Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:35

Αλλά η χάρη επιθυμεί να είμαστε αυτεξούσιοι ως προς κάθε καλό και αγαθό· και είναι άξιο να είμαστε ζηλωτές της ορθόδοξης πίστης, και να προετοιμάζουμε τον εαυτό μας· είναι δε προφανές ότι πρέπει να τηρούμε και τα εξής: να αγαπήσεις τον Κύριό μας Ιησού Χριστό με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Να μη φονεύσουμε, να μη μοιχεύσουμε, να μην παιδοφθορήσουμε, να μην ασκήσουμε μαγεία, να μην κλέψουμε, να μην ψευδομαρτυρήσουμε, να μην προκαλέσουμε διχοστασίες. Να απέχουμε από κρέας πνιγμένου ζώου και από αίμα, καθώς και από την πλεονεξία. Πρόσεχε, άνθρωπε, μήπως κάποιος σε εξαπατήσει και σε απομακρύνει από αυτήν την πίστη· διότι σε διδάσκει εκτός του Θεού. Αυτά είναι τα ολοφάνερα αμαρτήματα. Υπάρχουν δε και οι εντολές που φαίνονται ως ελάχιστες, για τις οποίες όμως θα δώσουμε και γι' αυτές λόγο: οι μοναχοί να είναι πάνω από όλα αποχωρισμένοι από τις γυναίκες· ούτε να έρχονται σε συνομιλία μαζί τους, ούτε να τις βλέπουν, ούτε να επιδιώκουν την εύνοιά τους, για να μην τους ελκύσουν και προκληθεί ζημιά στην ψυχή τους· εάν μοιχεύει η καρδιά σου, αμαρτάνεις βαριά. Να προσέχεις πάλι να μην είσαι δίγλωσσος ή δίγνωμος, ούτε ψεύτης, ούτε να κακολογείς, να μην περιφέρεσαι άσκοπα, ούτε να ρεμβάζεις, να μην είσαι αναίσχυντος, ούτε οξύθυμος, ούτε μέθυσος ή φιλάργυρος, ούτε υπερήφανος, ούτε αυθάδης, να μην ξεστομίζεις σάπιο λόγο, ούτε να ορκίζεσαι διόλου· αντίθετα το «ναι» να είναι «ναι» και το «όχι» να είναι «όχι»· και εάν παραστεί ανάγκη να πεις κάτι σε κάποια συζήτηση, να έχεις επίγνωση.

Όταν σηκώνεσαι το πρωί, να κάνεις το σημείο του τιμίου σταυρού σε όλα τα μέλη σου. Και όταν περπατάς και όταν κοιμάσαι και πάντοτε, να λες: Κύριε Ιησού Χριστέ, βοήθησέ μας. Το εσπέρας και το πρωί να πηγαίνεις στην εκκλησία, και να εξομολογείσαι στον Θεό τις αμαρτίες σου που διέπραξες, και πρόσεχε, άνθρωπε, να μην ορκιστείς ούτε στον ουρανό ούτε στη γη, διότι ο ουρανός είναι θρόνος του Δεσπότου και η γη υποπόδιο των ποδών Του· αλλά εάν εξαναγκαστείς από κάποιον να ορκιστείς, να του πεις: Την αλήθεια λέω και δεν ψεύδομαι. Με φλύαρους άνδρες και γυναίκες, να μη συγκαθίσεις ποτέ.

Μτ 5, 33-37 Το «ουκ επιορκήσεις» και τα εξής. Εάν κάποιος αναιδής επιβάλει όρκο στους αγίους, αντί του όρκου θα ισχύει για αυτούς το ναι και «το όχι».

Ματθ. 5, 33-35 Για τον λόγο αυτόν μας εμποδίζει να ορκιζόμαστε στον «ουρανό» και στη «γη», για να μη δώσουμε στην κτίση αξίωμα ανώτερο από την κτίση, θεοποιώντας την· διότι αυτοί που ορκίζονται, λέει, «ορκίζονται σε κάποιον ανώτερο», όπως είπε ο Απόστολος. Απαγορεύει επίσης και τον όρκο στην «Ιερουσαλήμ», επειδή η επίγεια «Ιερουσαλήμ» είναι τύπος της «άνω Ιερουσαλήμ» και μόνο στον εαυτό Του ορκίζεται ο Θεός, δηλαδή στη δική Του δόξα. Γι' αυτό, καθώς αυτή η ομοιότητα μας υπερβαίνει, δεν πρέπει να ορκιζόμαστε στον εαυτό μας, δηλαδή στη δική μας δόξα· διότι δεν είμαστε ελεύθεροι όπως ο Θεός, αλλά βρισκόμαστε υπό την εξουσία του Θεού.

Τους κατηγορεί δε, επιπλέον, ότι ορκίζονταν μεν στο όνομα του Κυρίου του Θεού του Ισραήλ, εκπληρώνοντας τη νομική εντολή· «Διότι στο όνομά Του», λέει, «να ορκίζεσαι, αποδεχόμενος τις ανάγκες των όρκων», όχι όμως για αληθινά μάλλον και δίκαια πράγματα, αλλά για ψευδή. Έπειτα ότι προσκολλώνται στην αγία πόλη, και στηρίζονται στον Θεό του Ισραήλ. Διότι ήθελαν να υπερηφανεύονται επειδή κατοικούσαν σε αγία πόλη, η οποία ονομαζόταν πόλη του Θεού. Διότι άκουγαν στον θείο ναό τους λειτουργούς να ψάλλουν για την Ιερουσαλήμ: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού». Το υπενθυμίζει αυτό και ο ίδιος ο Κύριος λέγοντας, ότι δεν πρέπει να ορκίζεται κανείς στο κεφάλι του, διότι δεν μπορεί να κάνει ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη· ούτε βέβαια στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλη του μεγάλου Βασιλέως. Διότι ορκίζονταν στα Ιεροσόλυμα, ονομάζοντάς τα, όπως είπα, πόλη του Θεού. Και στηρίζονταν σε Αυτόν, λέγοντας ότι η ισχύς τους είναι ο Κύριος των δυνάμεων.

