Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:29

Ερώτηση 35η. Τι σημαίνει το: «Εάν ο δεξιός σου οφθαλμός ή το χέρι σου σε σκανδαλίζει, κόψε το και πέταξέ το μακριά σου;» Απόκριση. Ο Κύριος δεν το είπε αυτό για τα μέλη του σώματος, μη γένοιτο! Αλλά για τους φίλους και τους συγγενείς· διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου. Εάν λοιπόν, λέει, έχεις φίλο και συγγενή που σου είναι αναγκαίος, όπως ο δεξιός οφθαλμός ή το χέρι, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Ιώβ, ότι «Ήμουν οφθαλμός των τυφλών και πόδι των χωλών», και δεις τον εαυτό σου να βλάπτεται στην ψυχή από αυτόν, απόκοψέ τον από κοντά σου· διότι δεν υπάρχει καμία κοινωνία μεταξύ φωτός και σκότους, ιδίως εάν αυτοί μετέχουν σε κάποια υποκρισία και δόλο.

Απόκριση Ιωάννου: Επειδή με ρώτησε η αγάπη σου για το να κοιτάζει κανείς εμπαθώς αυτόν που είναι παρών, και αυτό είναι ομολογουμένως ένας από τους πολέμους του διαβόλου, μάθε ότι και το να προσέχεις με τον νου προέρχεται από αυτόν. Οφείλεις λοιπόν, επιπλέον, να θυμάσαι τη φθορά και τη δυσοσμία της φύσης μας, πώς γινόμαστε όταν μπαίνουμε στους τάφους. Και γιατί σου αναφέρω λόγια για τα φθαρτά; Δεν κατανοείς μάλλον ότι πρέπει να θέσεις προ οφθαλμών τη μελλοντική φοβερή κρίση του Θεού που πρόκειται να γίνει; Και πού βρίσκεται η κληρονομιά αυτών που πράττουν αυτά; Και πώς μπορείς να υπομείνεις εκείνη τη μεγάλη ντροπή της φανέρωσης των πράξεών μας ενώπιον αγγέλων και αρχαγγέλων και όλων των ανθρώπων, ενώπιον του δίκαιου Κριτή; Και πώς φράσσεται το στόμα όσων εργάζονται αυτές τις πράξεις; Ας φοβηθούμε λοιπόν αυτόν που λέει: «Μην πλανάσθε, διότι ούτε πόρνοι, ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, ούτε αρσενοκοίτες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Και «Όποιος βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει», και τα εξής, και «Αν ο οφθαλμός σου σε σκανδαλίζει, βγάλε τον». Και αυτά μεν οφείλεις να τα έχεις πάντοτε στη μνήμη σου, και να μην συχνάζεις σε ανθρώπους, προς τους οποίους διαπιστώνεις ότι έχεις τον πόλεμο. Και πάλι, να μην τους δείξεις για ποιο λόγο απομακρύνεσαι από αυτούς, μήπως και τους βάλεις σε λογισμούς.

Διότι αυτός που αμάρτησε δεν λαμβάνει πλέον την επιτίμηση προς διόρθωση, αλλά την εκδίκηση προς βεβαίωση του αμαρτήματος, και παρακινεί και άλλους στα ίδια πάθη, ώστε να εφαρμόζεται σε αυτόν που εκδικείται, εάν δεν επιδείξει καρπούς άξιους της μετάνοιας, εκείνο που έχει ειπωθεί από τον Κύριο: Εάν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου. Διότι σε συμφέρει να χαθεί ένα από τα μέλη σου, και να μη ριφθεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΜΔ΄. Εάν όμως σκυθρωπάσει ή και οργιστεί αυτός που αφυπνίσθηκε, τι είναι άξιος να υποστεί; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Αρχικά μεν, αφορισμού και ασιτίας, μήπως και μπορέσει, αφού κατανυγεί, να συνειδητοποιήσει από πόσα και πόσο μεγάλα αγαθά στερεί αναισθήτως τον εαυτό του, και έτσι, αφού επιστρέψει, να ευφρανθεί με τη χάρη εκείνου που είπε: «Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Εάν όμως επιμένει στην αναισθησία του, ας αποκοπεί, όπως το σαπισμένο και διεφθαρμένο μέλος από το σώμα. Διότι είναι γραμμένο: «Συμφέρει να καταστραφεί ένα από τα μέλη σου, και να μη ριχθεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα».

