Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:27

Απόκριση: Ο Χριστός όχι μόνο απαγόρευσε στους θεοσεβείς να έχουν δύο γυναίκες, αλλά τους προέτρεψε να απέχουν ακόμη και από αυτή τη μία, λέγοντας: «Αλήθεια σας λέω, όποιος δεν μισεί πατέρα και μητέρα και γυναίκα, και ακολουθεί οπίσω μου, δεν είναι άξιός μου». Αν όμως θέλεις το ανώτερο, άκουσε: «Ειπώθηκε, λέει, στους αρχαίους, "Δεν θα μοιχεύσεις"· εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του». Αν λοιπόν ο Χριστός καταλογίζει στους πιστούς την επιθυμία του οφθαλμού ως μοιχεία, τι είδους φιλοσοφία και πολιτεία απαιτείται από εμάς τους πιστούς σε σύγκριση με εκείνους της Παλαιάς Διαθήκης;

Έπειτα, πώς δεν θα είναι απάτη και εξαπάτηση, και μάλιστα συγκαταλεγόμενο στα πιο αισχρά, το θείο μας κήρυγμα, εννοώ το ευαγγελικό, το οποίο μας πείθει ότι πρέπει να επικυρώνουμε την αλήθεια με τα λόγια του Υιού; Διότι Εκείνος είπε: «Εγώ είμαι η ζωή», αν και, σύμφωνα με αυτούς, δεν έχει αθανασία, εάν βέβαια μόνος ο Πατέρας είναι αθάνατος. Και βέβαια, ως προς το ότι θα είναι κριτής και έχει αναδειχθεί νομοθέτης, νομίζω πως δεν θα χρειαστείς κανέναν απολύτως κόπο για να το κατανοήσεις. Διότι, δεν Τον άκουσες να λέει από τη μια μεριά: «Ειπώθηκε: Δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του», και από την άλλη πάλι: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό;» Β. Το άκουσα. Πες μου όμως τούτο, θέλεις να γυμνάσουμε τον λόγο μας με τις ενστάσεις της αντιλογίας ή να προχωρήσουμε ανεμπόδιστα σαν σε έρημο τόπο χωρίς να υπάρχουν τα εμπόδια των αντιπάλων; Α. Προχώρα λοιπόν γενναία προς αυτό. Διότι αυτό το πράγμα θα ακονίσει τον νου, ώστε να αντιπαραταχθούμε με μεγαλύτερη θέρμη από πριν σε εκείνους που αντιμάχονται, και να αποκρούσουμε πιο δυναμικά τους συλλογισμούς εκείνων που φαίνεται να αντιστέκονται. Β. Επομένως, ας λέμε πλέον το καθένα με τη σειρά του και με σαφήνεια. Α. Λέγε ό,τι νομίζεις. Διότι θα θεωρήσω ότι αυτό κάθε άλλο παρά δική σου άποψη είναι, αλλά μάλλον των αντιπάλων. Β. Ένας είναι ο νομοθέτης και κριτής, ο Θεός και Πατέρας.

Διότι ήταν μεν εκ φύσεως Θεός, ως Μονογενής εκ Θεού, σαν να μην έχει χωριστεί από την ουσία αυτού που τον γέννησε, και όντας συμφυής με αυτήν, καθόσον νοείται ότι προέρχεται από αυτήν· ήταν δε και άνθρωπος, καθόσον έγινε σάρκα εξομοιώνοντας τον εαυτό του με εμάς, ώστε μέσω αυτού να ενωθεί με τον Θεό εκείνο που από τη φύση του ήταν σε μεγάλο βαθμό χωρισμένο. Όταν λοιπόν λέει ο Μωυσής «θα σας αναστήσει ο Κύριος προφήτη σαν εμένα», δεν θα το κατανοήσεις διαφορετικά, παρά με τον τρόπο που μόλις είπαμε· επειδή και ο ίδιος ο Θεός επισφραγίζει τον σχετικό λόγο λέγοντας: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν· θα τους αναστήσω προφήτη σαν εσένα, και θα θέσω τα λόγια μου σε αυτόν, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα θα του δώσω εντολή». Διότι ο Υιός «βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του», όπως λέει ο Παύλος, και μας αναγγέλλει τα λόγια του Πατέρα, εφόσον έχει οριστεί από αυτόν ως μεσίτης, σύμφωνα με όσα ψάλλονται στους Ψαλμούς, ως λόγια του ίδιου του Χριστού: «Εγώ δε καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στο Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Εάν δε κάποιος κρίνει ότι πρέπει να αναχθεί στον τρόπο της ομοιότητας και από άλλες έννοιες, θα εκλάβει το «Σαν εμένα» ως νομοθέτη, και θα παραθέσει προς απόδειξη το: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, "Ου μοιχεύσεις"· εγώ όμως σας λέω "Ουκ επιθυμήσεις"».