η΄. Γεμάτοι, λοιπόν, από κάθε ευλογία παρά του Χριστού, ας εορτάσουμε, αγαπητοί, χωρίς να δυσφορούμε για τους επωφελείς κόπους. Ούτε να θεωρούμε σαν κάποιο φορτίο τον ιδρώτα της νηστείας, αλλά να προχωρούμε προς τους αγώνες με ιλαρό φρόνημα· χαίροντας με την ελπίδα, όπως λέει ο Παύλος, και αγαλλιώντας από τώρα για τα προσδοκώμενα αγαθά. Πριν από όλα όμως, ας διατηρήσουμε την αγάπη μεταξύ μας· ας διωχθεί το πικρό δαιμόνιο της καταλαλιάς· ας εξοριστεί ο φθόνος από τις ψυχές μας· ας φύγει η πονηριά και ο δόλος· ας απομακρυνθεί η ψευδολογία και, το χειρότερο από τα κακά, η επιορκία. Αλλά ας μην ορκιζόμαστε καθόλου· ας είναι το δικό μας ναι, ναι, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα, και το όχι, όχι. Ας επισκεπτόμαστε αυτούς που παλεύουν με το πολύ άγριο θηρίο, εννοώ όσους βρίσκονται σε φτώχεια· ας φροντίσουμε τον ορφανό και την χήρα· ας αναπαύσουμε τους ασθενείς με τις πρέπουσες περιποιήσεις· ας είμαστε φιλόστοργοι και συμπαθείς προς όσους βρίσκονται στα δεσμά.

Επειδή όμως οι Ιουδαίοι, έχοντας ακούσει κάποτε να λέγεται: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου», φτάνοντας σε εσφαλμένες αντιλήψεις, ορκίζονταν στον ουρανό, αποκαλώντας τον θείο θρόνο, και ομοίως στη γη, θεωρώντας την τοποθετημένη κάτω από τα πόδια του Θεού· και ακόμη και στην Ιερουσαλήμ, διότι έλεγαν ότι είναι η πόλη του παντοκράτορα Θεού, μολονότι οι παλαιότεροι άγιοι, σε περίπτωση που χρειάζονταν όρκο, χρησιμοποιούσαν το «Ζει Κύριος». Αλλά την ανοητότατη αυτή αντίληψη των Ιουδαίων απέρριψε ως κίβδηλη ο Σωτήρας, λέγοντας ότι δεν πρέπει να ορκίζονται, ούτε στον ουρανό, επειδή είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, επειδή είναι υποπόδιο των ποδιών του, ούτε στα Ιεροσόλυμα, επειδή είναι η πόλη του μεγάλου βασιλιά· διότι αυτά που εκείνοι έλεγαν φλυαρώντας, αυτά ακριβώς ο Σωτήρας τα χρησιμοποίησε ωφέλιμα, ελέγχοντας σε κάθε σημείο την εντελώς επίπλαστη και από άγνωστη πηγή επινοημένη ευσέβειά τους ως προς αυτά. Ας εξαλειφθεί λοιπόν και η πλάνη σε αυτό το ζήτημα. Διότι έχουμε διδαχθεί, όταν παρίσταται ανάγκη διαβεβαίωσης, να μην επικαλούμαστε ποτέ τίποτε άλλο, αλλά μάλλον να χρησιμοποιούμε ως ασφαλή και αξιόπιστη εγγύηση το «Ναι, ναι» και το «Όχι, όχι». Είπε άλλωστε και ο νόμος: «Αν χαθεί ένα αντικείμενο που είχε δοθεί σε κάποιον για φύλαξη, και εκείνος που το έδωσε ζητήσει εγγύηση γι' αυτό, θα υπάρξει όρκος ενώπιον του Θεού ανάμεσα στους δύο».

Ότι δεν πρέπει να ορκίζεται κανείς, ούτε να κακολογεί. Προτροπή ΜΓ΄. Επειδή ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός είπε: Πάλι ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους· δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου. Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου· ούτε στον ουρανό, γιατί είναι θρόνος του Θεού· ούτε στη γη, γιατί είναι υποπόδιο των ποδιών Του· ούτε στα Ιεροσόλυμα, γιατί είναι πόλη του μεγάλου Βασιλιά· ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, γιατί δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη.