Διότι και εκείνοι, όποιο από τα μέλη βρουν να έχει καταληφθεί από ανίατη πάθηση, προκειμένου να μην εξαπλωθεί πολύ η βλάβη διαφθείροντας ακατάπαυστα τα παρακείμενα, συνηθίζουν να το αφαιρούν με τομές και καυτηριασμούς. Αυτό ακριβώς είναι ανάγκη να πράττουμε και εμείς για εκείνους που εχθρεύονται ή εμποδίζουν τις εντολές του Κυρίου, σύμφωνα με το πρόσταγμα του ίδιου του Κυρίου που είπε: Εάν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου.

Και νομίζω ότι κάτι τέτοιο θέλει να δηλώσει όταν λέει ο Χριστός: «Αν λοιπόν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου». Διότι αυτό που προξενεί βλάβη δεν είναι πλέον οικείο, ακόμη κι αν συνδέεται στενά προς ενότητα με τον θεσμό της αγάπης, ακόμη κι αν η φύση του χαρίζει το δικαίωμα της οικειότητας προς εμάς.

Mt 5, 28—30 Ίσως υπάρχουν κάποιοι που έλαβαν τέτοιο χάρισμα ώστε να μην επιθυμούν. Όμως ο Χριστός, καθώς ενδυνάμωσε την ανθρώπινη φύση, προστάζει και όσα υπερβαίνουν τον νόμο, ως πράγματα που πλέον είναι εφικτά· διότι, αν και για όσους ζούσαν πριν από τον Χριστό αυτό ήταν αδύνατο, για τους πιστούς είναι εύκολο να κατορθωθεί η αποκοπή των επιθυμιών.

Μτ 5, 29-30. Λέγοντας «εάν ο οφθαλμός σου σε σκανδαλίζει» και τα εξής, ως οφθαλμό εννοεί τον λογισμό της επιθυμίας, τον οποίο λέει ότι πρέπει «να εκκόπτεται».

Ματθ. 5, 29-30. Ως «οφθαλμός» και «χείρα» εννοείται ο φίλος. Διότι, εάν αγαπάς κάποιον τόσο πολύ, ώστε να επέχει θέση «δεξιού οφθαλμού», και τον θεωρείς τόσο χρήσιμο, ώστε να επέχει θέση «δεξιάς χειρός», και βλάπτει την ψυχή σου, απόκοψέ τους από πάνω σου και απομακρύνσου πολύ από αυτούς. Διότι, όταν δεν σώζετε ο ένας τον άλλον, αλλά αντίθετα καταστρέφεστε και οι δύο όταν είστε μαζί, «συμφέρει» με τον χωρισμό να σωθεί έστω ο ένας.

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Κάνε το για τον Θεό. Πρέπει να δημιουργήσεις εχθρούς; Κάνε το για τον Θεό. Και πώς είναι δυνατόν να κάνει κανείς φίλους και εχθρούς για τον Θεό; Εάν δεν επιδιώκουμε εκείνες τις φιλίες από τις οποίες μπορούμε να αποκομίσουμε χρήματα, να παρακαθίσουμε σε γεύματα, να τύχουμε ανθρώπινης προστασίας, αλλά αντίθετα αναζητούμε και κάνουμε φίλους εκείνους που μπορούν πάντοτε να ρυθμίζουν την ψυχή μας, να μας συμβουλεύουν τα πρέποντα, να μας επιπλήττουν όταν αμαρτάνουμε, να μας ελέγχουν όταν σφάλλουμε, να μας ανορθώνουν όταν σκοντάφτουμε και, βοηθώντας μας με συμβουλές και προσευχές, να μας οδηγήσουν στον Θεό. Πάλι, είναι δυνατόν να κάνει κανείς εχθρούς για τον Θεό. Εάν δεις κάποιον ακόλαστο, μιαρό, γεμάτο πονηρία, πλήρη από ακάθαρτα δόγματα, ο οποίος σε σπρώχνει στην πτώση και σε βλάπτει, αποστασιοποιήσου και απομακρύνσου αμέσως, ακριβώς όπως πρόσταξε και ο Χριστός λέγοντας: «Εάν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου», παραγγέλλοντας έτσι να αποκόπτουμε και να αποβάλλουμε εκείνους τους φίλους που είναι πολύτιμοι και αγαπητοί σαν τα μάτια μας και αναγκαίοι στις βιοτικές υποθέσεις, εάν προξενούν βλάβη στη σωτηρία της ψυχής μας. Εάν συμμετέχεις σε συναθροίσεις και απευθύνεις μακρύ λόγο, κάνε το και αυτό για τον Θεό, και εάν σιωπάς, για τον Θεό να σιωπάς. Και πώς είναι δυνατόν να συμμετέχει κανείς σε συναθροίσεις για τον Θεό;