Πρέπει να σημειωθεί πάλι, ότι τον δικό του λόγο και αυτόν που προήλθε από τον ίδιο, δηλαδή τον ευαγγελικό, λέει ότι είναι του Θεού και Πατέρα, δείχνοντας ότι ο ίδιος δεν είναι κάτι διαφορετικό από τον Πατέρα λόγω του ομοουσίου. Διότι θα βρούμε στα ευαγγελικά συγγράμματα τα πλήθη των Ιουδαίων να εκπλήσσονται με αυτόν, επειδή τους δίδασκε «ως έχων εξουσία και όχι όπως οι γραμματείς τους»· διότι εκείνοι διαρκώς προέβαλλαν αυτό που όριζε ο νόμος, όταν έκαναν τις ομιλίες τους προς αυτούς· ο Κύριός μας όμως Ιησούς Χριστός, χωρίς καθόλου να ακολουθήσει τους σκιώδεις και γραπτούς τύπους, αλλά λαμπρύνοντας τον δικό του λόγο με θεοπρεπή εξουσία, λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, δεν θα επιθυμήσεις», αν και ο νόμος όριζε ρητά για τα θεία λόγια, ότι σε αυτά δεν επιτρέπεται να προστεθεί και από αυτά δεν επιτρέπεται να αφαιρεθεί τίποτα· αλλά ο Χριστός και αφαίρεσε και πρόσθεσε, μετατρέποντας τους τύπους σε αλήθεια. Επομένως, δεν θα συγκαταλεχθεί σε αυτούς που βρίσκονται υπό τον νόμο, δηλαδή στα δημιουργήματα· διότι, σε όποιον ταιριάζει εκ φύσεως να κατατάσσεται στους δούλους, σε αυτόν οπωσδήποτε θα αρμόζει και η υποχρέωση να υπόκειται στον νόμο. Ο Χριστός λοιπόν έκανε τον λόγο του Πατέρα δικό του λόγο.

Διότι, όπως ακριβώς είπε ότι απορρίφθηκε και διασκορπίστηκε η καλή ράβδος· επειδή διασκορπίστηκε, σαν στις χώρες των Χαναναίων, η ευαγγελική διδασκαλία, η οποία προφανώς μεταφέρθηκε παντού μέσω των αγίων αποστόλων· έτσι και η άλλη ράβδος, δηλαδή η διδασκαλία, που είναι το μέτρο, δηλαδή ο νόμος, ο οποίος τέθηκε ως διαθήκη από τον Θεό ανάμεσα στον Ιούδα και ανάμεσα στον Ισραήλ, δηλαδή σε όλο το γένος που προέρχεται από τον Ισραήλ. Διότι ονομάζει Ιούδα τις δύο φυλές στα Ιεροσόλυμα, εννοώ του Ιούδα και του Βενιαμίν, ενώ Ισραήλ τις άλλες δέκα, αυτές που εγκαταστάθηκαν στη Σαμάρεια μαζί με τον Ιεροβοάμ. Επομένως, έχει δοθεί και σε αυτούς από τη Χαναάν ο νόμος· διότι μυσταγωγούμαστε, όπως είπα, τόσο με τα νομικά όσο και με τα ευαγγελικά θεσπίσματα. Γι' αυτό ακριβώς και έλεγε ο Χριστός: «Μη νομίσετε ότι ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες. Δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι σας λέω, μέχρι να παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ούτε μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα». Διότι εκπληρώνει τον νόμο διδάσκοντας αυτά που είναι ανώτερα από τον νόμο, και χωρίς να θέτει εκτός του νόμου αυτόν που διαπαιδαγωγείται, όπως ακριβώς για παράδειγμα όταν λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, Μην φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στο δικαστήριο. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του άδικα, θα είναι ένοχος στο δικαστήριο». Και πάλι: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, Μην μοιχεύσεις».

Αυτό θα γίνει σαφές σε εμάς, εάν προσηλώσουμε τον νου μας με ακρίβεια στα λόγια του Σωτήρα. Διότι είπε τα εξής, θέτοντας όσους πιστεύουν σε αυτόν υπεράνω της νομικής πολιτείας: «Ελέχθη στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις.» Αυτό σημαίνει την αποφυγή του κακού· διότι το να μη φονεύει κανείς, δεν αποτελεί πράξη κάποιου αγαθού, αλλά μάλλον αποχή από την αμαρτία. Ομοίως και το «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα επιορκήσεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις.» Πού βρίσκεται όμως η πράξη του αγαθού; Στο να λέει ότι «Καθένας που οργίζεται μάταια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση»· και στο, «Καθένας που βλέπει γυναίκα,» και τα εξής. Όταν λοιπόν, λέει, αποφύγεις το κακό και πράξεις το αγαθό, τότε θα κατασκηνώσεις εις τον αιώνα του αιώνος, και θα εισέλθεις σε εδραία και ακράδαντη ελπίδα, σύμφωνα με όσα λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Οι οφθαλμοί σου θα δουν την Ιερουσαλήμ, η οποία είναι πόλη πλούσια, σκηνές που δεν πρόκειται να κλονιστούν.» <Διότι ο Κύριος αγαπά την κρίση και δεν θα εγκαταλείψει τους οσίους του.> (A f. 200 b, B f. 130 b) Με τον όρο κρίση εδώ εννοεί τη δικαιοκρισία, σύμφωνα με εκείνο που αλλού εξυμνείται παράλληλα για τον νόμο που βραβεύει τα δίκαια: «Κρίση και δικαιοσύνη στον Ιακώβ εσύ έπραξες.» Αγαπά λοιπόν τη δικαιοσύνη ο Θεός, και στεφανώνει τους εργάτες της με ατελεύτητη χάρη· και ποτέ δεν θα παραβλέψει τους οσίους του (Ι), δηλαδή εκείνους που πλούτισαν σε οικειότητα προς αυτόν, αλλά θα τους δικαιώσει.