Αυτή είναι η 〈έκτη〉 αίρεση από τις επτά που υπήρχαν στα Ιεροσόλυμα, οι οποίες παρέμειναν μέχρι την παρουσία του Χριστού και, μετά την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, μέχρι την άλωση των Ιεροσολύμων, η οποία έγινε από τον αυτοκράτορα Τίτο, αδελφό του Δομετιανού και γιο του Ουεσπασιανού, κατά το δεύτερο έτος της βασιλείας του πατέρα του, Ουεσπασιανού. Μετά την άλωση των Ιεροσολύμων παρέμεινε και αυτή και οι άλλες αιρέσεις που μνημονεύονταν για λίγο ακόμη χρόνο, δηλαδή των Σαδδουκαίων και των Γραμματέων, των Φαρισαίων και των Ημεροβαπτιστών, των Οσσαίων και των Νασαραίων και των Ηρωδιανών, μέχρις ότου η καθεμία από αυτές, με την πάροδο του χρόνου, διασκορπίστηκε και διαλύθηκε. 6. Και αρκεί από την ίδια τη φρενοβλάβειά τους και από τα λόγια του κηρύγματός τους, κάθε συνετός άνθρωπος να παρασκευάσει για τον εαυτό του το αντίδοτο ενάντια στον δηλητηριώδη ιό, καταδικάζοντας τη χυδαία διδασκαλία και ομιλία τους, και μάλιστα εφόσον ο Κύριος λέει ευθέως τόσο στον Νόμο όσο και στο Ευαγγέλιο: «Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί» και «Δεν θα λάβεις όνομα κανενός άλλου σε όρκο», και πάλι στο Ευαγγέλιο λέγει «Να μην ορκίζεστε ούτε στον ουρανό ούτε στη γη ούτε με κανέναν άλλον όρκο, αλλά ας είναι ο λόγος σας το ναι ναι και το όχι όχι· διότι ό,τι είναι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Στην ιερωσύνη μεν ανήκει το πρώτο τάγμα και η αυστηρή ακρίβεια περί πάντων, στον δε λαό το μέτρο και η συγκατάβαση, ώστε όλοι να διδάσκονται και να ελεούνται. Διότι ο Δεσπότης είναι ελεήμων και μπορεί να σώζει τους πάντες με την ιδιαίτερη ευνομία τους και την αληθινή πίστη στην καθαρότητα του κηρύγματος. Διότι αυτός μόνο είναι καθαρός. Αυτοί όμως, επειδή ονόμασαν τους εαυτούς τους Καθαρούς, από αυτόν και μόνο τον ισχυρισμό καθιστούν τους εαυτούς τους ακάθαρτους· διότι καθένας που ανακηρύσσει τον εαυτό του καθαρό, κατακρίνει απόλυτα τον εαυτό του ως ακάθαρτο. 7. Είναι μεγάλη ανοησία το να νομίζουν τέτοιοι άνθρωποι ότι, εξαιτίας ενός πράγματος, ακόμη κι αν ήταν αληθινό, μπορούν να εκφέρουν κατ' αυτόν τον τρόπο κρίση για όλον τον λαό. Θα έπρεπε να γνωρίζουν ότι η ενοχή σε κάθε ψυχή δεν υφίσταται μόνο για αυτό το ζήτημα, ούτε είναι δυνατόν να γίνει κανείς ενάρετος μόνο μέσα από αυτό, αλλά και με το να μη λοιδορεί, να μην ορκίζεται ούτε για αλήθεια ούτε για ψέμα, αλλά να λέει «ναι ναι» και «όχι όχι», να μη δολιεύεται, να μη συκοφαντεί, να μην κλέβει, να μην εμπορεύεται. Διότι από όλα αυτά συγκεντρώνονται σε εμάς οι ρύποι των αμαρτιών· λέει δηλαδή: «όπως ο πάσσαλος θα συντριβεί ανάμεσα σε δύο πέτρες, έτσι και η αμαρτία παρεισφρέει ανάμεσα σε αυτόν που αγοράζει και σε αυτόν που πουλά». Και ότι από ολόκληρο το πλήθος κάποιοι είναι και μέθυσοι και έμποροι και πλεονέκτες και τοκογλύφοι, και ότι οπωσδήποτε και οι ίδιοι έχουν τα ίδια και τα παρόμοια ελαττώματα, και ότι το ψέμα ακολουθεί τον καθένα τους.

Και πάλι: ο μεν παλαιός νόμος παρήγγελλε να λατρεύεται ο Θεός των όλων με θυσίες [σφαγές] ζώων, με προσφορά λιβανιού στη φωτιά και με κάποιους άλλους παρόμοιους καθαρμούς του σώματος· εγώ όμως, παραδίδοντας τα μυστήρια της ψυχής, προστάζω να τιμάται το θείο με καθαρότατη διάνοια και διαυγή νου, με σωφροσύνη και ενάρετο βίο, καθώς και με ορθά και ευσεβή δόγματα. Και πάλι: ο μεν Μωυσής συμβούλευε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να μη φονεύουν, επειδή ήταν μιαιφόνοι· εγώ όμως, για εκείνους που έχουν ήδη προπαιδευτεί σε αυτό και έχουν κατορθώσει να τηρούν την πρώτη εντολή, νομοθετώ την τελειότερη, προστάζοντας να μην κυριεύονται ούτε καν από το πάθος της οργής. Και πάλι: ο μεν Μωυσής διέταζε τους μοιχούς και τους ακόλαστους να μη μοιχεύουν, ούτε να αρσενοκοιτούν, ούτε να επιδιώκουν τις παρά φύση ηδονές, επιβάλλοντας την ποινή του θανάτου στους παραβάτες· εγώ όμως θέλω οι δικοί μου να μην κοιτάζουν καν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία. Και πάλι: εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις προς τον Θεό τους όρκους σου»· εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, αλλά ο λόγος σας να είναι "ναι ναι", "όχι όχι"· ό,τι δε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Αυτός που μέσω του Μωυσή νομοθέτησε τα μυστήρια του νόμου, και εκπλήρωσε μέσω του εαυτού του ολόκληρο τον νόμο και τους προφήτες, καθώς λέει στο Ευαγγέλιο ότι «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», αυτός που με την αναίρεση της οργής εξάλειψε μαζί και τον φόνο, και με τον αφανισμό της επιθυμίας αφαίρεσε ταυτόχρονα το μίασμα της μοιχείας, αυτός αποβάλλει από τη ζωή και την κατάρα που προέρχεται από την επιορκία, καθηλώνοντας σε απραξία το δρέπανο μέσω της απαγόρευσης του όρκου. Διότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει παράβαση όρκου, όταν δεν υπάρχει όρκος. Γι' αυτό λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου. Εγώ όμως σου λέω, λέει, να μην ορκιστείς καθόλου· ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού, ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις καμία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι δε ο λόγος σας το ναι ναι, και το όχι όχι· διότι ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον διάβολο».

