Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:40

Το να μην έχει κάποιος συστολή, είναι σημάδι ανταρσίας του λογισμού. Και αυτή η ανταρσία απέναντι στη νουθεσία προέρχεται από τον διάβολο, διότι ο διάβολος από την αρχή στασίασε και όσοι πράττουν το ίδιο γίνονται τέκνα του. Και τι συμβαίνει σε αυτούς; Οι άνθρωποι αυτοί έχουν εξορίσει εντελώς τους εαυτούς τους από την ταπείνωση, κλείνοντας τα αυτιά τους για να μην ακούσουν εκείνον που λέει: «Εάν σας διώκουν σε αυτή την πόλη, να καταφεύγετε στην άλλη», και «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Αυτοί όμως υποτάχθηκαν στο κακό, και το κακό δεν γεννά τίποτα το αγαθό. Διότι λέγει: «Δεν μπορεί το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς». Καταπάτησαν την τάξη των Πατέρων με την παράβασή τους, διότι οι Πατέρες λέγουν ότι: «Εάν πας να κατοικήσεις σε έναν τόπο, ρώτησε πρώτα μήπως τυχόν κάποιος δυσαρεστηθεί με την εγκατάστασή σου». Και αν οι Πατέρες δίνουν αυτή την εντολή για τους άλλους, πόσο μάλλον όταν προκαλείται λύπη στον ηγούμενο ενός τέτοιου ανθρώπου. Το τέλος, λοιπόν, αυτής της υπόθεσης οφείλει να γίνει ως εξής:

Για να μάθουμε λοιπόν ότι αυτό το πράγμα είναι γέννημα της φιλαργυρίας και μας γεννά βλάβη στην ψυχή, και παραβαίνουμε την εντολή που λέει: «Εάν κάποιος θελήσει να κριθεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο.» Ερώτηση: Τι λοιπόν, Πάτερ, εάν κάποιος έλθει θέλοντας να πάρει το ιμάτιό μου, να του το δώσω αμέσως; Και πόσοι υπάρχουν κακοί και πονηροί άνθρωποι που με ευχαρίστηση θα το έκαναν αυτό, ώστε, εάν μπορούσαν, να αφήσουν κάποιον ακόμη και γυμνό;

Και ο άλλος λογισμός με κατακρίνει λέγοντας ότι ο Κύριος είπε: «Σε εκείνον που θέλει να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Πώς λοιπόν, δέσποτα, προστάζεις να πράξω, επειδή αμφιβάλλω; Και συγχώρεσέ με που αφήνω τους νοητούς ληστές να εισέρχονται και να εξέρχονται και να συλούν την καρδιά μου, ενώ εγώ ρωτώ για τα αισθητά. Προσευχήσου, λοιπόν, ώστε πρωτίστως εκείνους να καταργήσει ο Θεός.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΚΒ΄. Ποιος είναι ο αντίδικος του καθενός από εμάς, ή πώς θα διατεθούμε ευνοϊκά απέναντί του; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Επισταμένως εδώ ο Κύριος ονομάζει αντίδικο εκείνον που επιχειρεί να αφαιρέσει κάτι από τα υπάρχοντά μας. Θα διατεθούμε δε ευνοϊκά απέναντί του, εάν τηρήσουμε την εντολή του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο», και ομοίως να πράττουμε για κάθε άλλο τέτοιο ζήτημα.