Μας έδωσε, λοιπόν, όπως είπα, εντολές που μας καθαρίζουν ακόμη και από αυτά τα ίδια μας τα πάθη, από τις ίδιες τις κακές διαθέσεις του εσωτερικού μας ανθρώπου. Διότι παραπέμπει σε αυτόν τη διάκριση του καλού και του κακού, τον αφυπνίζει, του δείχνει τις αιτίες από τις οποίες οδηγείται στην αμαρτία, και λέει: Ο νόμος είπε: Μην μοιχεύσεις· εγώ όμως λέω:

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Διότι επτά νομικά βιβλία μαρτυρούν για τον Χριστό, ότι ο Ίδιος, αφού σαρκώθηκε, αφαίρεσε τον ονειδισμό τους: η Γένεσις, η Έξοδος, το Λευιτικόν, οι Αριθμοί, το Δευτερονόμιον, ο Ιησούς του Ναυή και οι Κριτές. Διότι, εάν δεν είχε ενανθρωπήσει, θα παραγράφονταν ως μυθικά. Αφού θυσιάστηκε αθύτως, όπως ο Ισαάκ, και έπαθε απαθώς, και βάσταξε στους ώμους τον δικό Του σταυρό, επιβεβαίωσε τα όσα αναφέρονται στο βιβλίο της Γενέσεως. Αφού χώρεσε σε παρθενική μήτρα, και δεν κατανάλωσε με το πυρ της θεότητος αυτήν που Τον βάσταζε, απεικόνισε τη φλεγόμενη και μη κατακαιόμενη βάτο, η οποία αναφέρεται στο βιβλίο της Εξόδου. Αφού ιερούργησε ως Αρχιερεύς, όπως ο Ααρών, μεσιτεύοντας προς τον Θεό για εμάς, παρουσίασε ως αληθινά τα γεγραμμένα στο Λευιτικό. Συνδέοντας την Παλαιά με την Καινή Διαθήκη και λέγοντας: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει σαρκικά, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του», και πάλι: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού· εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο», παρέδωσε εκ δευτέρου τα του Δευτερονομίου, επαναλαμβάνοντας τα ωφέλιμα. Αφού εισήγαγε το γένος μας στην αληθινή κατάπαυση, και ετοίμασε για εμάς διάφορες μονές στους ουρανούς, αποκάλυψε τα του βιβλίου των Αριθμών.

Αισχύνη αληθινά και ντροπή κατέλαβε τις ψυχές τους, βλέποντας αυτόν που χθες παραδόθηκε από αυτούς στον σταυρό, να προσκυνείται και να ομολογείται ως Θεός σε ολόκληρη την οικουμένη· πράγματα τα οποία εκπληρώνονταν σύμφωνα με την προκείμενη προφητεία που λέει: «Ας ντυθούν με αισχύνη και ντροπή εκείνοι που επιζητούν το κακό μου». Και αυτοί μεν θα υποστούν αυτά· «Εγώ όμως», που έχω πάθει τόσα πολλά από αυτούς, «πάντοτε», λέει, «θα ελπίζω, και θα προσθέσω σε όλη την αίνεσή σου». Επειδή δε, σύμφωνα με όλους τους ερμηνευτές, έχει αναφερθεί το «θα προσθέσω», και ο Ακύλας λέει: «Και θα προσθέσω σε όλους τους ύμνους», και ο Σύμμαχος: «και θα προσθέσω στους ύμνους», παρατήρησε ότι έκανε προσθήκη στους ύμνους προς τον Πατέρα, παραδίδοντας την Καινή Διαθήκη μαζί με την Παλαιά. Διότι δεν κατήργησε τα πρώτα, εισάγοντας τα δεύτερα, αλλά έκανε προσθήκη. Και αυτό μπορεί κανείς να το βρει στις διδασκαλίες του, μέσα από τις οποίες λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να οργίζεστε. Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να επιθυμείτε»· και όσα άλλα παρόμοια που περιέχουν προσθήκη έχουν παραδοθεί στην Εκκλησία του μέσω της πνευματικής θεωρίας και ερμηνείας του νόμου. Αλλά και «το στόμα μου», λέει, «θα αναγγείλει τη δικαιοσύνη σου». Διότι το Ευαγγέλιο φανερώνει τη δικαιοσύνη του Θεού, μη όντας περιορισμένο μόνο στους Ιουδαίους όπως ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή.