«Ειρηνεύετε», είπε, μη υποδηλώνοντας τούτο, ότι δηλαδή δεν αγαπάτε με τέτοιον τρόπο ώστε να βλάπτεστε από τη φιλία. «Διότι, εάν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει», λέει, «κόψε τον και πέταξέ τον μακριά σου»· αλλά, «Για να είστε ειλικρινείς», δηλαδή ενώπιον του Θεού, «και απρόσκοποι», ενώπιον των ανθρώπων. Διότι πολλές φορές οι φιλίες βλάπτουν πολλούς. Διότι, ακόμη κι αν εσένα δεν σε βλάπτει καθόλου, λέει, κάποιος άλλος όμως σκανδαλίζεται. «Έως την ημέρα του Χριστού»· δηλαδή, για να βρεθείτε τότε καθαροί, χωρίς να έχετε σκανδαλίσει κανέναν. «Γεμάτοι από καρπούς δικαιοσύνης διά του Ιησού Χριστού, εις δόξαν και έπαινον του Θεού»· δηλαδή, μαζί με τα ορθά δόγματα να έχετε και ορθό βίο. Διότι δεν πρέπει απλώς να είναι κανείς ορθός, αλλά να είναι γεμάτος από καρπούς δικαιοσύνης.

γ΄. Εάν όμως θέλεις να ακούσεις ειδικότερα την επίπληξη εναντίον τους, άκουσε τον Ησαΐα να λέει πολλά απευθυνόμενος προς αυτές, και να διακωμωδεί την εμφάνισή τους, το βλέμμα, το βάδισμα, τους χιτώνες που σέρνονται, τα πόδια που παιχνιδίζουν, τους λυγισμένους τραχήλους. Άκουσε μαζί με εκείνον και τον μακάριο Παύλο να θέτει πολλούς κανόνες για αυτές, και να επιτιμά σφοδρά το γένος αυτό για το πλέξιμο των μαλλιών, για τη σπατάλη και για τα άλλα παρόμοια. Και ο Χριστός, εξάλλου, μέσα από τα επόμενα φανέρωσε αινιγματωδώς ακριβώς αυτό· διότι όταν λέει, «Έβγαλε και απόκοψε αυτόν που σε σκανδαλίζει», το λέει δεικνύοντας την οργή Του προς αυτές. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Εάν ο οφθαλμός σου ο δεξιός σε σκανδαλίζει, έβγαλέ τον και πέταξέ τον μακριά σου». Διότι, για να μη λες: «Τι γίνεται λοιπόν, εάν είναι συγγενής; Τι γίνεται, εάν σχετίζεται μαζί μου με άλλον τρόπο;», γι' αυτό πρόσταξε αυτά, χωρίς να κάνει λόγο για τα μέλη του σώματος, σε καμία περίπτωση· διότι πουθενά δεν λέει ότι τα εγκλήματα προέρχονται από τη σάρκα, αλλά παντού η κατηγορία στρέφεται κατά της πονηρής προαίρεσης. Διότι δεν είναι ο οφθαλμός που βλέπει, αλλά ο νους και ο λογισμός. Πολλές φορές, βεβαίως, όταν εμείς είμαστε νοερά στραμμένοι αλλού, ο οφθαλμός δεν βλέπει αυτούς που παρίστανται μπροστά μας· ώστε το σύνολο της ενέργειας της οράσεως δεν ανήκει σε αυτόν. Επειδή, εάν μιλούσε για τα μέλη του σώματος, δεν θα μιλούσε για έναν οφθαλμό, ούτε μόνο για τον δεξιό, αλλά και για τους δύο.

Για ποιο λόγο λοιπόν ανέφερε τον δεξιό οφθαλμό και πρόσθεσε και το χέρι; Για να μάθεις ότι ο λόγος δεν αφορά τα μέλη του σώματος, αλλά εκείνους που συνδέονται στενά με εμάς. Διότι, λέει, εάν αγαπάς κάποιον τόσο πολύ, ώστε να κατέχει θέση δεξιού οφθαλμού, ή τον θεωρείς τόσο χρήσιμο, ώστε να έχει τη θέση χεριού, αλλά βλάπτει την ψυχή σου, απόκοψέ τον. Και πρόσεξε την έμφαση. Διότι δεν είπε: «Απομακρύνσου», αλλά, υποδηλώνοντας τον πλήρη χωρισμό, λέει: «Βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου». Έπειτα, επειδή έδωσε μια αυστηρή προσταγή, δείχνει και το όφελος και από τις δύο πλευρές, δηλαδή και από τα καλά και από τα κακά, εμμένοντας στη μεταφορά: «Διότι σε συμφέρει», λέει, «να χαθεί ένα από τα μέλη σου και να μη ριχθεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα». Όταν, δηλαδή, ούτε ο ίδιος διασώζεται και συμπαρασύρει και εσένα στην απώλεια, τι είδους φιλανθρωπία είναι να καταποντιστείτε και οι δύο, ενώ είναι δυνατόν, εάν χωριστείτε, να σωθεί τουλάχιστον ο ένας; Γιατί λοιπόν ο Παύλος επέλεξε να γίνει ανάθεμα; Όχι για να μην κερδίσει τίποτα, αλλά για να σωθούν άλλοι. Εδώ όμως προκύπτει βλάβη και για τους δύο· γι' αυτό δεν είπε μόνο: «Βγάλε τον», αλλά και: «Πέταξέ τον μακριά σου», ώστε να μην τον δεχθείς ξανά, εφόσον παραμένει τέτοιος. Διότι έτσι και εκείνον θα απαλλάξεις από μεγαλύτερο κρίμα και τον εαυτό σου θα ελευθερώσεις από την απώλεια. Και για να δεις σαφέστερα το όφελος αυτού του νόμου, εάν νομίζεις καλό, ας εξετάσουμε αυτά που ελέχθησαν εφαρμόζοντάς τα υποθετικά στο σώμα.