Προς εκείνους βέβαια που φέρονται με αγνωμοσύνη πρέπει να καταμαρτυρούμε το αμάρτημα της ιεροσυλίας, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου που είπε: «Εάν αμαρτήσει ο αδελφός σου, πήγαινε, έλεγξέ τον», και τα εξής. Το να προσφεύγουμε όμως για αυτά τα ζητήματα σε κοσμικά δικαστήρια το απαγόρευσε ο λόγος της θεοσέβειας με όσα αναφέρει: «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο»· και το ότι «Τολμά κανείς από εσάς, όταν έχει κάποια διαφορά με τον άλλον, να δικάζεται μπροστά στους αδίκους και όχι μπροστά στους αγίους;». Ακόμη όμως και αν τους καλέσουμε σε κρίση για αυτά τα θέματα, ας έχουμε ως μεγαλύτερο μέλημα τη σωτηρία του αδελφού παρά τη χρηματική περιουσία. Διότι και ο Κύριος, όταν είπε «Εάν σε ακούσει», πρόσθεσε, «Κέρδισες», όχι τα χρήματα, αλλά τον αδελφό σου. Υπάρχουν δε περιπτώσεις που, για να λάμψει η αλήθεια, όταν πολλές φορές εκείνος που κάνει την αρχή της αγνωμοσύνης μας προκαλεί σε δημόσια κρίση, συγκαταβαίνουμε στη διαδικασία του ελέγχου, χωρίς να κάνουμε εμείς την αρχή, αλλά ακολουθώντας αυτούς που μας προσκάλεσαν, όχι για να ικανοποιήσουμε κάποιο δικό μας πάθος οργής ή φιλονικίας, αλλά για να φανερώσουμε την αλήθεια.

«Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο. Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο». Διότι όχι μόνο δεν εκδικούμαστε τα αμαρτήματα που έχουν ήδη διαπραχθεί εις βάρος μας, όπως προτρέπουν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι με την άδεια του νόμου που δόθηκε διά του Μωυσή, αλλά επιδεικνύουμε και μεγαλύτερη ανεξικακία, προβάλλοντας την προθυμία να υπομείνουμε τα ίδια ή και χειρότερα. Και με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνονται ταυτόχρονα και τα δύο από εμάς: αφενός μεν ο θάνατος, με το να μην παρασυρόμαστε σε αγανάκτηση εναντίον εκείνου που μας επέφερε το πρώτο χτύπημα· αφετέρου δε η καινότητα της ζωής εν Κυρίω, με το να του προσφέρουμε και την άλλη.

Και όμως, αφού είπε αυτά, ως παράδειγμα μου εξέθεσε τον λόγο περί φιλανθρωπίας, τον οποίο εσύ του υπέδειξες, ο οποίος μου φάνηκε μάλλον εξαιρετικά άδικος. Και θα σου πω το πώς. Έλεγε ότι είναι δίκαιο σε αυτόν που τον χτυπά στο μάγουλο να προσφέρει και το άλλο, και σε αυτόν που του παίρνει το ιμάτιο να του δίνει και το πανωφόρι, και σε αυτόν που τον αγγαρεύει για ένα μίλι να πηγαίνει μαζί του δύο, και όλα τα παρόμοια. Και ο Πέτρος αποκρίθηκε: Αλλά νόμισες άδικο αυτό που είναι εξαιρετικά δίκαιο. Αν σου είναι αρεστό, άκουσε. Και ο πατέρας είπε: Πάρα πολύ. Και ο Πέτρος: Δεν νομίζεις ότι, αν υπάρχουν δύο εχθροί βασιλιάδες που έχουν τις χώρες τους χωρισμένες, αν κάποιος από τους υπηκόους του ενός πιαστεί στη χώρα του άλλου και εξαιτίας αυτού οφείλει να πεθάνει, εάν απαλλαγεί από την τιμωρία με ένα ράπισμα και όχι με θάνατο, δεν φαίνεται άραγε ότι αυτός που τον απάλλαξε είναι φιλάνθρωπος; Και ο πατέρας είπε: Και βέβαια. Και ο Πέτρος είπε: Και τι; Εάν αυτός ο ίδιος αφαιρέσει κάτι που ανήκει σε κάποιον ή και κάτι άλλο, και συλληφθεί για αυτό και δώσει τα διπλάσια, ενώ οφείλει τα τετραπλάσια και τον θάνατο, επειδή πιάστηκε στα όρια του αντιπάλου, δεν νομίζεις ότι αυτός που έλαβε τα διπλάσια και τον απάλλαξε από τον θάνατο είναι φιλάνθρωπος; Και ο πατέρας είπε: Φαίνεται. Και ο Πέτρος: Και τι;