Αλλά, και επειδή γνώριζε πάρα πολύ καλά ότι το «να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε», το «μακάριοι όσοι κλαίνε, γιατί θα γελάσουν» και το «αν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη» περιέχονται στα διδάγματα της ευαγγελικής διδασκαλίας, επεδείκνυε φιλανθρωπία προς εκείνους που ταλαιπωρούνταν στη ζωή, λέγοντας: «Εγώ έκλαψα για κάθε αδύναμο· και στέναξα όταν είδα άνθρωπο σε ανάγκη». Έπειτα πάλι, επειδή η ευαγγελική διδασκαλία απαγορεύει τα άσεμνα γέλια, ο μακάριος, προλαμβάνοντας, λέει: «Αν πορεύτηκα με χλευαστές, και αν το πόδι μου έσπευσε σε δόλο, ας ζυγιστώ σε δίκαιη ζυγαριά, και ο Κύριος γνωρίζει την ακακία μου». Και επειδή ο λόγος του Μωυσή νομοθετεί λέγοντας: «δεν θα μοιχεύσεις», και επιβάλλει την ποινή του θανάτου στους μοιχούς, ενώ εκείνος της ευαγγελικής διδασκαλίας, αυστηροποιώντας τον νόμο, λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να επιθυμείτε», σκεφθείτε καλά αυτόν για τον οποίο γίνεται τώρα ο λόγος, ο οποίος, ζώντας σύμφωνα με το ευαγγέλιο του Χριστού, φυλαγόταν ακόμη και από το να κοιτάξει αχαλίνωτα με επιθυμία, για το οποίο και σεμνυνόταν λέγοντας: «Αν η καρδιά μου ακολούθησε το μάτι μου σε γυναίκα άλλου άνδρα». Και παραθέτει τον συλλογισμό του προσθέτοντας στη συνέχεια: «Διότι προκαλεί ακατάσχετη οργή το να μολύνει κανείς γυναίκα άνδρα. Επειδή είναι πυρ που καίει σε όλα τα μέρη, και όπου εισέλθει, καταστρέφει από τις ρίζες».

Μαρτυρεί, λοιπόν, η Γραφή ότι δεν έχει αναδειχθεί προφήτης όμοιος με τον Μωυσή· ούτε, επομένως, ο Ιερεμίας, ούτε ο Ησαΐας, ούτε κάποιος άλλος από τους προφήτες θα μπορούσε να είναι όμοιος με αυτόν, επειδή κανένας από αυτούς δεν αναδείχθηκε νομοθέτης. Ενώ, λοιπόν, προσδοκόταν ο μελλοντικός προφήτης και νομοθέτης που θα εγειρόταν κατά τα πρότυπα του Μωυσή, ήλθε αυτός, ο Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος νομοθετούσε για όλα τα έθνη και επιτελούσε έργα ανώτερα του νόμου. Διότι το «ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως σας λέω να μην επιθυμείτε καν», και το «ειπώθηκε στους αρχαίους· δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω ούτε καν να οργίζεστε», και το «να μην προσκυνάτε πλέον στα Ιεροσόλυμα, αλλά σε κάθε τόπο», και το να λατρεύετε όχι με λιβάνι και θυσίες, αλλά «εν πνεύματι και αληθεία», και όσα παρόμοια περιέχονται στη διδασκαλία του, ήταν ξεκάθαρα γνωρίσματα ενός πάνσοφου και τελειότατου νομοθέτη. Γι' αυτό και όσοι τον άκουγαν «εξεπλήσσοντο», λέει η θεία Γραφή, επειδή τους δίδασκε «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς τους και οι Φαρισαίοι». Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, εκπλήρωνε τον λόγο που έλειπε από την προφητεία του Μωυσή, καθώς επίσης και τα υπόλοιπα θεσπίσματα των προφητειών σχετικά με αυτόν και την κλήση των εθνών.

Πάλι, ο μεν μάγος και αληθινός απατεώνας παραδίδει τον εαυτό του στα απαγορευμένα και τα ανόσια, για την άγρα ανόσιων και αθέμιτων ηδονών, ώστε ήδη μέσω των μαγγανειών να υποτάσσει κάποιες γυναίκες και να τις παρασύρει στην κακία του. Ο δε Σωτήρας και Κύριός μας, δεν είναι δυνατόν ούτε να περιγραφεί πώς πολιτεύτηκε ως προς τη σωφροσύνη, εφόσον πάλι οι μαθητές μαρτυρούν ότι συμβούλευε να μην κοιτάζει κανείς ούτε με ακόλαστη επιθυμία, λέγοντας: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της μέσα στην καρδιά του». Και κάποτε, όταν τον είδαν να συνομιλεί από ανάγκη, για την ωφέλεια και τη σωτηρία πολλών, με τη Σαμαρείτιδα γυναίκα, «απορούσαν, επειδή μιλούσε με γυναίκα», θεωρώντας ότι έβλεπαν κάτι το παράδοξο, καθώς δεν είχε συμβεί ποτέ άλλοτε στο παρελθόν. Ο λόγος λοιπόν του Σωτήρα μας φανέρωνε τη σοβαρότητα και την αυστηρότητα του ήθους του· και μεγάλο δείγμα της σωφροσύνης του ήταν και εκείνη η διδασκαλία, μέσω της οποίας δίδασκε να διατηρεί κανείς την αγνότητά του από το ίδιο το βάθος της διάνοιας, αποκόπτοντας τις εμπαθείς ορέξεις, λέγοντας: «Υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι γεννήθηκαν έτσι, και υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι ευνουχίστηκαν από τους ανθρώπους, και υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι ευνουχισαν τον εαυτό τους για τη βασιλεία των ουρανών».