Βλέπεις ότι προηγουμένως δεν μιλούσε για τον οφθαλμό, όταν έδινε την εντολή να βγάλουμε τον οφθαλμό που μας σκανδαλίζει, αλλά για εκείνον που μας βλάπτει μέσω της φιλίας και μας ρίχνει στο βάραθρο της απώλειας; Διότι αυτός που φθάνει εδώ σε τέτοια υπερβολή, ώστε να μην επιτρέπει ούτε όταν κάποιος άλλος βγάζει τον δικό σου οφθαλμό να βγάλεις εσύ τον δικό του, πώς θα νομοθετούσε να βγάλει κανείς τον δικό του; Εάν δε κάποιος κατηγορεί τον παλαιό νόμο, επειδή προστάζει τέτοιου είδους άμυνα, μου φαίνεται ότι είναι εντελώς άπειρος της σοφίας που ταιριάζει σε νομοθέτη, και ότι αγνοεί τη δύναμη των περιστάσεων και το κέρδος της συγκατάβασης. Διότι, αν αναλογιστεί ποιοι ήταν εκείνοι που τα άκουγαν αυτά, και ποια ήταν η ψυχική τους διάθεση, και πότε δέχθηκαν αυτήν τη νομοθεσία, θα αποδεχθεί πλήρως τη σοφία του νομοθέτη, και θα διαπιστώσει ότι ένας και ο αυτός είναι εκείνος που νομοθέτησε και τα μεν και τα δε, και ότι θέσπισε το καθένα με μεγάλη ωφέλεια και στον κατάλληλο χρόνο. Επειδή, αν από την αρχή είχε εισαγάγει αυτά τα υψηλά και υπέρμετρα παραγγέλματα, δεν θα είχαν αποδεχθεί ούτε αυτά ούτε τα προηγούμενα. Τώρα όμως, θεσπίζοντας το καθένα στον κατάλληλο χρόνο, κατόρθωσε να διορθώσει ολόκληρη την οικουμένη και με τα δύο. Εξάλλου, έδωσε και αυτήν την εντολή, όχι για να βγάζουμε τους οφθαλμούς ο ένας του άλλου, αλλά για να συγκρατούμε τα χέρια μας.

Δ΄. Και για να μάθεις ότι αυτό δεν είναι αποτέλεσμα ανάγκης, άκουσε και τα εξής. Διότι, μετά τον ταλανισμό, λέει: «Εάν το χέρι σου ή το πόδι σου σε σκανδαλίζει, απόκοψέ τα και ρίξε τα μακριά σου. Διότι είναι προτιμότερο για εσένα να εισέλθεις στη ζωή χωλός ή ανάπηρος, παρά έχοντας δύο χέρια και πόδια να ριφθείς στο πυρ. Και εάν ο οφθαλμός σου ο δεξιός σε σκανδαλίζει, αφαίρεσέ τον».

