Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:38

Αφότου, λοιπόν, οι Ιουδαίοι συγκρότησαν το πονηρό συμβούλιο για το πώς θα παραδώσουν τον Κύριο, ο Κύριος αφαίρεσε από αυτούς τον θαυμαστό Σύμβουλο, του οποίου τις συμβουλές βέβαια θαύμαζαν· διότι εκπλήσσονταν από τη διδασκαλία του, αλλά στις προτροπές του δεν έδιναν καμία προσοχή. Και πώς να μην είναι θαυμαστός Σύμβουλος εκείνος που, αντί για το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», συμβουλεύει να στρέφεις και την άλλη σιαγόνα σε αυτόν που σε ραπίζει στη δεξιά; Το να μην οργίζεσαι, να μην προσφεύγεις στα δικαστήρια, να μην επιθυμείς τα αισχρά· να μη θεωρείς κανέναν εχθρό, αλλά να αγαπάς εκείνους που σε μισούν; Το να μη μεριμνάς για τα φθαρτά, να μη μετεωρίζεται η διάνοιά σου· να μη ζητάς από τον Θεό τα μικρά, αλλά να έχεις την καρδιά σου στον ουρανό, μεταθέτοντας εκεί τους θησαυρούς; Το να ζεις σε κοινωνία με τον Θεό, να είσαι φιλάδελφος, συμπαθής και μεταδοτικός σε όσα έχεις; Το να μην τοποθετείς το μιαρό στις τροφές, αλλά στην καρδιά και στην προαίρεση;

Κεφάλαιο Βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ελέχθη: Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη, και τα εξής. ΜΑΡΚΟΣ. Να έχετε αγάπη μέσα σας, αλλά και να ειρηνεύετε μεταξύ σας. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Σε κανέναν να μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού, προνοώντας για το καλό ενώπιον όλων των ανθρώπων. Αν είναι δυνατόν, σε ό,τι εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους· μην εκδικείστε για τον εαυτό σας, αγαπητοί, αλλά δώστε τόπο στην οργή. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Βʹ. Ο δούλος δε του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους.

όταν όχι μόνο δεν επιθυμούμε την απόκτηση περισσοτέρων αγαθών, όπως οι άνθρωποι του κόσμου, αλλά ούτε καν διεκδικούμε τα υπάρχοντα και τα δικά μας· αντιθέτως, φιλοτιμούμαστε να ευεργετούμε αυτούς που έχουν ανάγκη, υπερβαίνοντας τον νόμο. Διότι όχι μόνο προσφέρουμε το καλό στους πλησίον, αλλά επεκτείνουμε την αγαθότητα και προς τους εχθρούς και τους πονηρούς, πράττοντας σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι οικτίρμων». Και πώς δεν πορευόμαστε σε καινότητα ζωής, και δεν τελειοποιούμε τη δικαιοσύνη ανώτερα από τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους, όταν αποδεχόμαστε τον Κύριο που λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη».