Και ο πατέρας άρχισε να λέει στον Πέτρο: Μη νομίζεις, πολυαγαπημένε μου Πέτρε, ότι δεν έχω στο μυαλό μου τον λόγο που κηρύττεις. Τουλάχιστον, κατά τη διάρκεια της περασμένης νύχτας, ενώ ο Κλήμης με προέτρεπε επίμονα να συνταχθώ με την αλήθεια που κηρύττεις, εγώ του αποκρίθηκα: Τι πιο καινούριο μπορεί να παραγγείλει κανείς από εκείνα που συμβούλευσαν οι αρχαίοι; Εκείνος δε, αφού γέλασε ήρεμα, είπε: Υπάρχει μεγάλη διαφορά, πατέρα, μεταξύ των λόγων της θεοσέβειας και των λόγων της φιλοσοφίας. Διότι ο λόγος της αλήθειας έχει ως απόδειξη την προφητεία, ενώ ο λόγος της φιλοσοφίας, προσφέροντας ωραιολογία μέσα από στοχασμούς, νομίζει ότι παρουσιάζει αποδείξεις. Και όμως, αφού είπε αυτά, μου εξέθεσε ως παράδειγμα τον λόγο περί φιλανθρωπίας, τον οποίο εσύ του δίδαξες, ο οποίος όμως μου φάνηκε μάλλον εντελώς άδικος. Και θα σου πω το γιατί. Έλεγε ότι είναι δίκαιο σε εκείνον που σε χτυπά στο μάγουλο να του γυρίζεις και το άλλο, και σε εκείνον που σου παίρνει το ιμάτιο να του δίνεις και το μαφόριο, και σε εκείνον που σε αγγαρεύει για ένα μίλι να πηγαίνεις μαζί του δύο, και όλα τα παρόμοια.

Ματθ. 5, 25 Σκόπιμα, λοιπόν, ο Κύριος εδώ ονομάζει <αντίδικο> εκείνον που επιχειρεί να αφαιρέσει κάτι από όσα μας ανήκουν. Και <ευνοούμε> αυτόν, εάν τηρήσουμε το πρόσταγμα του Κυρίου που είπε: «σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο», και σε κάθε τέτοιο ζήτημα ομοίως.

