πολλές φορές, μάλιστα, αυτό μας έκανε να εκπέσουμε από τα πάντα. Όπως λοιπόν και ο Παύλος λέει: «Πριν δύσει ο ήλιος, διάλυσε την έχθρα»· και προηγουμένως ο Ίδιος ο Κύριος: «Πριν ολοκληρωθεί η προσφορά, συμφιλιώσου»· έτσι και εδώ λέει: «Γρήγορα, ενόσω βρίσκεσαι στον δρόμο μαζί του»· πριν φτάσετε στις θύρες του δικαστηρίου, πριν παραστείτε στο βήμα, και βρεθείτε πλέον υπό την εξουσία εκείνου που δικάζει. Διότι, πριν από την είσοδο, εσύ είσαι κύριος των πάντων· εάν όμως περάσεις εκείνα τα πρόθυρα, ούτε κι αν προσπαθήσεις πάρα πολύ δεν θα μπορέσεις να διευθετήσεις τις υποθέσεις σου όπως επιθυμείς, εφόσον θα έχεις περιέλθει στον καταναγκασμό κάποιου άλλου.

Δ΄. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, παραλείποντας να αναφέρει τώρα τις επιβουλές που γίνονται εξαιτίας του πλούτου, τις διαμάχες και τις δίκες (διότι αυτές τις υπονόησε προηγουμένως λέγοντας: «Θα σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή, και ο κριτής στον υπηρέτη»)· προβάλλοντας εκείνα που είναι τα χειρότερα από όλα αυτά και τα οποία οπωσδήποτε συμβαίνουν, με αυτόν τον τρόπο απομακρύνει από την πονηρή επιθυμία. Διότι από το να κλειστεί κανείς στη φυλακή, πολύ χειρότερο είναι το να έχει υποδουλωθεί ο νους του σε αυτό το νόσημα· και το πρώτο βέβαια δεν συμβαίνει πάντοτε, ενώ το δεύτερο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την επιθυμία των χρημάτων.

Διότι για εκείνον που μετά από λίγο πρόκειται να ταφεί, ποιο είναι το όφελος της άπληστης κτήσης; Για εκείνον που διαβαίνει τον βίο σαν να είναι δρόμος, η μεταφορά των περιττών βαρών είναι μάταιη. Διότι έχουμε λάβει τον βίο ως δρόμο και όχι ως πατρίδα. Έτσι τον ονομάζει ο Κύριος στα Ευαγγέλια: «Να είσαι ευνοϊκός με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο». Είναι εύλογη η ονομασία του βίου ως δρόμου· διότι η ζωή μετριέται με διαστήματα όπως ακριβώς ένας δρόμος· είναι ένα πρόσκαιρο πανδοχείο πλουσίων και φτωχών, μια ολιγόχρονη ανάπαυση περαστικών. Διότι οι ημέρες μας παρέρχονται σαν σκιά. Πού είναι τα πρώτα χρόνια της ζωής μας; Παρήλθαν σαν φαντασία σκιάς, διέδραμαν σαν το σκοτεινό περίγραμμα ενός σχήματος. Πόσο είναι το διάστημα της υπόλοιπης ζωής μας; Ας υποθέσουμε αισιόδοξα μακροζωία, μια ζωή εκατό ετών· και, αν θέλεις, τριπλασίασε τα χρόνια, και πάλι σε κανένα από αυτά τα βιοτικά πράγματα δεν θα μπορέσεις να εξασφαλίσεις τη μονιμότητα· έστω και αν κάποιος καυχάται για τον πλούτο του, έστω και αν κατακλύζεται από απολαύσεις, έστω και αν λάμπει από το ύψος των αξιωμάτων, έστω και αν φέρει μαζί του οποιοδήποτε από τα λαμπρά πράγματα αυτού του βίου. Διότι όλα μοιάζουν με τον μαρασμό των ανθέων, όλα υπόκεινται σε μια θλιβερή αλλαγή, όντας σαθρά ακόμη και την εποχή που ανθίζουν· διότι συνοδεύονται διαρκώς από την αγωνία των κινδύνων.