Ματθ. 19, 17-18. Όταν ο Χριστός είπε: «Αν θέλεις να εισέλθεις στη ζωή, τήρησε τις εντολές», εκείνος, μην περιμένοντας να του πει τίποτε άλλο παρά αμέσως τις δικές Του, λέει: «Ποιες;». Διαψεύστηκε όμως πολύ στην προσδοκία του· διότι ο Χριστός δεν του αποκρίθηκε αυτό που νόμιζε, αλλά τον ανάγει στον Νόμο, όχι επειδή ο Νόμος είναι η τελειότητα (διότι «κανείς δεν δικαιώνεται με τον νόμο», σύμφωνα με το γραμμένο), αλλά επειδή η μελέτη και εφαρμογή του Νόμου είναι σαν μια προεισαγωγή στην αιώνια ζωή, η οποία σταδιακά εξοικειώνει τον νου αυτών που παιδαγωγούνται προς τα ανώτερα. Διότι «ο Νόμος έγινε για εμάς παιδαγωγός προς τον Χριστό»· επομένως ο Νόμος είναι η αρχή της σωματικής πολιτείας, ενώ ο Χριστός είναι η τελειότητα· διότι η αρχή των αγαθών, λέει, είναι το να πράττει κανείς τα δίκαια. Ο Νόμος, λοιπόν, υποδεικνύει το δίκαιο, ενώ ο Χριστός το αγαθό. Ο μεν πρώτος δίδασκε να αμύνεται κανείς με τα ίδια μέσα απέναντι σε όσους θέλουν να τον αδικήσουν (διότι λέει «δόντι αντί δοντιού» και «οφθαλμό αντί οφθαλμού»), ενώ ο δεύτερος μας ζητά να εγκαταλείψουμε την ίση ανταπόδοση και να προχωρήσουμε στο μεγαλύτερο... διότι σε αυτόν που σε χτυπά «στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε αυτόν που θέλει να κριθεί μαζί σου», λέει, «και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Πάλι, ο νόμος λέει: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος, και τα εξής. Αυτός όμως προτρέπει όχι μόνο να δεχόμαστε με μακροθυμία το χτύπημα εκείνου που μας ραπίζει, αλλά και να του γυρίζουμε με ταπείνωση και το άλλο μάγουλο. Διότι τότε ο σκοπός του νόμου ήταν να μας διδάξει να μην κάνουμε αυτά που δεν θέλουμε να πάθουμε. Μας απέτρεπε, λοιπόν, από το να κάνουμε το κακό μέσω του φόβου μήπως το πάθουμε. Τώρα το ζητούμενο είναι, όπως είπα, να αποβάλουμε το ίδιο το μίσος, την ίδια τη φιληδονία, την ίδια τη φιλοδοξία, και τα υπόλοιπα πάθη.

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Διότι επτά νομικά βιβλία μαρτυρούν για τον Χριστό, ότι ο Ίδιος, αφού σαρκώθηκε, αφαίρεσε τον ονειδισμό τους: η Γένεσις, η Έξοδος, το Λευιτικόν, οι Αριθμοί, το Δευτερονόμιον, ο Ιησούς του Ναυή και οι Κριτές. Διότι, εάν δεν είχε ενανθρωπήσει, θα παραγράφονταν ως μυθικά. Αφού θυσιάστηκε αθύτως, όπως ο Ισαάκ, και έπαθε απαθώς, και βάσταξε στους ώμους τον δικό Του σταυρό, επιβεβαίωσε τα όσα αναφέρονται στο βιβλίο της Γενέσεως. Αφού χώρεσε σε παρθενική μήτρα, και δεν κατανάλωσε με το πυρ της θεότητος αυτήν που Τον βάσταζε, απεικόνισε τη φλεγόμενη και μη κατακαιόμενη βάτο, η οποία αναφέρεται στο βιβλίο της Εξόδου. Αφού ιερούργησε ως Αρχιερεύς, όπως ο Ααρών, μεσιτεύοντας προς τον Θεό για εμάς, παρουσίασε ως αληθινά τα γεγραμμένα στο Λευιτικό. Συνδέοντας την Παλαιά με την Καινή Διαθήκη και λέγοντας: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει σαρκικά, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του», και πάλι: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού· εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο», παρέδωσε εκ δευτέρου τα του Δευτερονομίου, επαναλαμβάνοντας τα ωφέλιμα. Αφού εισήγαγε το γένος μας στην αληθινή κατάπαυση, και ετοίμασε για εμάς διάφορες μονές στους ουρανούς, αποκάλυψε τα του βιβλίου των Αριθμών.

Και πάλι: εκείνος μεν παρακινούσε να αμύνονται απέναντι σε όσους τους αδικούν και να ανταποδίδουν την αδικία, λέγοντας: «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Και πάλι: εκείνος μεν συμβούλευε να αγαπά κανείς τον φίλο και να μισεί τους εχθρούς, εγώ όμως, από υπερβολική φιλανθρωπία και ανεξικακία, νομοθετώ να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε «υπέρ αυτών που σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Και επιπλέον, εκείνος μεν προσαρμοζόταν στη σκληρότητα των πολλών και θέσπιζε διατάξεις κατάλληλες για τους εμπαθείς, παραδίδοντας έναν τρόπο ευσέβειας αλλαγμένο και κατώτερο από τον παλαιό· εγώ όμως επαναφέρω τους πάντες στον ευσεβή και θεοφιλή βίο των αρχαίων θεοφιλών ανδρών. Και, πάνω από όλα, εκείνος μεν υποσχόταν «γη ρέουσα γάλα και μέλι» σαν σε νήπια· εγώ όμως προσφέρω τη Βασιλεία των Ουρανών σε όσους είναι ικανοί να την χωρέσουν.

ΣΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ 1595. Ένας είναι ο νομοθέτης και των δύο Διαθηκών· αλλά ο Νόμος, επειδή οι Ιουδαίοι ήταν απείθαρχοι, απαγόρευε μόνο τις πράξεις, ενώ το Ευαγγέλιο, επειδή νομοθετεί για ανθρώπους που ασκούν τη φιλοσοφία, αναχαιτίζει εκ των προτέρων και τους λογισμούς από τους οποίους γεννιούνται οι πράξεις, σαν να φράζει τις πηγές των κακών· έτσι, όχι μόνο τιμωρεί με ακρίβεια τα αμαρτήματα που διαπράχθηκαν, αλλά και εμποδίζει με ασφάλεια ακόμη και τη διάπραξή τους. Αν θέλεις, ας παραθέσουμε και τα ίδια τα λόγια γυμνά· διότι τίποτε δεν είναι καλύτερο από το να ακούει κανείς την ίδια τη Γραφή. «Ειπώθηκε», λέει, «στους αρχαίους: Οφθαλμό αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό». Ο Νόμος ορίζει ως μέτρο της τιμωρίας την ισότητα του παθήματος, επιτρέποντας στους αδικημένους να πράξουν τόσο όσο υπέστησαν, αλλά τίποτε περισσότερο, και αναχαιτίζει εκ των προτέρων το κακό με τον φόβο μήπως υποστούν τα ίδια· διότι αυτή η ερμηνεία αγγίζει το βαθύ φρόνημα του νομοθέτη. Το Ευαγγέλιο, αντίθετα, με την πραότητα εκείνου που υπέστη την αδικία ανέκοψε την προς το χειρότερο πρόοδο της κακίας.

Ομιλία ΙΗ΄. Ακούσατε ότι ειπώθηκε: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού, και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέω, να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη. Και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο.

Διότι, επειδή ανέβηκε στο όρος και επρόκειτο να δώσει την Καινή Διαθήκη, λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση. Και όποιος πει, "Μωρέ", θα είναι ένοχος στη γέεννα του πυρός. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση». «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, Οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο». Τι σημαίνει αυτό; Εκείνος που δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του, διορθώνει και τα προστάγματα του Πατέρα, και προάγει τη νομοθεσία στο καλύτερο; Όταν δε λέω «διορθώνει», μην υποπτευθείς τίποτα το βλάσφημο, νομίζοντας ότι ο Πατέρας είναι πιο αδύναμος. Διότι, έστω και αν η νομοθεσία ήταν κατώτερη, αυτό δεν οφειλόταν στον Θεό, αλλά σε εκείνους που δέχθηκαν τον νόμο. Άλλωστε, και η Παλαιά Διαθήκη ανήκει στον Μονογενή, και η Καινή στον Πατέρα. Πώς λοιπόν, πες μου, «δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του», Εκείνος που προσθέτει στην Παλαιά Διαθήκη και επιδεικνύει τόση εξουσία; Υπάρχει άραγε κάτι πιο αδύναμο από τους αιρετικούς; Διότι οι μεν Ιουδαίοι εκπλήσσονταν επειδή τους τα δίδασκε αυτά «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι»· οι Ιουδαίοι δηλαδή Του αναγνωρίζουν εξουσία, ενώ αυτοί (οι αιρετικοί) υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό Του. Και δεν είπαν (οι Ιουδαίοι), «σαν να είχε εξουσία», αλλά «ως έχων εξουσία».

δʹ. Αφού έδωσε αυτές τις εντολές, δες τι κάνει, πώς καθιστά τον αγώνα εύκολο. Ή μάλλον, αν συμφωνείτε, ας μιλήσουμε πρώτα για το μέγεθος των εντολών, και πώς κατασκεύασε φτερά για να πετάξουμε ψηλά, και, απομακρύνοντάς μας σχεδόν από την ανθρώπινη φύση, διέταξε να μετοικήσουν όλοι προς τον ουρανό. Διότι, ενώ ο νόμος πρόσταζε οφθαλμό αντί οφθαλμού, αυτός λέει: Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη. Δεν είπε, υπόμεινε μόνο γενναία και με πραότητα την ύβρη, αλλά προχώρησε ακόμη περαιτέρω την κατά Θεόν φιλοσοφία, και ετοιμάσου να υποστείς μεγαλύτερα από όσα εκείνος επιθυμεί να σου κάνει· με την αφθονία της φιλοσοφίας νίκησε την προπέτεια της προσβολής του, ώστε, αφού ντραπεί για την υπερβάλλουσα επιείκειά σου, να υποχωρήσει.