Βλέπεις; Ανακήρυξε την άδικη οργή ίση με τον φόνο, θέτοντας και τα δύο υπό την ίδια καταδίκη. Και όποιος προχωρήσει τόσο πολύ στο να λοιδορεί τον αδελφό του, ώστε να τον αποκαλέσει ανόητο, «θα είναι ένοχος», λέει, «για τη γέεννα του πυρός»· και πάλι: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, ήδη την έχει μοιχεύσει μέσα στην καρδιά του». Βλέπεις; Και εδώ εξίσωσε την πορνεία με τη μοιχεία, διότι δεν είναι κάθε γυναίκα παντρεμένη με άνδρα. Μάλλον δε, δεν έκρινε την πορνεία, αλλά εκείνον που θέλησε να πορνεύσει, και μάλιστα αυτόν που κίνησε το πάθος μόνο με τον λογισμό και μέσω του εμπαθούς βλέμματος, τον ανακήρυξε τετελεσμένο μοιχό. Διότι Αυτός είναι κριτής των ενθυμήσεων και των λογισμών της καρδιάς, και γνωρίζει τον νου που υπάρχει μέσα μας, αφού τον έπλασε ως κάτι το πλέον οικείο προς τον Εαυτό Του, σαν μια νοητή σελήνη και έσχατο φως, που είναι δεκτική της νοερής ακτίνας του θείου και ανώτατου φωτός.

Είναι πράγματι μεγάλη ντροπή και οι νέοι και οι ηλικιωμένοι να προστρέχουν με τέτοια προθυμία. Αλλά μακάρι το κακό να περιοριζόταν μέχρι την ντροπή. Αν και βέβαια ούτε αυτό είναι ανεκτό για έναν ελεύθερο άνθρωπο, αλλά αποτελεί τη χείριστη ζημία για εκείνον που έχει νου, και καταδίκη και ντροπή. Όμως η ποινή δεν σταματά στην ντροπή, αλλά επικρέμαται επίσης μεγάλη κόλαση και τιμωρία. Διότι είναι αναπόφευκτο όλοι όσοι κάθονται εκεί να συλλαμβάνονται για το αμάρτημα της μοιχείας, όχι επειδή συμπλέκονται με τις γυναίκες εκεί, αλλά επειδή τις κοιτάζουν με ακόλαστα μάτια. Και για το ότι αυτοί αναγκαστικά υποπίπτουν σε μοιχεία, δεν θα σας αναφέρω δικό μου λόγο, για να μην τον περιφρονήσετε, αλλά θα σας αναγνώσω τον θείο νόμο· διότι εδώ δεν είναι πλέον δυνατόν να υπάρξει περιφρόνηση. Τι λέει λοιπόν ο θείος νόμος; «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του». Είδες τον ολοκληρωμένο μοιχό; Είδες την αμαρτία να έχει συντελεστεί πλήρως; Και το χειρότερο, τον μοιχό που συλλαμβάνεται για μοιχεία να καθίσταται υπόλογος για αυτήν όχι σε ανθρώπινο, αλλά σε θείο δικαστήριο, όπου οι τιμωρίες είναι ατελεύτητες.

Δ΄. Όλα αυτά δεν τα έχω πει τυχαία, αλλά για τον θείο νόμο, για να δείξω ότι δεν είναι βαρύς, δεν είναι φορτικός, δεν είναι κοπιαστικός ούτε αδύνατος. Ας κάνουμε λοιπόν αυτό ακριβώς φανερό και από τα ίδια τα λόγια του Χριστού: «Εκείνος που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του». Αντιλήφθηκε και ο ίδιος ο Χριστός αυτό το πράγμα, ότι δηλαδή πολλοί επρόκειτο να κατηγορήσουν τον νόμο για δυσκολία· γι' αυτό δεν τον εισήγαγε γυμνό, ούτε μεμονωμένο, ούτε καθ' εαυτόν, αλλά υπενθυμίζει και τον παλαιό νόμο, αποδεικνύοντας μέσα από τη σύγκριση και την ευκολία και τη φιλανθρωπία του. Το πώς, όμως, προσέξτε το. Διότι δεν είπε απλώς, «Εκείνος που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του» (εδώ παρακαλώ προσέξτε με ακρίβεια)· αλλά προηγουμένως υπενθύμισε τον παλαιό νόμο λέγοντας τα εξής: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, "Δεν θα μοιχεύσεις"· εγώ όμως σας λέω, καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του». Είδες τους δύο νόμους, τον παλαιό και τον καινό, εκείνον που έθεσε ο Μωυσής και αυτόν που εισάγει ο Ίδιος; Ή μάλλον και τον πρώτο ο Ίδιος τον έθεσε· διότι και μέσω του Μωυσή ο Ίδιος μίλησε. Και από πού είναι φανερό ότι και εκείνον ο Ίδιος τον έθεσε;

Ναι· αλλά, ως προς τον λόγο για τον οποίο κινήσαμε όλα αυτά, για ποια αιτία τους αναγιγνώσκει τον παλαιό νόμο; Διότι τους λέει: «Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους, Ου μοιχεύσεις». Αντιλήφθηκε ότι η προσταγή είναι δύσκολη, όχι λόγω της δικής της φύσεως, αλλά λόγω της ραθυμίας αυτών που την ακούν.