βʹ. Αλλά εσύ στρατεύσου κατά της ηδονής· άκουσε τον Κύριο που ανακράζει: «Σήμερα να είσαι ευνοϊκός με τον αντίδικό σου, όση ώρα είσαι μαζί του στον δρόμο». Είναι λοιπόν καλό μια για πάντα αυτό και για εκείνους που αγαπούν τη φιλοδικία, ώστε να μην επιδίδονται με υπερβολική φιλονικία στις δίκες. Διότι είναι καλύτερο, ακόμη και στις δικαστικές υποθέσεις, να προλαμβάνει κανείς την αβέβαιη έκβαση της δίκης με φιλικούς συμβιβασμούς, παρά στηριζόμενοι στις ελπίδες της νίκης, να εμπιστεύονται τον εαυτό τους σε ένα αβέβαιο πέλαγος. Διαβάζεις τα έγγραφά σου και αναθαρρείς για την έκβαση· ο συνήγορος, κάνοντας το χέρι του χούφτα για να λάβει την αμοιβή, εγγυάται τη νίκη, προκειμένου να εξασφαλίσει τον μισθό του. Μερικές φορές, μάλιστα, και ένας εκ των προτέρων διεφθαρμένος δικαστής σού υπόσχεται προκαταβολικά το αποτέλεσμα της δίκης.

Όμως, δεν μου φαίνεται ότι ο λόγος αυτός έχει ως αιτία του μόνο τα χρήματα. «Να είσαι ευνοϊκά διατεθειμένος», λέγει, «προς τον αντίδικό σου γρήγορα, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο». Αυτή η προσθήκη μού επιτρέπει να εννοήσω κάτι ακόμη μεγαλύτερο. Διότι, εάν ο λόγος γινόταν μόνο για χρηματικές δίκες ή εάν αναφερόταν σε αδικήματα σχετικά με άψυχα πράγματα, γιατί προσέθετε: «Ενόσω βρίσκεσαι μαζί του στον δρόμο»; Άλλωστε, ποιος αντίδικος καταδέχεται να συνοδοιπορεί με τον αντίδικό του; Ποιος συμμετέχει στην ίδια οδοιπορία, χωρίς να συμμερίζεται τις ίδιες απόψεις; Δεν φοβάται την κλοπή των εγγράφων, τη διαφθορά των μαρτύρων και τις ενέδρες στους δημόσιους δρόμους; Επομένως, οφείλουμε να αναζητήσουμε έναν αντίδικο ο οποίος μας συνοδεύει πάντοτε, του οποίου τη συνοδεία δεν μπορούμε να αποφύγουμε όσο κι αν φυλαγόμαστε, και να κατανοήσουμε ότι αυτός είναι ο αντίδικος προς τον οποίο αρμόζει να συμπεριφερόμαστε με ευνοϊκή διάθεση.

Ποιος είναι λοιπόν ο πραγματικός αντίδικος; Εάν εξετάσεις με ακρίβεια, είναι το σώμα απέναντι στην ψυχή· αυτό είναι ο αντίδικος του πνεύματος που υπάρχει μέσα σου. Και για να μη νομίσεις ότι ο λόγος αυτός είναι δικός μου, ας επικυρώσει τα λεγόμενα ο Παύλος: «Η σάρκα επιθυμεί εναντίον του πνεύματος, και το πνεύμα εναντίον της σάρκας· αυτά δε αντιτίθενται το ένα στο άλλο». Και δεν εισάγω εδώ διδασκαλία των Μανιχαίων, ούτε ισχυρίζομαι ότι υπάρχει άλλος δημιουργός για το σώμα· αλλά η σάρκα επιθυμεί εναντίον του πνεύματος, χρησιμοποιώντας ως σύμβουλο την ηδονή, ενώ το πνεύμα εναντίον της σάρκας, στηριζόμενο στις μελλοντικές ελπίδες. Αντιτίθενται η μία στην άλλη, η επιθυμία του κόσμου και η επιθυμία της βασιλείας των ουρανών· αυτός είναι ο αντίδικος που συνοδεύει τον άνθρωπο είτε το θέλει είτε όχι· διότι ο βίος είναι πορεία. Η μεν ψυχή σπεύδει να μιμηθεί το δικό της αρχέτυπο, ενώ η σάρκα ρέπει προς το χώμα. Αυτά δε αντιτίθενται το ένα στο άλλο. Να διάκεισαι ευνοϊκά προς αυτόν τον αντίδικό σου. Και πότε; Ενόσω βρίσκεσαι μαζί του καθ' οδόν, όσο δηλαδή ζεις σε αυτόν τον βίο. Διότι, εάν τελειώσει η πορεία, δεν υπάρχει πλέον καιρός για μετάνοια: «Επειδή στον θάνατο δεν υπάρχει κανείς που να σε μνημονεύει, και στον Άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» Γι' αυτό λοιπόν, να διάκεισαι ευνοϊκά προς αυτόν τον αντίδικό σου.