«Εκείνος που πορεύεται με δικαιοσύνη, που μιλάει με ευθύτητα, που μισεί την ανομία και την αδικία, και τινάζει τα χέρια του μακριά από δωροδοκίες· που κλείνει τα αυτιά του για να μην ακούσει καταδίκη αίματος· που κλείνει τα μάτια του για να μη δει αδικία· αυτός θα κατοικήσει σε υψηλό σπήλαιο ισχυρού βράχου.» «Άνθρωπο δεν θα καταδυναστεύσει, θα επιστρέψει το ενέχυρο εκείνου που του οφείλει, και δεν θα αρπάξει τίποτα με τη βία, θα δώσει τον άρτο του στον πεινασμένο και θα ντύσει τον γυμνό, και τα χρήματά του δεν θα τα δώσει με τόκο και δεν θα λάβει πλεόνασμα, και θα αποστρέψει το χέρι του από την αδικία, θα κρίνει δίκαια ανάμεσα στον εαυτό του και τον πλησίον του, και πορεύεται σύμφωνα με τα προστάγματά μου, και έχει τηρήσει τις εντολές μου για να τις εφαρμόσει· αυτός είναι δίκαιος, θα ζήσει αληθινά, λέγει ο Κύριος.» «Τιμημένα γηρατειά δεν είναι η μακροζωία, ούτε μετριούνται με τον αριθμό των ετών. Αλλά τα λευκά μαλλιά για τους ανθρώπους είναι η φρόνηση, και ηλικία γήρατος είναι ο ακηλίδωτος βίος.» «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους παλαιούς: "Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού". Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο. Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το πανωφόρι· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.»

Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος εκεί· εδώ όμως: Όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του, λέει, και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· σε αυτόν που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς· αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν· αλλά θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις, ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

«Ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη. Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο. Και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Στον Κωνσταντίνο τον πρωτοσπαθάριο, τον αδελφό. Δεν είναι αντίθετη, όπως φάνηκε σε μερικούς που δεν σκέφτονται συνετά, η νομοθεσία που προστάζει την τιμωρία σύμφωνα με το «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού» προς την προτροπή «όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη», και σε όσες άλλες προτροπές είναι παρόμοιες με αυτή. Διότι η πρώτη ρυθμίζει τον κριτή και απευθύνεται προς αυτόν, νομοθετώντας ώστε να παραμένει ο ίδιος αδέκαστος απέναντι σε αυτούς που κρίνονται και να αποδίδει δικαιοσύνη στον αδικημένο, απαιτώντας ίση ποινή από αυτόν που αδίκησε. Η δεύτερη όμως, σε καμία περίπτωση δεν απευθύνεται στον κριτή, ούτε αποτελεί νόμο, ούτε καν πλησιάζει σε κάτι τέτοιο (διότι μόνο έτσι θα ήταν αντίθετη), αλλά παραινεί τον αδικημένο, προτρέποντάς τον σε επιείκεια και συμπάθεια και καθιστώντας τον ανώτερο της οργής και του θυμού, εισάγοντας τη συμβουλή με τρόπο λίαν φιλοσοφημένο και ωφέλιμο. Διότι, αυτό που του στερήθηκε, είτε δεν είναι δυνατόν να το ανακτήσει, είτε, ανακτώντας το, δεν πετυχαίνει τίποτα περισσότερο από το να πάρει πίσω ό,τι είχε εξ αρχής. Εκείνος όμως που με την επιείκεια και τη συμπονετική του διάθεση επικρατεί του εχθρού του, μαζί με τη λαμπρή του νίκη ανεγείρει και αλησμόνητο μνημείο αρετής και καθιστά τον κοινό Κριτή ίλεω και ευμενή απέναντί του, έχοντας προετοιμάσει τον εαυτό του ώστε να κριθεί άξιος να λάβει εκείνα που ο ίδιος έδειξε προηγουμένως στον πλησίον του.