ΙΓ΄. Τι σημαίνει όμως, «Κατά μόνας»; Μακριά από τους πονηρούς. Διότι αυτή την ειρήνη, λέγει, την κατόρθωσα κοντά σε σένα, και κατοικώ κατά μόνας αποφεύγοντας τους διεφθαρμένους. Και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, όπως ακριβώς τα σώματα πολλές φορές καταστρέφονται από τη μόλυνση των διεφθαρμένων αερίων, έτσι και η ψυχή πολλές φορές δέχθηκε βλάβη από τη συναναστροφή με τους πονηρούς. Και όπως ένας υγιής οφθαλμός προσβάλλεται, όταν βλέπει κάποιον άρρωστο, και αυτός που είναι γεμάτος ψώρα τη μεταδίδει και στους υγιείς, έτσι ακριβώς συμβαίνει πολλές φορές και με τη συναναστροφή των πονηρών ανθρώπων. Γι' αυτό και ο Χριστός προέτρεπε όχι μόνο να αποφεύγουμε τέτοιους ανθρώπους, αλλά και να τους αποκόπτουμε, λέγοντας τα εξής: «Αν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου»· χωρίς βέβαια να μιλάει κυριολεκτικά για τον οφθαλμό· διότι τι θα μπορούσε να βλάψει ο οφθαλμός, όταν η διάνοια είναι υγιής; Αλλά για τους στενούς φίλους που κατέχουν για εμάς τη θέση αυτών των μελών, και οι οποίοι μας βλάπτουν, γι' αυτούς τα νομοθέτησε αυτά, προστάζοντας να περιφρονούμε τη φιλία τέτοιων ανθρώπων, ώστε να καταστήσουμε τη σωτηρία μας ασφαλέστερη. Γι' αυτό και ο ίδιος πάλι προχωρώντας λέγει: «Δεν εκάθισα μαζί με συνέδριο ματαιότητος, και μαζί με παρανόμους δεν πρόκειται να συνεισέλθω». Αλλά και ο Ιερεμίας μακαρίζει εκείνον που κάθεται κατά μόνας και σηκώνει τον ζυγό από τη νεότητά του.

Διότι, λέγει, εάν ο οφθαλμός σου σε σκανδαλίζει, βγάλε τον· και εάν το χέρι σου σε σκανδαλίζει, κόψε το και πέταξέ το μακριά σου· δεν ομιλεί βεβαίως για τα μέλη του σώματος, μη γένοιτο, αλλά για τους γνήσιους φίλους, των οποίων τις φιλίες οφείλουμε να παραμερίζουμε, όταν δεν προκύπτει κανένα όφελος ούτε σε εκείνους ούτε σε εμάς, παρά μόνον βλάβη. Έχοντας λοιπόν κατορθώσει αυτήν ακριβώς την αρετή και ο ίδιος, όχι μόνο δεν επιδίωκε τέτοιες συναναστροφές, αλλά και τους προέτρεπε να απομακρύνονται από αυτόν.

Ας μην εξαγριωνόμαστε, λοιπόν, απέναντί τους, ούτε να προβάλλουμε θυμό, αλλά με επιείκεια να συζητούμε μαζί τους· διότι τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από την επιείκεια και την πραότητα. Γι' αυτό και ο Παύλος με πολλή προθυμία προέτρεψε να τηρούμε σταθερά αυτή τη στάση, λέγοντας: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους». Δεν είπε μόνο προς τους αδελφούς, αλλά προς όλους. Και πάλι: «Η επιείκειά σας ας γίνει γνωστή», δεν είπε: στους αδελφούς, αλλά «Σε όλους τους ανθρώπους». Διότι ποιο είναι το όφελος, λέγει, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν; Εάν, λοιπόν, οι φιλίες τους βλάπτουν και ελκύουν στη συμμετοχή της ασέβειας, ακόμα κι αν είναι αυτοί που σε γέννησαν, απομακρύνσου· ακόμα κι αν είναι ο οφθαλμός σου, εξόρυξέ τον. «Διότι εάν», λέγει, «ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, αφαίρεσέ τον», χωρίς βέβαια να μιλάει για το σώμα· διότι πώς θα μπορούσε; Εάν μιλούσε για τη φύση του σώματος, η μομφή θα μεταβιβαζόταν στον Δημιουργό της φύσεως· άλλωστε, δεν θα έπρεπε να εξορύξει κανείς μόνο τον έναν· διότι, και αν απομείνει ο αριστερός, εξίσου σκανδαλίζει αυτόν που τον έχει. Αλλά, για να μάθεις ότι δεν γίνεται λόγος για τον φυσικό οφθαλμό, πρόσθεσε το «δεξιός», για να δείξει ότι, ακόμα και αν έχεις κάποιον φίλο πολύτιμο σαν δεξιό οφθαλμό, απομάκρυνέ τον και απόκοψέ τον από τη φιλία του μαζί σου, εάν σε σκανδαλίζει. Διότι ποιο είναι το όφελος να διατηρείς έναν οφθαλμό με τίμημα τη φθορά του υπόλοιπου σώματος;