Δεν είπε, «Κάνοντας χάρες», αλλά, «Δείχνοντας εύνοια». Μην προσφέρεις στον αντίδικό σου ό,τι είναι ευχάριστο, αλλά ως ευνοϊκά διακείμενος να τον ανακαλέσεις από την ηδονή στη μετάνοια. Δεν σε προστάζει να συμπεριφερθείς στο σώμα ως μάγειρας, κάνοντας όλα όσα προξενούν ηδονή, αλλά ως ιατρός. Διότι ο ιατρός πολλές φορές και πικρό φάρμακο αναμειγνύει, και τέμνει, και καίει, και παρόλο που προκαλεί πόνο λαμβάνει αμοιβή. Διότι, αν και λυπεί λίγο την αίσθηση, ο σκοπός του είναι η υγεία αυτού που θεραπεύεται. «Μήπως σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή»· δηλαδή στον μέλλοντα κριτή. Ο αντίδικος: εάν τώρα εσύ του κάνεις τα χατίρια, τότε θα βρεθεί να σε παραδίδει ο κριτής στον υπηρέτη, δηλαδή στις τιμωρητικές δυνάμεις, και θα ριχτείς στη φυλακή, στο εξώτερο σκοτάδι. Φοβερός είναι ο τόπος: «Δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, έως ότου εξοφλήσεις και τον τελευταίο κοδράντη». Εάν πριν από τον θάνατο εξοφλήσεις το χρέος, έχει εξοφληθεί· εάν αναχωρήσεις ως οφειλέτης, θα απαιτηθεί από εσένα και το κατάλοιπο των ελάχιστων οφειλών. Τι σημαίνει, «Τον τελευταίο κοδράντη»;

ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. —Περί των μη μετανοούντων. «Εκείνος που συγκαλύπτει την ασέβειά του δεν θα προκόψει.» «Αυτά λέγει ο Κύριος: Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που παραστρατεί δεν επιστρέφει; Γιατί ο λαός αυτός απομακρύνθηκε με αναιδή αποστασία, και κυριεύθηκαν από την προαίρεσή τους, και δεν θέλησαν να επιστρέψουν;» «Έκαναν τα πρόσωπά τους πιο σκληρά και από την πέτρα, και δεν θέλησαν να επιστρέψουν.» «Μην πεις, "Αμάρτησα, και τι έπαθα;", διότι ο Κύριος είναι μακρόθυμος.» «Μην περιμένεις μέχρι τον θάνατο για να δικαιωθείς.» «Να συμβιβάζεσαι γρήγορα με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι καθ' οδόν μαζί του, μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή, και ριχθείς στη φυλακή. Αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου ξεπληρώσεις και τον τελευταίο κοδράντη.» Εάν βέβαια η αμαρτία είναι κάτι καλό, άνθρωπε, φύλαξέ την μέχρι το τέλος. Εάν όμως είναι βλαβερή για εκείνον που την πράττει, γιατί επιμένεις στα ολέθρια; Κανείς που προσπαθεί να αποβάλει κάνοντας εμετό τη χολή, η οποία προήλθε από κακή και ακόλαστη διατροφή, δεν συσσωρεύει μέσα του πολλαπλάσια από αυτήν. Πρέπει να καθαρίζουμε αυτό που ταλαιπωρεί το σώμα, και όχι να κάνουμε τη νόσο μεγαλύτερη από τις δυνάμεις μας· το πλοίο φαίνεται μέχρι ποιο σημείο μπορεί να αντέξει το βάρος του φορτίου· αν όμως το ξεπεράσει, βυθίζεται.