Πώς είναι δυνατόν να μην είναι αντίθετο το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος» προς το «εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό», δηλαδή το να μην ανταποδώσεις τα ίσα ούτε να εκδικηθείς τον εχθρό; Μπορεί βέβαια κανείς να πει όσα έχουν φιλοσοφήσει για το ζήτημα αυτό και οι προγενέστεροί μας, ότι δηλαδή αυτά δεν συγκρούονται μεταξύ τους ούτε η θέσπιση του ενός αποτελεί αναίρεση του άλλου, αλλά μάλλον είναι οδός και προετοιμασία που, μέσω του ατελέστερου τρόπου ζωής, οδηγεί στο τέλειο. Διότι εκείνος που έχει συνηθίσει τον εαυτό του να εμπιστεύεται τις υποθέσεις του στον νόμο, αυτός είναι έτοιμος να κάνει και την επιλογή των ανώτερων πραγμάτων και να ανέβει και να προσαρμοστεί στις υψηλότερες πράξεις. Και αυτό πώς θα μπορούσε να αποτελεί δείγμα αντίθετου τρόπου σκέψης και πράξης; Εξάλλου, διότι ο μεν νόμος, μέσω της απειλής, συγκρατεί το αυθάδες και τολμηρό χέρι από τη φονική πράξη εναντίον του πλησίον και με τον φόβο εμποδίζει το άτοπο, η δε χάρις, μέσω της προτροπής, δεν επιτρέπει ούτε με τη μίμηση εκείνης να ανταποδίδει κανείς το κακό αμυνόμενος, αλλά παραγγέλλει να διαλύει με την πραότητα την έξαψη εκείνου που οργίζεται. Και τι θα μπορούσε να επιτυγχάνει περισσότερο τη συμφωνία αντί της διαφωνίας από αυτό;

Πώς δεν έρχεται σε αντίθεση το «ελέχθη στους αρχαίους, οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος· εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο»; Πρώτον μεν, διότι εκείνος που είπε «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», είναι ο ίδιος που εξέδωσε και τις δύο αποφάσεις. Κανείς άλλωστε, ούτε καν από τους τυχαίους ανθρώπους, πόσω μάλλον ένας νομοθέτης, δεν λέει ταυτόχρονα πράγματα αντίθετα προς τον εαυτό του. Ούτε αυτός που λέει ότι δεν καταργεί τον νόμο θα πρόβαλλε λόγια που τον καταργούν, και μάλιστα όχι σε διαφορετικούς χρόνους ούτε σε διαφορετικές φράσεις, αλλά με τα ίδια ακριβώς λόγια και στη σειρά. Επομένως, αυτά δεν αντιτίθενται μεταξύ τους, κάθε άλλο, αλλά η μεν πρώτη εντολή, έχοντας χαρακτήρα νομοθεσίας, ρυθμίζει και καθοδηγεί τον κριτή ώστε να έχει αδέκαστη γνώμη, αμείλικτη απόφαση, και να στρέφει αμερόληπτο το βλέμμα της δικαιοσύνης στους δικαζομένους. Η δε άλλη εντολή, που λέει να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, ισοδυναμεί με το να μην ανταποδώσει ούτε να αμυνθεί κανείς ενάντια στις πονηρές πράξεις εκείνου που πρώτος άπλωσε άδικα τα χέρια του. Και αυτή πλέον δεν αφορά τον κριτή, αλλά προτρέπει το αδικημένο πρόσωπο σε επιείκεια και ευσέβεια.