Η ψυχή, βέβαια, για την οποία μαρτυρείται στο Άσμα Ασμάτων ότι έχει φθάσει στην τελειότητα, αφού αφαίρεσε το κάλυμμα της καρδιάς απεκδυόμενη τον παλαιό χιτώνα, και απέβαλε το πέπλο από το πρόσωπό της –με το οποίο εννοούμε κάθε διστακτική και κλονιζόμενη διάνοια– ώστε να ατενίζει την αλήθεια καθαρά και χωρίς καμία αμφιβολία, ορκίζει τις θυγατέρες της Ιερουσαλήμ όχι στον θείο θρόνο, τον οποίο ο λόγος ονομάζει ουρανό, ούτε στα βασίλεια του Θεού, τα οποία ονομάζονται Ιεροσόλυμα, ούτε βέβαια στην τίμια κεφαλή, της οποίας οι τρίχες δεν μπορούν να γίνουν ούτε λευκές ούτε μαύρες, αλλά μεταφέρει τον όρκο στον αγρό, επιβάλλοντας στις νεανίδες τον εξορκισμό στο όνομα των δυνάμεων που βρίσκονται σε αυτόν, λέγοντας: «Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχείς του αγρού». Το γεγονός, λοιπόν, ότι εκείνη για την οποία μαρτυρήθηκε πλήρως πως είναι ωραία και απόλυτα καθαρή από κάθε ψεγάδι δεν ξεστομίζει τίποτα το περιττό, το οποίο ανήκει στη μερίδα του διαβόλου, αλλά αρθρώνει τον λόγο της εκ Θεού –από τον Οποίο, σύμφωνα με τον Μιχαία, προέρχεται ό,τι αγαθό και ό,τι καλό και πέραν τούτων ουδέν– είναι φανερό στον καθένα που έχει διδαχθεί μέσω της δεσποτικής μαρτυρίας τα χαρίσματα που κοσμούν τη νύμφη. Έτσι δεν είναι;

Εάν, λοιπόν, μεταξύ των ονομάτων που χρησιμοποιούνται στους όρκους απαγορεύεται να συμπεριλαμβάνεται ο θρόνος του βασιλιά, απαγορεύεται επίσης η πόλη στην οποία βρίσκονται τα ανάκτορα, και απαγορεύεται ομοίως να χρησιμοποιείται η ίδια η κεφαλή για τη λήψη του όρκου, αλλά επιτρέπεται μόνο το «ναι» και το «όχι», εφόσον η αλήθεια αναγνωρίζεται εξίσου και στα δύο έχοντας ως γνώμονα το «ναι», καθίσταται φανερό ότι και τώρα ο όρκος που επιβάλλεται στις νεάνιδες από τη νύμφη περιστρέφεται γύρω από το νόημα του «ναι», όπου πρέπει να είναι σταθερά θεμελιωμένη η συγκατάθεση της ψυχής μας. Το δε κείμενο έχει ως εξής: «Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχύες του αγρού, εάν βρείτε τον αγαπημένο μου, να του αναγγείλετε ότι εγώ είμαι πληγωμένη από την αγάπη».

Εκείνη, λοιπόν, που αφιέρωσε τον εαυτό της στον αδελφιδό και δέχθηκε την ομορφιά του αγαπημένου στη δική της μορφή, ας ακούσουμε, μέσα από τη συνέχεια όσων έχουν λεχθεί, ποιών αγαθών αξιώνεται από Αυτόν που δοξάζει όσους Τον δοξάζουν· διότι ο Λόγος λέει προς τη νύμφη: «Είσαι καλή, η πλησίον μου, σαν την ευδοκία, ωραία σαν την Ιερουσαλήμ, εκθαμβωτική σαν παρατεταγμένες στρατιές». Το ότι, βεβαίως, αναπέμπεται δόξα από την ουράνια στρατιά στον Θεό τον εν υψίστοις για την ευδοκία μεταξύ των ανθρώπων, εις επήκοον των ποιμένων, όταν είδαν να γεννιέται πάνω στη γη η ειρήνη, και το ότι η Ιερουσαλήμ ονομάζεται πόλη του μεγάλου Βασιλέως από τον Δεσπότη πάσης κτίσεως, είναι φανερό σε καθέναν που έχει εντρυφήσει στους ευαγγελικούς λόγους, ώστε μέσα από αυτά να μην αγνοεί τι είδους ομορφιά μαρτυρεί ο Λόγος για τη νύμφη μέσω της σύγκρισής της με την Ιερουσαλήμ και την ευδοκία.