Ματθ. 19, 17-18. Όταν ο Χριστός είπε: «Αν θέλεις να εισέλθεις στη ζωή, τήρησε τις εντολές», εκείνος, μην περιμένοντας να του πει τίποτε άλλο παρά αμέσως τις δικές Του, λέει: «Ποιες;». Διαψεύστηκε όμως πολύ στην προσδοκία του· διότι ο Χριστός δεν του αποκρίθηκε αυτό που νόμιζε, αλλά τον ανάγει στον Νόμο, όχι επειδή ο Νόμος είναι η τελειότητα (διότι «κανείς δεν δικαιώνεται με τον νόμο», σύμφωνα με το γραμμένο), αλλά επειδή η μελέτη και εφαρμογή του Νόμου είναι σαν μια προεισαγωγή στην αιώνια ζωή, η οποία σταδιακά εξοικειώνει τον νου αυτών που παιδαγωγούνται προς τα ανώτερα. Διότι «ο Νόμος έγινε για εμάς παιδαγωγός προς τον Χριστό»· επομένως ο Νόμος είναι η αρχή της σωματικής πολιτείας, ενώ ο Χριστός είναι η τελειότητα· διότι η αρχή των αγαθών, λέει, είναι το να πράττει κανείς τα δίκαια. Ο Νόμος, λοιπόν, υποδεικνύει το δίκαιο, ενώ ο Χριστός το αγαθό. Ο μεν πρώτος δίδασκε να αμύνεται κανείς με τα ίδια μέσα απέναντι σε όσους θέλουν να τον αδικήσουν (διότι λέει «δόντι αντί δοντιού» και «οφθαλμό αντί οφθαλμού»), ενώ ο δεύτερος μας ζητά να εγκαταλείψουμε την ίση ανταπόδοση και να προχωρήσουμε στο μεγαλύτερο... διότι σε αυτόν που σε χτυπά «στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε αυτόν που θέλει να κριθεί μαζί σου», λέει, «και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Και πάλι: εκείνος μεν παρακινούσε να αμύνονται απέναντι σε όσους τους αδικούν και να ανταποδίδουν την αδικία, λέγοντας: «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Και πάλι: εκείνος μεν συμβούλευε να αγαπά κανείς τον φίλο και να μισεί τους εχθρούς, εγώ όμως, από υπερβολική φιλανθρωπία και ανεξικακία, νομοθετώ να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε «υπέρ αυτών που σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Και επιπλέον, εκείνος μεν προσαρμοζόταν στη σκληρότητα των πολλών και θέσπιζε διατάξεις κατάλληλες για τους εμπαθείς, παραδίδοντας έναν τρόπο ευσέβειας αλλαγμένο και κατώτερο από τον παλαιό· εγώ όμως επαναφέρω τους πάντες στον ευσεβή και θεοφιλή βίο των αρχαίων θεοφιλών ανδρών. Και, πάνω από όλα, εκείνος μεν υποσχόταν «γη ρέουσα γάλα και μέλι» σαν σε νήπια· εγώ όμως προσφέρω τη Βασιλεία των Ουρανών σε όσους είναι ικανοί να την χωρέσουν.

ϟΖʹ. Και το επιχείρημα αυτού του φονιά και προστάτη, του παράνομου και νομοθέτη, ή, για να χρησιμοποιήσω πιο οικεία έκφραση, του εχθρού και εκδικητή, σύμφωνα με τα δικά μας κείμενα, ήταν δήθεν πάνσοφο: υποστήριζε δηλαδή ότι αποτελεί επιταγή του δικού μας νόμου ούτε να αμυνόμαστε, ούτε να προσφεύγουμε στα δικαστήρια, ούτε να κατέχουμε απολύτως τίποτα, ούτε να θεωρούμε κάτι ως δικό μας· αλλά να ζούμε στραμμένοι αλλού, και να περιφρονούμε τα παρόντα σαν να μην υπάρχουν· και να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού, ούτε να μας επιτρέπεται κάτι τέτοιο· και όταν μας χτυπούν στο ένα μάγουλο, να μην προφυλάσσουμε το άλλο, αλλά να προσφέρουμε και αυτό σε εκείνον που μας χτυπά, και μαζί με το πανωφόρι να παραδίδουμε και τον χιτώνα.

Χάριν σαφήνειας και για την ανάπαυση του ακροατή· εξάλλου, οι πραγματείες είναι χωρισμένες και ως προς το θέμα τους. Πρόσεξε δε πώς ο Χριστός καθιστούσε τους λόγους του αξιόπιστους μέσα από τα έργα του. Προέτρεπε σχετικά με την πραότητα και έλεγε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Δίδασκε να είναι κανείς ακτήμων, και αυτό το αποδείκνυε μέσα από τα έργα: «Διότι ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του», λέει. Πάλι, έδωσε την εντολή να αγαπούν τους εχθρούς. Αυτό το δίδαξε πάνω στον σταυρό, προσευχόμενος υπέρ εκείνων που τον σταύρωναν. Έλεγε: «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Ο ίδιος όμως δεν έδωσε μόνο τα ιμάτια, αλλά και το αίμα του. Έτσι παρήγγειλε να κάνουν και οι μαθητές. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Καθώς έχετε εμάς ως πρότυπο». Διότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ψυχρό από τον δάσκαλο που φιλοσοφεί μόνο με τα λόγια. Επειδή αυτό δεν αποτελεί γνώρισμα δασκάλου, αλλά υποκριτή. Γι' αυτό οι απόστολοι πρώτα δίδασκαν με τον βίο τους, και ύστερα με τα λόγια· ή μάλλον, δεν είχαν καν ανάγκη από λόγια, εφόσον τα έργα τους φώναζαν από μόνα τους.