Αλλά ας προχωρήσουμε τώρα στις θείες εντολές και ας δούμε πάλι τι μας παραγγέλλει ο Πανάγαθος. «Φρόντισε», λέει, «να συμφωνήσεις γρήγορα με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του καθ' οδόν, μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή, και ο κριτής στον υπηρέτη, και ριχτείς στη φυλακή· αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου ξεπληρώσεις και τον τελευταίο κοδράντη». Επειδή δε δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, και ο Ίδιος από υπερβολική αγαθότητα ενανθρώπησε για χάρη μας, θέλει να μιμούμαστε όσο είναι δυνατόν την ανεξικακία Του· διότι αυτό προανήγγειλε από παλιά και ο Πατέρας Του μέσω του προφήτη: «Ιδού ο Υιός μου, τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω Του, και θα αναγγείλει κρίση στα έθνη· δεν θα φιλονικήσει ούτε θα κραυγάσει, ούτε θα ακούσει κανείς τη φωνή Του στις πλατείες». Θέλοντας ο Πανάγαθος να διδάξει και σε εμάς αυτή την ανεξικακία, εισάγει πολλή μέριμνα υπέρ αυτής, και σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αγαπάμε και τους εχθρούς μας, να προσευχόμαστε για αυτούς που μας κακομεταχειρίζονται, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, να ταπεινωνόμαστε σε εκείνον που μας χτυπά, και να δίνουμε ακόμη και το ιμάτιο σε αυτόν που θέλει να μας κρίνει στο δικαστήριο για να πάρει τον χιτώνα.

Αν όμως κάποιος τυχόν τα λησμονήσει αυτά, και προκύψει δικαστική διαμάχη μεταξύ αυτού και κάποιου άλλου, η οποία προχωρήσει τόσο, ώστε να φτάσουν ενώπιον δικαστή, ο Δεσπότης παραγγέλλει, ή μάλλον ως αγαθότατος μεσίτης μεσιτεύοντας συνετά, λέει: «φρόντισε να συμφωνήσεις γρήγορα με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του καθ' οδόν»· και αν δεν θελήσεις να καταπαύσεις τον θυμό για κανέναν άλλο λόγο, λέει, «φρόντισε να συμφωνήσεις» αναλογιζόμενος τι πρόκειται να πάθεις μπαίνοντας στο δικαστήριο, «μήπως τυχόν ο αντίδικος σε παραδώσει στον δικαστή», επειδή πολλές φορές δικαιώνουν τον άδικο και αφαιρούν το δίκαιο από τον δίκαιο, «και ο δικαστής σε παραδώσει στον υπηρέτη, και ριχθείς στη φυλακή, και δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, έως ότου ξεπληρώσεις και τον τελευταίο κοδράντη».

Είδες τον χρηστότατο μεσίτη, είδες τον αγαθότατο σύμβουλο, πώς ειρηνεύει τα σκάνδαλα, διώχνει τη μάχη και εισάγει την αγάπη; Διότι όσοι τον υπακούν, από τώρα γνώρισαν τη μελλοντική γαλήνη και τον εύδιο λιμένα της βασιλείας του· εμείς όμως που δεν υπακούμε, δηλαδή δεν τηρούμε τις πανάγιες θείες εντολές του, από εδώ γνωρίζουμε και την εκεί τρικυμία, καθώς αιχμαλωτιζόμαστε καθημερινά από τα ολέθρια πάθη και, παραμένοντας αυτοκόλαστοι, δεν ειρηνεύουμε καθόλου. Εάν πάλι κάποιος θελήσει να αναγάγει το ρητό από το αισθητό στο νοητό, τίποτα δεν τον εμποδίζει, επειδή και το σώμα έχει καταστεί αντίδικο της ψυχής, καθώς, όντας γήινο και υλικό, βαραίνει προς τα κάτω, προς τα συγγενή του, ενώ η ψυχή, ως άυλο και αθάνατο κτίσμα, επιθυμεί να πετάξει προς τα άνω, και αυτή προς τα δικά της συγγενή. Αυτό λέει και ο θείος Παύλος, ότι η σάρκα στρατεύεται κατά του πνεύματος, και το πνεύμα κατά της σάρκας. «Να τα βρίσκεις γρήγορα με τον αντίδικό σου», το σώμα, προτού φτάσει σε έξη κακών συνηθειών, όσο βρίσκεσαι στην ακμή της νεότητας στην οδό του βίου μαζί του, μήπως σε παραδώσει στον πονηρό κριτή της αμαρτίας, τον άρχοντα του αέρα, και αυτός σε παραδώσει στον υπηρέτη του δαίμονα, και ριχτείς στη φυλακή των ολέθριων παθών, και δεν θα βγεις από εκεί, έως ότου γίνεις δούλος και της έσχατης κακίας. «