Διότι, «εάν το χορτάρι του αγρού», λέει, «ο Θεός το ντύνει με αυτόν τον τρόπο, πόσω μάλλον εσάς, ολιγόπιστοι». Και όμως, όλα αυτά τα δημιουργεί ο ίδιος· «διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα»· ωστόσο, προς το παρόν δεν αναφέρει πουθενά τον εαυτό του. Διότι αρκούσε προς το παρόν, για να δείξει την αυθεντία του, το να λέει σε καθεμία από τις εντολές: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους· εγώ όμως σας λέω». Μην απορήσεις, λοιπόν, όταν και σε όσα ακολουθούν κρύβει τον εαυτό του ή λέει κάτι ταπεινό για τον εαυτό του. Διότι ένα πράγμα επιδίωκε πρωτίστως προς το παρόν, το να γίνει ευπρόσδεκτος σε αυτούς ο λόγος, και μέσα από όλα να αποδείξει ότι δεν είναι κάποιος αντίθεος, αλλά ότι ομονοεί και συμφωνεί με τον Πατέρα. Αυτό ακριβώς κάνει και εδώ. Διότι, έχοντας αναλώσει τόσους λόγους, συνεχώς θέτει Εκείνον στο επίκεντρο, προβάλλοντας με θαυμασμό τη σοφία Του, την πρόνοια και τη φροντίδα Του που εκδηλώνεται στα πάντα, και στα μεγάλα και στα μικρά. Επειδή και όταν μιλούσε για την Ιερουσαλήμ, την ονόμασε πόλη του μεγάλου Βασιλέως· και όταν αναφέρθηκε στον ουρανό, πάλι τον ονόμασε θρόνο του Θεού· και όταν μιλούσε για τη διακυβέρνηση του κόσμου, πάλι σε Αυτόν αποδίδει τα πάντα, λέγοντας ότι: «Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Ακόμη και στην προσευχή δίδασκε να λένε ότι: «Δική Του είναι η βασιλεία και η δύναμη και η δόξα».

Ποιος δεν κοίταξε με ακόλαστα μάτια; Αυτός όμως είναι ολοκληρωμένος μοιχός. Ποιος δεν οργίστηκε αναίτια εναντίον του αδελφού του; Αυτός όμως είναι ένοχος στο συνέδριο. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αυτό όμως προέρχεται από τον πονηρό. Ποιος δεν επιορκησε; Αυτός όμως είναι χειρότερος από τον πονηρό. Ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αυτός όμως ξέπεσε από τη γνήσια δουλεία του Χριστού. Έχω να πω και άλλα, βαρύτερα από αυτά· αλλά αρκούν και τούτα, και είναι ικανά να οδηγήσουν σε κατάνυξη εκείνον που δεν είναι πέτρινος ούτε υπερβολικά αναίσθητος. Διότι, εάν το καθένα από αυτά τον ρίχνει στη γέεννα, όλα μαζί συγκεντρωμένα τι δεν θα προκαλέσουν;

Τότε τιμωρούνταν μόνο η μοιχεία, τώρα όμως ούτε το να κοιτάξει κανείς γυναίκα με ακόλαστα μάτια δεν απαλλάσσεται από την τιμωρία. Τότε μόνο η επιορκία προερχόταν από τον πονηρό, τώρα όμως και το να ορκίζεται κανείς. Διότι, «το παραπάνω», λέει, «από αυτά, προέρχεται από τον πονηρό». Τίποτα περισσότερο δεν απαιτούνταν από τους ανθρώπους της τότε εποχής παρά να αγαπούν όσους τους αγαπούν· τώρα όμως αυτό το μεγάλο και θαυμαστό είναι τόσο ατελές, ώστε, ακόμη και μετά την κατόρθωσή του, να μην έχουμε τίποτα περισσότερο από τους τελώνες.

Διότι ποιος, πες μου, δεν αποκαλεί τον αδελφό του μωρό; Αυτό όμως τον καθιστά ένοχο για το πυρ της γέεννας. Ποιος δεν κοίταξε γυναίκα με ακόλαστα μάτια; Αλλά και αυτό αποτελεί τετελεσμένη μοιχεία· και τον μοιχό πάλι είναι αναπόφευκτο να πέσει στην ίδια γέεννα. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αλλά αυτό προέρχεται εξάπαντος από τον πονηρό· και ό,τι προέρχεται από τον πονηρό, είναι σίγουρα και αυτό άξιο κολάσεως. Ποιος δεν φθόνησε ποτέ κάποιον φίλο του; Αλλά αυτό τον κάνει χειρότερο και από τους εθνικούς και από τους τελώνες· και το ότι όσοι είναι χειρότεροι από αυτούς είναι αδύνατον να διαφύγουν την κόλαση, είναι νομίζω σε όλους φανερό. Ποιος έδιωξε από την καρδιά του κάθε οργή, και συγχώρησε τα αμαρτήματα όλων όσων έσφαλαν απέναντί του; Το ότι όμως αυτός που δεν συγχώρησε θα παραδοθεί αναγκαστικά στα βασανιστήρια, κανείς από όσους άκουσαν τον λόγο του Χριστού δεν πρόκειται να το αμφισβητήσει. Και ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αλλά εκείνος που υποδουλώθηκε σε αυτόν είναι αναπόφευκτο να απαρνηθεί τη δουλεία του Χριστού· και όποιος αρνήθηκε αυτήν, αναγκαστικά αρνείται και τη δική του σωτηρία. Ποιος δεν κακολόγησε κρυφά; Αυτούς όμως και η Παλαιά Διαθήκη προστάζει να θανατώνονται και να κατασφάζονται. Αλλά ποια είναι η παρηγοριά για τις δικές μας αμαρτίες; Το ότι όλοι, σαν από κάποιο σύνθημα, γλίστρησαν στο βάραθρο της κακίας, γεγονός που και αυτό αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της ασθένειας που μας κυριεύει, όταν δηλαδή μας φέρνει παρηγοριά για τα κακά μας εκείνο που θα έπρεπε να αποτελεί αιτία για μεγαλύτερη οδύνη.