ηʹ. Αυτόν λοιπόν τον δίκαιο ας μιμηθούμε κι εμείς, και ας φροντίζουμε να εκπληρώνουμε τις εντολές που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, και ας μην περιφρονούμε τους νόμους που μας έχει δώσει ο Θεός, αλλά διατηρώντας ολοζώντανη τη μνήμη τους, ας σπεύδουμε προς την εκπλήρωσή τους, και ας μη διαχειριζόμαστε με ραθυμία τα σχετικά με τη σωτηρία μας, και μάλιστα διότι τώρα απαιτείται από εμάς πολύ μεγαλύτερο μέτρο αρετής, ανάλογα με τα μεγαλύτερα αγαθά που απολαύσαμε. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από αυτή των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Ας εξετάσουμε λοιπόν τον εαυτό μας, και ας μην προσπεράσουμε απλώς αυτό που ειπώθηκε, αλλά ας αναλογιστούμε πόση κόλαση επιφυλάσσεται σε αυτούς που όχι μόνο δεν φροντίζουν να ξεπεράσουν εκείνους, αλλά βρίσκονται και σε κατώτερη κατάσταση από αυτούς, και οι οποίοι δεν καταδέχονται ούτε την οργή προς τον πλησίον να αποβάλουν, ούτε να διατηρήσουν τη γλώσσα τους καθαρή από τους όρκους, ούτε επιθυμούν να προφυλάξουν τα μάτια τους από την επιβλαβή θέα, παρόλο που ο Δεσπότης προστάζει, όταν αδικούμαστε, όχι μόνο να το υπομένουμε γενναία, αλλά και να προσφέρουμε πλουσιοπάροχα: «Σε εκείνον», λέει, «που θέλει να πάει στα δικαστήρια μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο».

Διότι, όσον αφορά τα εξωτερικά (κοσμικά) δικαστήρια, εκτός από όσα έχουν λεχθεί, μπορεί κανείς να υποπτευθεί και πολλά άλλα: και τη δεινότητα των ρητόρων, και τη διαφθορά των αρχόντων, και πολλά άλλα που λυμαίνονται τη δικαιοσύνη. Εδώ, όμως, δεν συμβαίνει τίποτε τέτοιο. «Τι γίνεται, λοιπόν», λέγει, «εάν ο αντίδικος είναι ισχυρός;» Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, κυρίως, πρέπει να δικάζεσαι εδώ. Διότι στα εξωτερικά δικαστήρια οπωσδήποτε θα σε νικήσει. Εάν, όμως, εκείνος δεν το δέχεται, αλλά περιφρονεί τα εσωτερικά [της Εκκλησίας] και σε σύρει με τη βία στα εξωτερικά δικαστήρια, είναι προτιμότερο αυτό που πρόκειται εξ ανάγκης να πάθεις, να το υποστείς εκούσια και να μην εμπλακείς σε δικαστικούς αγώνες, ώστε να λάβεις και τον πνευματικό μισθό. Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «εάν κάποιος θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο»· και, «Να συμβιβάζεσαι γρήγορα με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του καθ' οδόν». Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε τα δικά μας; Αφού και οι ίδιοι οι συνήγοροι των εξωτερικών δικαστηρίων αναρίθμητες φορές λένε το εξής, ότι είναι προτιμότερο να λύνεται η διαφορά εξωδικαστικά.