Τι να πούμε δε για τον νόμο σχετικά με τον αντίδικο, και εκείνον περί της άτοπης επιθυμίας, και των ακόλαστων οφθαλμών, και της παράλογης και επιβλαβούς φιλίας; Διότι ο δεξιός οφθαλμός και το δεξί χέρι δεν υποδηλώνουν σε εμάς τίποτε άλλο, παρά εκείνους που μας αγαπούν προς βλάβη μας· και ο νόμος σχετικά με τις διαζευγμένες γυναίκες, από ποιον δεν καταλύθηκε και δεν καταπατήθηκε πολλές φορές;

«Γη, γη, άκουσε τον λόγο του Κυρίου: Γράψε αυτόν τον άνδρα ως αποκηρυγμένο ανάμεσα στους ανθρώπους· διότι δεν πρόκειται να προκόψει από το σπέρμα του κανένας άνδρας που να καθίσει στον θρόνο του Δαβίδ, για να άρχει στον Ιούδα». Όσον αφορά βέβαια αυτούς που εχθρεύονται την αλήθεια και εμποδίζουν τις εντολές του Θεού, υπάρχει ανάγκη να πράττουμε σύμφωνα με το πρόσταγμα του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Εάν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον από πάνω σου». Διότι η φιλανθρωπία προς τέτοιου είδους ανθρώπους είναι παρόμοια με την άκριτη καλοσύνη του Σαούλ απέναντι στον Αγάγ, την οποία επέδειξε αντίθετα προς αυτό που του είχε διατάξει ο Κύριος.

Σχετικά με τη σωφροσύνη, λοιπόν, είπε τα εξής: «Όποιος κοιτάξει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του ενώπιον του Θεού», και: «Αν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον, διότι σε συμφέρει να εισέλθεις μονόφθαλμος στη βασιλεία των ουρανών παρά να ριχτείς με τους δύο στο αιώνιο πυρ», και: «Όποιος παντρεύεται γυναίκα χωρισμένη από άλλον άνδρα διαπράττει μοιχεία», και: «Υπάρχουν κάποιοι οι οποίοι ευνουχίστηκαν από τους ανθρώπους, υπάρχουν άλλοι που γεννήθηκαν ευνούχοι, και υπάρχουν αυτοί που ευνουχίζουν τον εαυτό τους για τη βασιλεία των ουρανών· ωστόσο, δεν μπορούν να το χωρέσουν αυτό όλοι». Επομένως, τόσο αυτοί που συνάπτουν δεύτερο γάμο σύμφωνα με τον ανθρώπινο νόμο θεωρούνται αμαρτωλοί από τον Διδάσκαλό μας, όσο και εκείνοι που κοιτάζουν μια γυναίκα για να την επιθυμήσουν - διότι όχι μόνο αυτός που μοιχεύει με έργα έχει αποβληθεί από αυτόν, αλλά και εκείνος που επιθυμεί να μοιχεύσει, καθώς δεν είναι φανερά στον Θεό μόνο τα έργα αλλά και οι σκέψεις - και πολλοί άνδρες και γυναίκες, εξήντα και εβδομήντα ετών, οι οποίοι μαθήτευσαν στον Χριστό από την παιδική τους ηλικία, παραμένουν αγνοί, και εύχομαι να μπορέσω να υποδείξω τέτοιους ανθρώπους σε κάθε έθνος ανθρώπων. Διότι τι να πούμε και για το αναρίθμητο πλήθος εκείνων που μεταστράφηκαν από την ακολασία και διδάχθηκαν αυτά; Διότι ο Χριστός δεν κάλεσε σε μετάνοια τους δικαίους ούτε τους σώφρονες, αλλά τους ασεβείς, τους ακόλαστους και τους άδικους.

«Αν δε ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον από πάνω σου· διότι σε συμφέρει να χαθεί ένα από τα μέλη σου και να μην ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα· και αν η δεξιά σου χείρα σε σκανδαλίζει, κόψε την και πέταξέ την από πάνω σου· διότι σε συμφέρει να χαθεί ένα από τα μέλη σου και να μην ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα». Έδειξε ο Δεσπότης διαμέσου αυτής της εντολής ότι, εάν κάποιος έχει κάποιο πράγμα ή φίλο ή συγγενή που τον παρασύρει προς την απώλεια και δεν μπορεί ο ίδιος να τον ελκύσει προς τη σωτηρία, ακόμη και αν τον έχει σαν οφθαλμό ή σαν δεξιά χείρα, τον συμφέρει να διαχωριστεί από αυτόν, και να τον αποκόψει και να τον απορρίψει, σαν κάποιο μέλος άχρηστο και σαπισμένο, για να μην καταστραφεί και αυτός μαζί του. Και αποτελεί βέβαια και αυτό όχι τυχαία ζημία, αλλά όμως «διότι σε συμφέρει», λέει, «να χαθεί ένα από τα μέλη σου και να μην ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα»· διότι όλοι «είμαστε μέλη ο ένας του άλλου», σύμφωνα με τον θείο απόστολο. Εάν λοιπόν ο φίλος μας που είναι σαν οφθαλμός ή το πράγμα μας ή η χείρα μας που είναι μητέρα και αδελφή μας σκανδαλίζει με κακοπιστία ή κακοπραγία ωθώντας μας προς τη γέεννα, πρέπει να τα αφαιρέσουμε και να τα αποκόψουμε αυτά, όπως ειπώθηκε, επειδή ο Δεσπότης δεν το πρόσταξε αυτό για τα μέλη του σώματος· διότι τι αμάρτησε ο οφθαλμός ή η χείρα, ώστε να κοπεί; Διότι ο άνθρωπος κακουργεί ή αγαθοεργεί από προαίρεση, όντας αυτεξούσιος.