Αυτό βεβαίως ήταν δύσκολο· το να πει όμως, «Φύγε από το καμίνι, απομακρύνσου από τη φωτιά, μην πλησιάζεις στη φλόγα, για να παραμείνεις αβλαβής», έχει μεγάλη ευκολία· διότι το πρόσταγμα είναι σύμφωνο με τη φύση. Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, «Ου μοιχεύσεις». Για ποιον λόγο λοιπόν μας υπενθυμίζει τον παλαιό νόμο, εφόσον πρόκειται να εισαγάγει άλλον;

Για να μάθεις από τη σύγκριση ότι δεν υπάρχει διαμάχη ανάμεσα σε αυτόν και σε εκείνον τον νόμο· διότι όταν γίνεται σύγκριση, τότε η κρίση καθίσταται φανερότερη. Επειδή, δηλαδή, επρόκειτο να τον κατηγορήσουν κάποιοι ότι λέγει αυτά τα πράγματα νομοθετώντας αντίθετα, λέγει: Ιδού, τοποθετώ και τους δύο νόμους παράλληλα· δοκίμασε και μάθε τη συμφωνία τους. Και όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και για να δείξει ότι ο νέος νόμος είναι και εύκολος, και ότι εισάγεται την κατάλληλη στιγμή. Γι' αυτό τον λόγο λέγει: «Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις, Οὐ μοιχεύσεις»· τόσο πολύ χρόνο μελετήσατε τον παλαιό νόμο. Όπως ακριβώς ένας δάσκαλος, ο οποίος μιλάει σε ένα οκνηρό παιδί που θέλει να χρονοτριβεί ακόμα στα παλαιά μαθήματα, και, θέλοντας να το ανεβάσει σε υψηλότερα, του λέγει: Αναλογίσου πόσο χρόνο ασχολήθηκες με αυτό το μάθημα· έτσι και ο Χριστός, υπενθυμίζοντας ότι για πολύ χρόνο μελέτησαν και εφάρμοσαν τον παλαιό νόμο, και ότι είναι πλέον καιρός να ανέλθουν στον υψηλότερο, τους ανέγαγε στην παλαιά νομοθεσία των πατέρων, λέγοντας: Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, «Οὐ μοιχεύσεις». Εκείνο ειπώθηκε στους αρχαίους· «Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν» (Εγώ όμως σας λέω). Διότι, εάν τα έλεγε στους αρχαίους, δικαιολογημένα θα δυσανασχετούσες, επειδή τότε η φύση σας βρισκόταν σε πιο ατελή κατάσταση· εφόσον όμως η φύση προόδευσε, εφόσον έγινε πιο τέλεια, είναι πλέον καιρός και για τελειότερα διδάγματα.

Διότι δεν λέει μόνο, «Μη φονεύσεις», αλλά «Ούτε να οργιστείς»· ούτε «Μη μοιχεύσεις», αλλά «Ούτε να κοιτάξεις με ακολασία»· ώστε να βρισκόμαστε στη σταθερή έξη της αρετής και να επιτυγχάνονται και τα υπόλοιπα κατορθώματα, όχι πλέον από τον φόβο της παρούσας τιμωρίας, αλλά από τον πόθο προς Αυτόν. Ούτε υπόσχεται γη που ρέει μέλι και γάλα, αλλά μας καθιστά συγκληρονόμους του Μονογενούς, απομακρύνοντάς μας με κάθε τρόπο από τα παρόντα, και υποσχόμενος να δώσει κυρίως εκείνα τα οποία αρμόζει να λαμβάνουν όσοι έγιναν υιοί του Θεού· δηλαδή τίποτα το αισθητό ούτε το σωματικό, αλλά τα πάντα πνευματικά. Ώστε εκείνοι, αν και ονομάζονταν υιοί, εντούτοις λογίζονταν ως δούλοι· εμείς όμως, έχοντας γίνει ελεύθεροι, λάβαμε την υιοθεσία και αναμένουμε τον ουρανό. Και με εκείνους μεν συνομιλούσε μέσω άλλων, ενώ με εμάς μέσω του Εαυτού Του· και εκείνοι μεν έπρατταν τα πάντα καθοδηγούμενοι από τον φόβο της τιμωρίας, ενώ οι πνευματικοί άνθρωποι από επιθυμία και πόθο· και αυτό το φανερώνουν με το να υπερβαίνουν τα προστάγματα. Εκείνοι, όντας σαν μισθωτοί και αγνώμονες, ποτέ τουλάχιστον δεν έπαψαν να γογγύζουν· τούτοι όμως ενεργούν για την ευαρέσκεια του Πατρός. Και οι μεν, αν και ευεργετούνταν, βλασφημούσαν· εμείς δε, ενώ κινδυνεύουμε, ευχαριστούμε.