Εσύ όμως, αν θέλεις να εντρυφήσεις περαιτέρω φιλοσοφικά στους νόμους, θα διαπιστώσεις τη συμφωνία τους από τα εξής. Ο μεν νόμος που αξιώνει από τον κριτή να επιβάλει την αφαίρεση οφθαλμού αντί οφθαλμού, αναστέλλει προφανώς την τόλμη για αδικίες μέσω του φόβου της αναπόφευκτης τιμωρίας. Η δε αρετή της μη ανταπόδοσης καθιστά τον αδικημένο ανώτερο από την εμπαθή διάθεση και την ανθρώπινη εκδικητικότητα, και τον ανακηρύσσει άξιο θαυμασμού. Και με τους δύο τρόπους μπορεί κανείς να δει να προάγεται η φιλανθρωπία και να εκχέεται το καθαρό έλεος προς τους συνανθρώπους. Εάν λοιπόν και από τις δύο πρακτικές προκύπτει η φιλανθρωπία και η πραότητα, είναι σαφές ότι δεν υπάρχει καμία σύγκρουση στις εντολές, ούτε η μία αναιρεί την άλλη. Πώς, άλλωστε, δεν θα συντελούσαν και οι δύο με παρόμοιο τρόπο στη σωτηρία των ανθρώπων, όταν η πρώτη ανακόπτει την ορμή εκείνων που σηκώνουν άδικα τα χέρια τους, ενώ η δεύτερη ανυψώνει τον αδικημένο πάνω από κάθε μικροψυχία και δεν του επιτρέπει να υποδουλωθεί στα πάθη της ύβρεως, καταδεικνύοντας ποιος χτύπησε ποιον, και πώς αυτός που άξιζε να τιμωρηθεί, τιμώρησε αυτόν που είναι ανώτερος από το πάθος. Και πολλά άλλα στοιχεία, μέσα από και τις δύο αυτές σωτήριες και ωφέλιμες εντολές, συγκλίνουν στο ίδιο σημείο και συγκροτούν ένα αρμονικό σύνολο.

Εξάλλου, δεν ανήκει στους δούλους ούτε στα κτίσματα, όπως ακριβώς δεν μπορούν να καταλύουν τις βασιλικές και δεσποτικές εντολές, έτσι δεν μπορούν ούτε να τις προάγουν προς το καλύτερο. Και όμως, ο Χριστός, αφού έγινε άνθρωπος, μαζί με τα άλλα καλά, ή μάλλον και πριν από πολλές άλλες ευεργεσίες, μεταρρυθμίζει προς το τελειότερο τους πατρικούς νόμους και εκείνους που τότε άρμοζαν περισσότερο στους Ισραηλίτες. Διότι λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω αυτά· δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως αυτά· οφθαλμό αντί οφθαλμού, εγώ όμως αυτά». Και εκείνα τα μύρια τα οποία είχαν νομοθετηθεί στο παρελθόν λόγω της ατέλειας των ακροατών, μπορεί κανείς να δει ότι έχουν αναχθεί προς το καλύτερο με τη δεσποτική κρίση.

Διότι αν είναι δικό σου το κεφάλι, άλλαξε, αν μπορείς, μία τρίχα. «Ας είναι δε ο λόγος σας, ναι, ναι· όχι, όχι.» Για να μην πεις, «Και πώς θα με πιστέψουν;», λέει: Αν λέγεις πάντοτε την αλήθεια και δεν ορκίζεσαι ποτέ. Διότι κανείς δεν αντιμετωπίζεται με τόση δυσπιστία όσο αυτός που ορκίζεται με ευκολία. «Το δε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό.» Το να ορκίζεται κανείς, λέει, επειδή είναι κάτι παραπάνω από το ναι και το όχι, είναι εκ του διαβόλου. Αλλά θα πεις: «Και λοιπόν ο νόμος του Μωυσή, που πρόσταζε να ορκίζονται, ήταν πονηρός;» Μάθε, λοιπόν, ότι δεν ήταν πονηρό τότε το να ορκίζεται κανείς· αλλά μετά τον Χριστό, είναι πονηρό· όπως ακριβώς και η περιτομή, και γενικά το να τηρεί κανείς τα ιουδαϊκά έθιμα. Επειδή και ο θηλασμός ταιριάζει στα βρέφη, ενώ για τους άνδρες είναι ντροπή. «Ακούσατε ότι ελέχθη, Οφθαλμόν αντί οφθαλμού, και οδόντα αντί οδόντος.» Ο νόμος από συγκατάβαση επέτρεπε την ανταπόδοση της ίδιας βλάβης, ώστε από φόβο μήπως πάθουν τα ίδια, να μην αδικούν ο ένας τον άλλον. «Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη.» Πονηρό εδώ εννοεί τον διάβολο, που ενεργεί μέσω του ανθρώπου.