Αν όμως το πρόσταζε αυτό για το μάτι και το χέρι, θα έπρεπε στη συνέχεια να προστάξει να κόβουμε και τη γλώσσα και τα αυτιά, επειδή και αυτά συνεργούν στην κακή προαίρεση· διότι η μεν λέγει πολλές φορές τα απρεπή, τα δε αφουγκράζονται αυτά που ελκύουν προς την απώλεια. Αλλά δεν συμβαίνει αυτό, δεν συμβαίνει, μάλλον προς δόξαν Θεού και ως αφορμή για τη σωτηρία μας και για την εξυπηρέτηση των αναγκαίων μάς χάρισε αυτά τα μέλη ο Δεσπότης, καθώς έχουμε μιλήσει εκτενέστερα για τις πέντε αισθήσεις στον πέμπτο λόγο. Όπως ακριβώς, δηλαδή, όταν λέει ότι «υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι ευνόχισαν τους εαυτούς τους για τη βασιλεία των ουρανών», δεν εννοεί την εκτομή των μελών του σώματος αλλά εξάπαντος την εκτομή των πονηρών λογισμών και την ευνουχία της καρδιάς, έτσι συμβαίνει και εδώ· διότι, αφού είπε ότι «εάν το μάτι σου ή το δεξί σου χέρι σε σκανδαλίζει» και τα εξής, προσθέτει: «Ελέχθη δε ότι, όποιος χωρίσει τη γυναίκα του, ας της δώσει διαζύγιο. Εγώ όμως σας λέγω ότι, όποιος χωρίσει τη γυναίκα του, εκτός από την περίπτωση της πορνείας, την κάνει να μοιχεύσει, και όποιος λάβει μια τέτοια χωρισμένη γυναίκα σε κοινωνία γάμου, μοιχεύει και ο ίδιος». Γι' αυτό, λέγει, συζεύγνυται νομίμως ο άνδρας με τη γυναίκα και η γυναίκα με τον άνδρα και γίνονται μία σάρκα, ώστε να διατηρήσουν τη συμβίωσή τους έως το τέλος άσπιλη καθώς και αδιαίρετη.

Β΄. Προφυλακτικό μέσο είναι η φυγή από τα αίτια της αμαρτίας. Β΄. Ως προφυλακτικό μέσο να χρησιμοποιείς το να αποφεύγεις τα αίτια της αμαρτίας. Επειδή, σύμφωνα με τους φιλοσοφικούς κανόνες, τα ίδια αίτια προκαλούν πάντοτε και τα ίδια αιτιατά και αποτελέσματα· γι' αυτό είπε ο Μέγας Βασίλειος: «Το να αμαρτήσει πάλι στην ίδια αμαρτία κάποιος που έχει μετανοήσει μία φορά, αποτελεί απόδειξη ότι δεν εξάλειψε το πρώτο αίτιο εκείνης της αμαρτίας, από το οποίο, όπως από κάποια ρίζα, αναγκαστικά φυτρώνουν πάλι τα ίδια». Να αποφεύγεις λοιπόν, αδελφέ, τα κακά θεάματα, τις κακές συνομιλίες και τις συναναστροφές με τους άτακτους, και μάλιστα να αποφεύγεις τις συνομιλίες και τις φιλίες με εκείνα τα πρόσωπα με τα οποία αμάρτησες σαρκικά· διότι ένα από τα δύο, ή εσύ πρέπει να φύγεις από αυτά, ή αυτά πρέπει να τα απομακρύνεις από κοντά σου, και να τα διώξεις, αν τα έχεις στο σπίτι σου, είτε είναι δούλη, είτε είναι δούλος, και γενικά, είτε είναι δικός σου άνθρωπος και φίλος. Διότι γι' αυτά είπε ο Κύριος: «Αν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον από πάνω σου· διότι σε συμφέρει να χαθεί ένα από τα μέλη σου και να μη ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα».