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΝΕΟΦΥΤΟΥ, ΛΟΓΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ ΣΤΙΣ ΑΓΙΕΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΑ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ. Ευλόγησον, πάτερ. Ζητά, λοιπόν, ο δικός μας έβδομος λόγος να πει αρμοδίως όσα τον αφορούν· και όπως ο προηγούμενος υπενθύμισε τις άγιες εντολές του Σωτήρα μας και Θεού Ιησού Χριστού, έτσι και αυτός θα υπενθυμίσει τις επόμενες. Διότι εκείνος υπενθύμισε ότι πρέπει να ερευνούμε τις Γραφές και ότι δεν πρέπει να εμπλεκόμαστε σε μάχες και σκάνδαλα και να συρόμαστε στα δικαστήρια, και αν τυχόν συμβεί αυτό, να συμφιλιωνόμαστε ειρηνικά στον δρόμο («να τα βρίσκεις», λέει, «με τον αντίδικό σου γρήγορα, ενόσω είσαι στον δρόμο μαζί του»)· και ότι, εάν κάποιος έχει ένα πράγμα ή συγγενή και τον έχει σαν μάτι ή σαν δεξί χέρι, αλλά αυτό τον σκανδαλίζει και τον οδηγεί στην απώλεια, πρέπει να το αποκόψει από τον εαυτό του· και για ποια αιτία επιτρέπεται στους νόμιμους συζύγους να λύνουν τον γάμο τους, και ότι δεν πρέπει να δίνουμε κανέναν απολύτως όρκο, αλλά να απαντάμε με το ναι και το όχι, επειδή ό,τι είναι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό· και πώς πρέπει να κάνουμε την ελεημοσύνη, την προσευχή και τη νηστεία, και να μη θησαυρίζουμε στη γη εξαιτίας της ευκολίας με την οποία συλιούνται οι θησαυροί, αλλά να θησαυρίζουμε στον ουρανό όπου είναι ασύλητοι. Ο έκτος λόγος, αφού πραγματεύθηκε αυτές τις θείες εντολές και όσα σχετίζονται με αυτές, ολοκληρώθηκε. Ο παρών, όμως, ως έβδομος, ζητά να πει τα δικά του· διότι, όπως τα έβδομα από τη φύση τους φέρνουν ανάπαυση, έτσι και αυτός υπόσχεται να μιλήσει για την ανάπαυση.

Διότι εκείνος που λοιδορεί και υβρίζει, διαλύει την αγάπη· η οποία, όταν διαλυθεί, καταστρέφει μαζί της τις αρετές, όπως ακριβώς, όταν είναι παρούσα, τις συγκροτεί· όλες τις αρετές λοιπόν τις καταλύει εκείνος που υβρίζει, με το να διασπά την αγάπη. Ώστε, ευλόγως είναι άξιος του πυρός. «Εάν, λοιπόν, προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε, πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου.» Ο Θεός παραβλέπει τη δική του τιμή, προκειμένου μόνο εμείς να αγαπούμε. Επειδή, λέγοντας «εάν ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου», δεν πρόσθεσε τίποτε άλλο. Διότι, είτε δικαίως είτε αδίκως έχει, συμφιλιώσου. Και δεν είπε, «Εάν έχεις εσύ κάτι εναντίον εκείνου», αλλά, «Εάν εκείνος έχει κάτι εναντίον σου», φρόντισε να τον συμφιλιώσεις μαζί σου. Και προστάζει να αφήσεις το δώρο, ώστε να σου επιβάλει την ανάγκη να συμφιλιωθείς· διότι εσύ, επειδή θέλεις να προσφερθεί το δώρο σου, θα αναγκαστείς να συμφιλιωθείς. Συγχρόνως δε αποδεικνύει ότι η αγάπη είναι η πραγματική θυσία. «Φρόντισε να δείχνεις γρήγορα καλή διάθεση προς τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι στον δρόμο μαζί του, μήπως σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή, και ο κριτής σε παραδώσει στον υπηρέτη, και ριχτείς στη φυλακή. Αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου ξεπληρώσεις και τον τελευταίο κοδράντη.» Μερικοί νομίζουν ότι αντίδικος ονομάζεται ο διάβολος, και οδός ο βίος;