Ακούσατε ότι ειπώθηκε: «Ου μοιχεύσεις», εγώ όμως σας λέω ότι «Όποιος κοιτάξει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία»· και όλα τα παρόμοια. Μη νομίσετε, λοιπόν, ότι η τελείωση είναι κατάργηση· διότι δεν είναι κατάργηση, αλλά εκπλήρωση· και ό,τι ακριβώς έκανε στα σώματα, αυτό κάνει και στον νόμο. Και τι έπραξε στα σώματα; Αφού ήρθε και βρήκε πολλά μέλη ανάπηρα, και όλα να βρίσκονται σε κατάσταση ελλείψεως, τα αποκατέστησε πλήρως και τα επανέφερε στην πρέπουσα ευταξία, καθιστώντας φανερό σε όλους μέσα από τα ίδια τα γεγονότα ότι και τους αρχαίους νόμους ο Ίδιος τους θέσπισε, και τη δική μας φύση ο Ίδιος τη δημιούργησε.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ΄. Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, ήδη έχει μοιχεύσει μαζί της μέσα στην καρδιά του. α΄. Αφού, λοιπόν, ολοκλήρωσε την προηγούμενη εντολή, και την επέκτεινε στο αποκορύφωμα της φιλοσοφίας, προχωρώντας με μέθοδο και τάξη μεταβαίνει πλέον στη δεύτερη, υπακούοντας και εδώ στον νόμο. Και όμως, λέγει, αυτή δεν είναι η δεύτερη, αλλά η τρίτη. Διότι η πρώτη δεν είναι το «Δεν θα φονεύσεις», αλλά το «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Γι' αυτό και αξίζει να εξετάσουμε για ποιο λόγο δεν ξεκίνησε από εκεί. Για ποιον λόγο, λοιπόν; Επειδή, εάν άρχιζε από εκεί, θα έπρεπε να επεκτείνει και αυτή την εντολή, και να εισαγάγει μαζί και τον Εαυτό Του.

«Σε αυτούς που αγαπούν τον Θεό, τα πάντα συνεργούν προς το αγαθό, σε αυτούς που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεσή Του.» «Αφού κάθισε ο Ιησούς απέναντι από το γαζοφυλάκιο, παρατηρούσε πώς τα πλήθη έριχναν χάλκινα νομίσματα στα δώρα του Θεού· και οι πλούσιοι έριχναν πολλά. Και όταν ήλθε μία φτωχή χήρα, έριξε δύο λεπτά, που ισοδυναμούν με έναν κοδράντη. Και αφού προσκάλεσε τους μαθητές Του ο Ιησούς, τους είπε: Αλήθεια σας λέω, ότι αυτή η φτωχή χήρα έριξε περισσότερα από όλους όσους έριξαν στο γαζοφυλάκιο. Διότι όλοι έριξαν από το περίσσευμά τους· αυτή όμως από το υστέρημά της, έριξε όλα όσα είχε, ολόκληρο το βιος της.» «Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις.»

«Μήπως γι' αυτά δεν θα επιβάλω τιμωρία, λέει ο Κύριος; Ή μήπως από ένα τέτοιο έθνος δεν θα πάρει εκδίκηση η ψυχή μου;» «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέω ότι καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του.» «Να αποφεύγετε την πορνεία. Κάθε αμάρτημα που ενδεχομένως κάνει ο άνθρωπος είναι έξω από το σώμα του· εκείνος όμως που πορνεύει, αμαρτάνει στο ίδιο του το σώμα. Ή δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που βρίσκεται μέσα σας, το οποίο έχετε λάβει από τον Θεό, και ότι δεν ανήκετε στον εαυτό σας; Διότι αγοραστήκατε με τίμημα· δοξάστε, λοιπόν, τον Θεό με το σώμα σας.» «Ας μην πορνεύουμε, όπως πόρνευσαν μερικοί από αυτούς, και έπεσαν νεκροί σε μία ημέρα είκοσι τρεις χιλιάδες.» «Νεκρώστε τα μέλη σας τα επίγεια: την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία και την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία.» «Τους πόρνους δε και τους μοιχούς θα τους κρίνει ο Θεός.» Μου έρχεται να δακρύσω για σένα, άνθρωπε, όταν αναλογίζομαι ότι προτιμάς τα έργα της αισχύνης από τη μεγάλη δόξα του Θεού, και εξαιτίας της ηδονής της ακολασίας, δύσκολα μπορείς να αποσπαστείς από την αμαρτία.

Είναι φανερό, λοιπόν, από όσα ειπώθηκαν, ότι για εμάς πρέπει να θεωρείται τόσο σημαντικό το να μην κοιτάξει κανείς γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, όσο ήταν για εκείνους που βρίσκονταν υπό τον νόμο το να μη μοιχεύσουν. Και αυτό δεν το επιβεβαιώνει μόνο η αλήθεια και η λογική ακολουθία των λόγων, αλλά φαίνεται ολοκάθαρα και από τα ίδια τα έργα. Διότι δεν μπορεί να δει κανείς περισσότερους από όσους ακολουθούσαν τον Μωσαϊκό νόμο να έχουν αποφύγει την πράξη από όσους ζουν υπό τη χάρη και έχουν απομακρυνθεί ακόμη και από εκείνα που εξωθούν προς την πράξη. Εφόσον πάρα πολλοί από τους δικούς μας όχι μόνο δεν έστρεψαν με περιέργεια και ερωτική διάθεση τα μάτια τους σε ξένα κάλλη, αλλά ούτε καν ατένισαν απλώς πρόσωπο γυναίκας, διατηρώντας τη σεμνότητά τους αποφεύγοντας ακόμη και την απλή θέαση.