Διότι δεν είπε: «Σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του τον χιτώνα», αλλά «Μαζί με αυτόν δώσε του και το ιμάτιο». Διότι, λέει, νίκησέ τον με το να υφίστασαι το κακό, όχι με το να το προξενείς· διότι αυτή είναι η ξεκάθαρη και λαμπρή νίκη. Γι' αυτό και ο Παύλος προχωρώντας έλεγε: «Αποτελεί ήδη, λοιπόν, ολοκληρωτική ήττα για εσάς το ότι έχετε δικαστικές διαμάχες μεταξύ σας. Και γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αδικείστε;». Διότι το ότι αυτός που αδικείται νικά περισσότερο από εκείνον που δεν ανέχεται να αδικείται, αυτό θα σας το κάνω φανερό. Εκείνος που δεν ανέχεται να αδικηθεί, ακόμη κι αν σύρει τον άλλον στο δικαστήριο, ακόμη κι αν επικρατήσει, τότε ακριβώς έχει ηττηθεί· διότι έπαθε αυτό που δεν ήθελε. Τον ανάγκασε δηλαδή ο αντίδικος και να ταλαιπωρηθεί και να δικαστεί. Τι σημασία έχει, λοιπόν, που νίκησες; Και τι σημασία έχει που πήρες πίσω όλα τα χρήματα; Υπέστης στο μεταξύ αυτό που δεν ήθελες, αφού αναγκάστηκες να προσφύγεις στα δικαστήρια.

Ομιλία ΙΗ΄. Ακούσατε ότι ειπώθηκε: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού, και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέω, να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη. Και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο.

«Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Διότι δεν θέλει να επιδεικνύουμε τέτοια ανεξικακία μόνο στα χτυπήματα, αλλά και στα υλικά αγαθά. Γι' αυτό πάλι χρησιμοποιεί την ίδια υπερβολή. Όπως δηλαδή εκεί προστάζει να νικούμε με το να υπομένουμε, έτσι και εδώ προστάζει να νικούμε με το να μας αφαιρούν περισσότερα από όσα προσδοκούσε ο πλεονέκτης. Όμως δεν το διατύπωσε απλώς έτσι, αλλά με μια προσθήκη. Διότι δεν είπε: «Δώσε σε αυτόν που ζητά το ιμάτιο», αλλά: «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο»· δηλαδή, εάν σε σέρνει στα δικαστήρια και σου δημιουργεί προβλήματα. Και όπως, αφού είπε να μην αποκαλούμε κανέναν ανόητο, ούτε να οργιζόμαστε χωρίς λόγο, στη συνέχεια απαίτησε περισσότερα, όταν πρόσταξε να στρέφουμε και τη δεξιά σιαγόνα, έτσι και εδώ, αφού είπε να έχουμε καλή διάθεση απέναντι στον αντίδικο, πάλι επιτείνει την προσταγή. Διότι προστάζει όχι μόνο να δώσουμε αυτά που εκείνος θέλει να πάρει, αλλά να επιδείξουμε και ακόμη μεγαλύτερη γενναιοδωρία. «Τι λοιπόν; Γυμνός θα κυκλοφορώ;» λέει κάποιος. Δεν θα ήμασταν γυμνοί, εάν υπακούαμε σε αυτές τις εντολές με ακρίβεια, αλλά θα είχαμε ντυθεί με πολύ περισσότερα από όλους. Πρώτον, διότι κανείς δεν θα επιτίθετο σε ανθρώπους που έχουν τέτοια διάθεση· και δεύτερον, ακόμη και αν τύχαινε κάποιος να είναι τόσο άγριος και ανήμερος, ώστε να φτάσει μέχρι αυτό το σημείο, θα εμφανίζονταν πολύ περισσότεροι εκείνοι που θα έντυναν τον άνθρωπο που βιώνει αυτή την πνευματική φιλοσοφία, όχι μόνο με ιμάτια, αλλά και με την ίδια τους τη σάρκα, εάν αυτό ήταν δυνατόν.