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Διότι δεν πρόκειται να αθωώσει ο Κύριος εκείνον που προφέρει το όνομά του μάταια.» «Δεν θα ορκιστείτε στο όνομά μου ψευδώς.» «Μην ορκίζεστε στον ζώντα Κύριο.» «Μη συνηθίζεις το στόμα σου στον όρκο και μη συνηθίσεις να προφέρεις το όνομα του Αγίου. Διότι, όπως ακριβώς ένας δούλος που ανακρίνεται συνεχώς δεν θα γλιτώσει από τους μώλωπες, έτσι και εκείνος που ορκίζεται και προφέρει το όνομα του Κυρίου δεν θα απαλλαγεί από την αμαρτία.» «Εγώ σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, διότι είναι υποπόδιο των ποδιών του· ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι η πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι όμως ο λόγος σας, Ναι, ναι· Όχι, όχι. Οτιδήποτε παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό.» «Εκείνος που ορκίζεται στο θυσιαστήριο, ορκίζεται σε αυτό και σε όλα όσα βρίσκονται πάνω του. Και εκείνος που ορκίζεται στον ναό, ορκίζεται σε αυτόν και σε Εκείνον που κατοικεί μέσα σε αυτόν.»

Σχετικά με το να μην ορκιζόμαστε καθόλου αλλά να λέμε πάντοτε την αλήθεια, έδωσε την εξής παραγγελία: «Να μην ορκιστείτε καθόλου, αλλά το δικό σας "ναι" ας είναι ναι, και το "όχι" ας είναι όχι· ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και ως προς το ότι πρέπει να προσκυνούμε μόνο τον Θεό, έπεισε λέγοντας τα εξής: «Η μεγαλύτερη εντολή είναι: "Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις με όλη την καρδιά σου και με όλη τη δύναμή σου, Κύριον τον Θεό που σε δημιούργησε"». Και όταν τον πλησίασε κάποιος και του είπε: «Διδάσκαλε αγαθέ», αποκρίθηκε λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα». Όσοι πάλι διαπιστώνεται ότι δεν ζουν σύμφωνα με όσα δίδαξε, ας γίνει γνωστό ότι δεν είναι Χριστιανοί, ακόμη και αν προφέρουν με τη γλώσσα τους τις διδασκαλίες του Χριστού· διότι δήλωσε ότι δεν θα σωθούν εκείνοι που μόνο τα λένε, αλλά εκείνοι που πράττουν και τα αντίστοιχα έργα. Είπε δηλαδή τα εξής: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών ο καθένας που μου λέει "Κύριε, Κύριε", αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Διότι όποιος με ακούει και πράττει όσα λέω, ακούει Εκείνον που με απέστειλε. Πολλοί δε θα μου πουν: "Κύριε, Κύριε, δεν φάγαμε και δεν ήπιαμε στο όνομά σου και δεν κάναμε θαύματα;". Και τότε θα τους πω: "Απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας". Τότε θα υπάρξει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, όταν οι μεν δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, ενώ οι άδικοι θα παραδοθούν στο αιώνιο πυρ».

Ανταποκρίθηκε ο Σωτήρας και τους αποστόμωσε, λέγοντας ότι «εξαιτίας της σκληροκαρδίας σας ο Μωυσής έγραψε αυτά, εγώ όμως σας λέω ότι αυτούς που ένωσε ο Θεός, άνθρωπος να μην τους χωρίζει», δηλαδή για οποιαδήποτε αιτία (διότι οι αιτίες δεν θα εκλείψουν και έτσι η συζυγία δεν θα σταθεί), εκτός εάν υπεισέλθει η μοιχεία ανάμεσά τους και τους χωρίσει τον έναν από τον άλλον. Διότι όποιος χωρίζει τη γυναίκα του χωρίς αυτή την αιτία, την κάνει να μοιχευθεί. «Πάλι ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου. Εγώ όμως σας λέω να μην ορκιστείτε καθόλου, ούτε στον ουρανό, επειδή είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, επειδή είναι υποπόδιο των ποδιών Του, ούτε στα Ιεροσόλυμα, επειδή είναι πόλη του μεγάλου βασιλιά, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, επειδή δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη. Αλλά ο λόγος σας ας είναι ναι ναι, όχι όχι. Οτιδήποτε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Τι σκοπό έχει η παρούσα εντολή, η οποία μας περιορίζει από παντού ώστε να μην ορκιζόμαστε απολύτως καθόλου, ούτε να λέμε κάτι άλλο σε ώρα ερωτήσεως ή εξετάσεως εκτός από το ναι και το όχι; Το να μην ορκιζόμαστε καθόλου στον ουρανό ή στη γη ή στην Ιερουσαλήμ ή στο κεφάλι, ως θρόνο, ως υποπόδιο, ως πόλη του Θεού βασιλιά, το έδωσε ως εντολή, όμως το γιατί, ο Αγαθός δεν θέλησε να το φανερώσει. Και εάν αυτό δεν ήταν οπωσδήποτε για το δικό μας συμφέρον, δεν θα το έδινε ως εντολή.