Σημειώνει ότι, αναπτύσσοντας το χωρίο «Εάν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει» και τα εξής, αναφέρει πως εδώ ο Σωτήρας με τους οφθαλμούς υπονοεί τους λογισμούς της καρδιάς. Τον λογισμό αυτόν προστάζει να τον εκκόπτουμε όταν οδηγεί στην αμαρτία, και τον εκκόπτουμε καταστέλλοντάς τον μέσω του ορθού συλλογισμού και απορρίπτοντάς τον από την ψυχή. Το δε χέρι δηλώνει την πράξη, την οποία, όταν στρέφεται προς την αμαρτία, πρέπει να την εκκόπτουμε αμέσως με την οξεία και ταχεία εφαρμογή της αρετής. Και το πόδι υποδηλώνει την κίνηση των διαβημάτων του βίου και της πολιτείας, την οποία, όπως ακριβώς το χέρι και τον οφθαλμό, αρμόζει να εκκόπτει κανείς, διακόπτοντας την πονηρή κίνηση με την αγαθή.

Αν όμως, μετά την πρέπουσα μοναχική κουρά, επειδή κάποιοι υποχωρούν προς τα χειρότερα, τέτοιου είδους άνθρωποι, οι οποίοι επιμένουν στην κακία και δεν θεραπεύουν τον εαυτό τους από τις ψυχικές αρρώστιες, πρέπει να αποκόπτονται από την αδελφότητα κατά την ομοιότητα των σαπισμένων μελών, ώστε από τη συναναστροφή να μη βλάπτεται και το υγιές· διότι λέει ο Κύριος: «Σε συμφέρει να αποκοπεί ένα από τα μέλη σου και να μη ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα του πυρός». Εάν όμως είναι δυνατόν σε κάποιον άλλον να δεχτεί αυτόν που αποκόπηκε από φιλανθρωπία, δεν είναι παράλογο, εφόσον βρεθεί να τον θεραπεύει με πιο κατάλληλο τρόπο, και όχι απλώς να συγκαταβαίνει σε αυτόν που χάνεται. Εκείνοι όμως που διαφορετικά, από ελαφρότητα, αποσκιρτούν από το κοινόβιο, ας είναι μη αποδεκτοί στις άλλες αδελφότητες, ώστε να υπάρχει συνοχή και συμφωνία σε όλα μεταξύ όλων και να μην καταστρέφουν ο ένας τις προσπάθειες του άλλου, πράγματα από τα οποία προκύπτει ότι κεφαλή δεν είναι ο Χριστός, ο οποίος συνδέει τα πάντα με την ειρήνη, αλλά ποιος; Είναι απευκταίο ακόμη και να το πούμε. Το να έχει όμως δούλο ένας μοναχός και ένα μοναστήρι είναι τόσο ξένο, όσο και το να έχει γυναίκα· διότι και τα δύο είναι εφευρήματα της παρακοής. Και για όσους επιθυμούν να επιστρέψουν στην αρχική κατάσταση μέσω της μοναχικής πολιτείας και έχουν ζηλώσει να μιμηθούν την αμέριμνη ζωή του παραδείσου, τα προειρημένα είναι απορριπτέα.

Δεν μπόρεσε· διότι αν μπορέσει, αμέσως θα διαπράξει το κακό. Όμως, να γνωρίζεις ότι, ακόμη κι αν επιθυμήσουμε κάτι, και έπειτα εμποδιστούμε να πράξουμε το έργο, είναι προφανές ότι προστατευθήκαμε από τη θεία χάρη. Και οι γυναίκες, αν καλλωπίζονται για να αρέσουν σε κάποιους, ακόμη κι αν δεν αρέσουν, αυτές όμως ετοίμασαν το δηλητήριο, κι ας μην το πιει κανείς. «Εάν δε ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου. Διότι σε συμφέρει να καταστραφεί ένα από τα μέλη σου και να μη ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα. Και αν το δεξί σου χέρι σε σκανδαλίζει, κόψε το και πέταξέ το μακριά σου. Διότι σε συμφέρει να καταστραφεί ένα από τα μέλη σου και να μη ριχτεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα.» Ακούγοντας για οφθαλμό και χέρι, μη νομίζεις ότι αυτό λέγεται για τα μέλη του σώματος· διότι, αλλιώς, δεν θα είχε προσθέσει τους προσδιορισμούς «δεξιός» και «δεξί»· αλλά αναφέρεται σε αυτούς που θεωρούνται φίλοι μας ενώ μας βλάπτουν· όπως, για παράδειγμα, εάν υπάρχει κάποιος νέος, που έχει ακόλαστους φίλους και υφίσταται βλάβη.