Εξάλλου, δεν ανήκει στους δούλους ούτε στα κτίσματα, όπως ακριβώς δεν μπορούν να καταλύουν τις βασιλικές και δεσποτικές εντολές, έτσι δεν μπορούν ούτε να τις προάγουν προς το καλύτερο. Και όμως, ο Χριστός, αφού έγινε άνθρωπος, μαζί με τα άλλα καλά, ή μάλλον και πριν από πολλές άλλες ευεργεσίες, μεταρρυθμίζει προς το τελειότερο τους πατρικούς νόμους και εκείνους που τότε άρμοζαν περισσότερο στους Ισραηλίτες. Διότι λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω αυτά· δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως αυτά· οφθαλμό αντί οφθαλμού, εγώ όμως αυτά». Και εκείνα τα μύρια τα οποία είχαν νομοθετηθεί στο παρελθόν λόγω της ατέλειας των ακροατών, μπορεί κανείς να δει ότι έχουν αναχθεί προς το καλύτερο με τη δεσποτική κρίση.

Προς τον Ευπρεπιανό και αυτούς που είναι μαζί του. Είμαι αισιόδοξος, αγαπημένα τέκνα, για την ειρηνική και θεότακτη διαγωγή σας. Γι' αυτό θα στρέψω τον λόγο στο κατεπείγον. Ποιο είναι όμως αυτό; Όταν αποκαλύψουμε τα πονηρά τους δόγματα και υποδείξουμε τις αιτίες για τις οποίες αναθεμάτισαν εμάς μαζί με τους άλλους, αποδεικνύεται απολύτως ότι δεν είναι απλώς αιρετικοί, αλλά αποστάτες του ευαγγελίου του Θεού, αναθεματιστές των αγίων και καταλυτές των κανόνων. Πρώτον, επειδή εναντιώνονται στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. «Να μην μοιχεύσεις», λέει ο νόμος· «να μην προφέρεις το όνομα του Θεού μάταια»· «ένας νόμος ας υπάρχει για τον Ιουδαίο και για τον προσήλυτο». Πάλι το ευαγγέλιο, δηλαδή ο Χριστός, λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους 'δεν θα μοιχεύσεις'; Εγώ όμως σας λέω ούτε καν να κοιτάξετε γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσετε»· και «εκείνος που θα καταλύσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές, θα ονομαστεί ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών», δηλαδή, όπως ερμηνεύουν οι πατέρες, θα ριχτεί στο πυρ.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΓ΄ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΑΣ ΑΠΕΙΛΗΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΟΣΩΝ ΔΙΑΚΕΙΝΤΑΙ ΜΕ ΑΜΕΛΕΙΑ Αδελφοί και πατέρες, ο Θεός που μας έπλασε και μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, μας τοποθέτησε σε τούτο τον βίο σαν σε σχολείο, για να διδαχθούμε το ευαγγέλιο της βασιλείας Του. Γι' αυτό και αποστέλλοντας τους μαθητές στο κήρυγμα τους έδινε την παραγγελία λέγοντας: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». Ποια είναι όμως αυτά που παρήγγειλε; Κατά μεν την Παλαιά Διαθήκη, για να αναφέρουμε ένα μέρος τους: το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»· κατά δε τη Νέα Διαθήκη, υπάρχουν εντολές ακόμη πιο υψηλές και πιο ακριβείς. «Διότι ειπώθηκε», λέγει, «στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· όποιος όμως φονεύσει θα είναι ένοχος στο δικαστήριο. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που οργίζεται αδικαιολόγητα εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στο δικαστήριο». Και πάλι, «ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του». Πάλι, «ειπώθηκε: Δεν θα επιορκήσεις.»

Διότι και αν έχεις αδικηθεί, λέγει, μην πας στο δικαστήριο, αλλά συμφιλιώσου στον δρόμο, μήπως πάθεις χειρότερα εξαιτίας της δύναμης του αντιδίκου. «Ακούσατε ότι ειπώθηκε: Δεν θα μοιχεύσεις». Άλλο είναι η μοιχεία και άλλο η πορνεία· μοιχεία μεν είναι η σχέση με έγγαμη, ενώ πορνεία με άγαμη. «Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του». Δηλαδή, αυτός που στέκεται και την περιεργάζεται, και ανάβει την επιθυμία του μέσα από το βλέμμα, και την κοιτάζει ξανά για να την επιθυμήσει περισσότερο, αυτός έχει ήδη ολοκληρώσει το κακό στην καρδιά του. Και αν δεν προέβη στην πράξη, τι σημασία έχει αυτό;