Μάλλον δε, το δήλωσε λέγοντας σαφώς ότι το παραπάνω από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό. Διότι, τι πιο σαφές ή πιο φοβερό από αυτόν τον λόγο θα μπορούσε να ζητήσει κανείς; «Το παραπάνω», λέει, «από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό». Επειδή κάθε κακία και πονηρία αυξάνεται σιγά-σιγά, για να μη γίνει συνήθεια στη γλώσσα να ορκίζεται, ακόμη και όταν πρόκειται για μια αληθινή υπόθεση, και έπειτα η συνήθεια αυτή την παρασύρει σε ψευδορκίες, πράγμα που έχει ήδη συμβεί, ο Δεσπότης, θέλοντας να ξεριζώσει τελείως αυτό το πάθος, λέει: «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου· ας είναι ο λόγος σας ναι ναι, και όχι όχι, διότι το παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και δες πώς, μαζί με τις άλλες, παραβαίνουμε και αυτήν την αγία εντολή, ώστε να μην αρκούμαστε στο να λέμε το ναι και το όχι, αλλά λέμε και το παραπάνω από αυτά, δηλαδή του πονηρού, τουτέστιν ορκιζόμαστε. Και ούτε έτσι πείθουμε όσους διαφωνούν, και ξαναορκιζόμαστε και πάλι εκείνοι αμφισβητούν, και εμείς προβάλλουμε μεγαλύτερους όρκους για να τους πείσουμε οπωσδήποτε· και ω της ζημίας, διότι αδικούμαστε διπλά, εφόσον και την εντολή παραβαίνουμε και δεν κατορθώσαμε να πείσουμε εκείνον που δεν πείθεται.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΝΕΟΦΥΤΟΥ, ΛΟΓΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ ΣΤΙΣ ΑΓΙΕΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΑ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ. Ευλόγησον, πάτερ. Ζητά, λοιπόν, ο δικός μας έβδομος λόγος να πει αρμοδίως όσα τον αφορούν· και όπως ο προηγούμενος υπενθύμισε τις άγιες εντολές του Σωτήρα μας και Θεού Ιησού Χριστού, έτσι και αυτός θα υπενθυμίσει τις επόμενες. Διότι εκείνος υπενθύμισε ότι πρέπει να ερευνούμε τις Γραφές και ότι δεν πρέπει να εμπλεκόμαστε σε μάχες και σκάνδαλα και να συρόμαστε στα δικαστήρια, και αν τυχόν συμβεί αυτό, να συμφιλιωνόμαστε ειρηνικά στον δρόμο («να τα βρίσκεις», λέει, «με τον αντίδικό σου γρήγορα, ενόσω είσαι στον δρόμο μαζί του»)· και ότι, εάν κάποιος έχει ένα πράγμα ή συγγενή και τον έχει σαν μάτι ή σαν δεξί χέρι, αλλά αυτό τον σκανδαλίζει και τον οδηγεί στην απώλεια, πρέπει να το αποκόψει από τον εαυτό του· και για ποια αιτία επιτρέπεται στους νόμιμους συζύγους να λύνουν τον γάμο τους, και ότι δεν πρέπει να δίνουμε κανέναν απολύτως όρκο, αλλά να απαντάμε με το ναι και το όχι, επειδή ό,τι είναι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό· και πώς πρέπει να κάνουμε την ελεημοσύνη, την προσευχή και τη νηστεία, και να μη θησαυρίζουμε στη γη εξαιτίας της ευκολίας με την οποία συλιούνται οι θησαυροί, αλλά να θησαυρίζουμε στον ουρανό όπου είναι ασύλητοι. Ο έκτος λόγος, αφού πραγματεύθηκε αυτές τις θείες εντολές και όσα σχετίζονται με αυτές, ολοκληρώθηκε. Ο παρών, όμως, ως έβδομος, ζητά να πει τα δικά του· διότι, όπως τα έβδομα από τη φύση τους φέρνουν ανάπαυση, έτσι και αυτός υπόσχεται να μιλήσει για την ανάπαυση.

Διότι, πώς θα ήταν δυνατόν να μην μισεί δικαίως το ψεύδος Εκείνος που είναι εκ φύσεως αληθινός; Και πώς δεν θα αποστρεφόταν την αδικία Εκείνος που κρίνει με δικαιοσύνη ολόκληρη τη γη; Ή πώς θα αποδεχόταν τον όρκο Εκείνος που και παλαιότερα και τώρα τον απαγορεύει; «Ακούσατε», λέγει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις τους όρκους σου προς τον Κύριο. Εγώ όμως σας λέγω να μην ορκίζεστε καθόλου· ούτε στον ουρανό, επειδή είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, επειδή είναι υποπόδιο των ποδιών Του, ούτε στα Ιεροσόλυμα, επειδή είναι η πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, επειδή δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι δε ο λόγος σας ναι ναι, και όχι όχι· οτιδήποτε παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Δες, αγαπητέ, πώς από παντού απέκλεισε τον όρκο, ώστε να μην ορκίζεται κανείς ούτε στον ουρανό ούτε στη γη, ως θρόνο και υποπόδιο, ούτε στην Ιερουσαλήμ, ως πόλη του βασιλιά Θεού, ούτε στο ίδιο του το κεφάλι, διότι κεφαλή κάθε πιστού ανθρώπου είναι ο Χριστός. Το δε πιο ελεεινό και ασυγχώρητο από όλα είναι τούτο, ότι πολλές φορές οι άνθρωποι ορκίζονται και για ψευδή και για τιποτένια πράγματα, και εκείνοι που εμποδίστηκαν πλήρως να ορκίζονται ακόμη και για την αλήθεια, ορκίζονται και για ψέματα, ως μεγαλύτερη αθέτηση της θείας εντολής, διότι ό,τι είναι πέρα από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό.