Δ'. Διότι, σχετικά με τους κανόνες που έχουν τεθεί για την απαγόρευση των όρκων, ντρέπομαι ακόμη και να μιλήσω, όχι μόνο εξαιτίας των όρκων, αλλά και εξαιτίας των συνεχών επιορκιών. Εάν δηλαδή και το να ορκίζεται κανείς, έστω και αν τηρεί τον όρκο του, αποτελεί αμάρτημα και παράβαση της εντολής, σε ποια θέση θα κατατάξουμε την επιορκία; Διότι, εάν ό,τι είναι περισσότερο από το «ναι» και το «όχι» προέρχεται από τον Πονηρό, αυτό που είναι ακόμη περισσότερο από τούτο, τίνος θα είναι τελικά; Έπειτα πάλι λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και εάν κάποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· και σε εκείνον που σου ζητά, να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς».

«Εκείνος που πορεύεται με δικαιοσύνη, που μιλάει με ευθύτητα, που μισεί την ανομία και την αδικία, και τινάζει τα χέρια του μακριά από δωροδοκίες· που κλείνει τα αυτιά του για να μην ακούσει καταδίκη αίματος· που κλείνει τα μάτια του για να μη δει αδικία· αυτός θα κατοικήσει σε υψηλό σπήλαιο ισχυρού βράχου.» «Άνθρωπο δεν θα καταδυναστεύσει, θα επιστρέψει το ενέχυρο εκείνου που του οφείλει, και δεν θα αρπάξει τίποτα με τη βία, θα δώσει τον άρτο του στον πεινασμένο και θα ντύσει τον γυμνό, και τα χρήματά του δεν θα τα δώσει με τόκο και δεν θα λάβει πλεόνασμα, και θα αποστρέψει το χέρι του από την αδικία, θα κρίνει δίκαια ανάμεσα στον εαυτό του και τον πλησίον του, και πορεύεται σύμφωνα με τα προστάγματά μου, και έχει τηρήσει τις εντολές μου για να τις εφαρμόσει· αυτός είναι δίκαιος, θα ζήσει αληθινά, λέγει ο Κύριος.» «Τιμημένα γηρατειά δεν είναι η μακροζωία, ούτε μετριούνται με τον αριθμό των ετών. Αλλά τα λευκά μαλλιά για τους ανθρώπους είναι η φρόνηση, και ηλικία γήρατος είναι ο ακηλίδωτος βίος.» «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους παλαιούς: "Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού". Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο. Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το πανωφόρι· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.»

Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος εκεί· εδώ όμως: Όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του, λέει, και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· σε αυτόν που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς· αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν· αλλά θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις, ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

«Δεν διαφέρετε εσείς από τα πετεινά και τα θηρία, και όμως ο Θεός τα τρέφει. Μην μεριμνήσετε λοιπόν τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε, διότι ο ουράνιος Πατέρας σας γνωρίζει ότι έχετε ανάγκη από αυτά. Ζητάτε δε τη βασιλεία των ουρανών, και όλα αυτά θα σας προστεθούν, διότι όπου είναι ο θησαυρός, εκεί είναι και ο νους του ανθρώπου.» Και: «Μην κάνετε αυτά για να σας δουν οι άνθρωποι· ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» Σχετικά δε με το να είμαστε ανεξίκακοι και εξυπηρετικοί προς όλους και απαλλαγμένοι από την οργή, αυτά είναι που είπε: «Σε εκείνον που σε χτυπά στο μάγουλο, στρέψε του και το άλλο, και σε εκείνον που σου παίρνει τον χιτώνα ή το ιμάτιο, μην τον εμποδίσεις. Όποιος δε οργιστεί, είναι ένοχος για τη φωτιά. Και στον καθένα που σε αγγαρεύει για ένα μίλι, ακολούθησέ τον για δύο. Ας λάμψουν δε τα καλά σας έργα μπροστά στους ανθρώπους, ώστε βλέποντάς τα να θαυμάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» Διότι δεν πρέπει να ανταποδίδουμε το κακό, ούτε θέλησε να γίνουμε μιμητές των φαύλων, αλλά προέτρεψε, μέσω της υπομονής και της πραότητας, να απομακρύνουμε τους πάντες από την αισχύνη και την επιθυμία των κακών. Αυτό ακριβώς μπορούμε να το αποδείξουμε σε πολλές περιπτώσεις που έχουν συμβεί ανάμεσά μας: πολλοί άλλαξαν τον χαρακτήρα τους από βίαιοι και τύραννοι, έχοντας νικηθεί, είτε παρακολουθώντας την εγκαρτέρηση του βίου των γειτόνων τους, είτε κατανοώντας την παράδοξη υπομονή των συνοδοιπόρων τους που αδικούνταν, είτε δοκιμάζοντας τον χαρακτήρα εκείνων με τους οποίους συναλλάσσονταν.