Συμφωνία. «Δεν είναι μόνο οι όρκοι που δίνονται κατά τη συνήθεια των Ελλήνων απαγορευμένοι για τους Χριστιανούς, αλλά και κάθε όρκος γενικά. Διότι λέγει ο Κύριος να μην ορκιζόμαστε παντελώς και με κανέναν τρόπο, ούτε στον ουρανό, ούτε στη γη, ούτε στα Ιεροσόλυμα, ούτε στο ίδιο μας το κεφάλι· αλλά αντί για κάθε όρκο να λέμε μόνο το ναι, ναι, και το όχι, όχι. Ό,τι δε άλλο πούμε παραπάνω από αυτά, προέρχεται από τον διάβολο. Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνει και ο Αδελφόθεος Ιάκωβος»· αλλά και ο ίδιος ο Προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης Ωσηέ απαγορεύει τους όρκους λέγοντας: «Μην ορκίζεστε στον ζώντα Κύριο». Γι' αυτό και ο Μέγας Βασίλειος στον 29ο Κανόνα λέει ότι ο όρκος είναι εξάπαντος απαγορευμένος, και πολύ περισσότερο εκείνος που δίνεται για να βλάψει κάποιος κάποιον άλλον. Επομένως, για τους άρχοντες εκείνους που ορκίζονται για να βλάψουν τους αρχόμενους και υποτελείς σε αυτούς, προστάζει να μετανοούν, επειδή ορκίστηκαν επιπόλαια, και να μην εμμένουν στους κακόβουλους αυτούς όρκους.» Αλλά και στον 10ο Κανόνα κατηγορεί τον Σεβήρο επειδή ενήργησε αντίθετα προς τους Κανόνες, και δέσμευσε με όρκο τον Πρεσβύτερο Κυριακό, πέρα από τη νομοθεσία των Ευαγγελίων. Και όσον αφορά μεν το ότι δεν πρέπει κανείς να δίνει κανέναν όρκο, αυτά ισχύουν. Εάν δε τυχόν φτάσει να ορκιστεί, και έπειτα τον παραβεί, τιμωρείται με επιτίμιο απλώς και αορίστως στον 64ο Κανόνα.

Αν λοιπόν αυτά συμβαίνει να γίνονται έτσι, πώς θα είναι ανεκτά στη φιλόθεη ψυχή ή πώς θα είναι αρεστά στον Θεό που είπε: «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, αλλά ας είναι ο λόγος σας το ναι, ναι, και το όχι, όχι· διότι το περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό», και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, ότι για κάθε ανώφελο λόγο που τυχόν θα πουν οι άνθρωποι, θα δώσουν λόγο γι' αυτόν κατά την ημέρα της κρίσεως»;

Αλλά και αυτός που την δέχεται, είναι μοιχός. Διότι αν δεν την δεχόταν, εκείνη θα επέστρεφε και θα υποτασσόταν στον άνδρα της. Διότι ο Χριστιανός πρέπει να είναι ειρηνοποιός και προς τους άλλους, και πολύ περισσότερο προς τη δική του γυναίκα. «Πάλι ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου». Δηλαδή, όταν ορκίζεσαι, να λες την αλήθεια. «Εγώ όμως σας λέω, να μην ορκιστείτε καθόλου, ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού· ούτε στη γη, διότι είναι υποπόδιο των ποδιών του· ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλη του μεγάλου βασιλιά». Επειδή οι Ιουδαίοι άκουγαν τον Θεό να λέει «Ο ουρανός είναι για εμένα θρόνος, και η γη υποπόδιο», ορκίζονταν σε αυτά. Ο Κύριος, λοιπόν, εμποδίζοντάς τους, δεν λέει ότι επειδή ο ουρανός είναι ωραίος και μεγάλος, και η γη χρήσιμη, γι' αυτό μην ορκίζεστε, αλλά διότι ο μεν ουρανός είναι θρόνος του Θεού, η δε γη υποπόδιο, για να μη βρει χώρο η ειδωλολατρία. Διότι τα στοιχεία της φύσεως θα θεοποιούνταν από αυτούς που ορκίζονταν σε αυτά, πράγμα που συνέβη και παλαιότερα. «Ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις μία τρίχα λευκή ή μαύρη». Μόνο ο Θεός ορκίζεται στον εαυτό του, ως μη υποκείμενος σε κανέναν. Εμείς όμως, εφόσον δεν εξουσιάζουμε τον εαυτό μας, πώς θα μπορούσαμε να ορκιστούμε στο κεφάλι μας; Διότι αποτελεί κτήμα άλλου.