Έργο και γνώρισμα του μεν σαρκικού ανθρώπου είναι το να γνωρίζει να κάνει μόνο το κακό. Του δε ψυχικού, το να μη θέλει ποτέ ούτε να κάνει ούτε να παθαίνει κακό. Του δε πνευματικού, το να θέλει να πράττει μόνο το καλό, και, αν συμβεί να πάσχει για την αρετή, να το αποδέχεται πρόθυμα και με καλή διάθεση. Εάν, λοιπόν, ποθείς να καθοδηγείσαι από το Πνεύμα του Θεού, ευλογημένε, όπως άλλωστε και το ποθείς, αφαίρεσε από πάνω σου τον κόσμο και τη φύση· ή μάλλον περίτεμε τον εαυτό σου από αυτά, και μην αποφεύγεις το να αδικείσαι· μην αρνείσαι να υπομένεις εμπαιγμούς και ύβρεις· και, για να το πω συνοπτικά, ενώ υποφέρεις το κακό, μην παύσεις ποτέ να κάνεις το καλό σε εκείνους που σε βλάπτουν, και να συγχωρείς όλα όσα πράττουν, για χάρη του Θεού και της αρετής, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Εάν κάποιος θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

ΞΒ΄. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο· και σε εκείνον που θα σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο. Γιατί; Για να διαφυλάξει εσένα απαλλαγμένο από οργή και λύπη, και εκείνον να τον παιδαγωγήσει μέσω της δικής σου ανεξικακίας, και να οδηγήσει και τους δύο, ως αγαθός, κάτω από τον ζυγό της αγάπης.

«Ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη. Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο. Και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Δες πώς, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός περιφράσσει τα χωράφια, έτσι και ο Δεσπότης περιφράσσει από παντού αυτούς που αγαπούν τις άγιες εντολές του, διότι δεν προστάζει μόνο να αγαπούμε τους εχθρούς και να προσευχόμαστε για όσους μας βλάπτουν και να ευεργετούμε εκείνους που μας μισούν και μας καταδιώκουν, αλλά και να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, και να παραδίδουμε τους εαυτούς μας σε εκείνον που θέλει να μας καταδυναστεύσει· και όχι απλώς να παραδιδόμαστε, αλλά να το κάνουμε αυτό προσθέτοντας ακόμη περισσότερα, ώστε, είτε θελήσει να μας χτυπήσει είτε να μας επιβάλει αγγαρεία είτε να μας πάρει τον χιτώνα, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, αλλά ο Δεσπότης προστάζει να του δίνουμε και το ιμάτιο.

Γιατί, ω Δέσποτα, προστάζεις να υποχωρούμε στον πονηρό με επιπλέον παραχωρήσεις, ώστε και σε αυτόν που μας χτυπά στη δεξιά σιαγόνα να προσφέρουμε και την άλλη, και σε αυτόν που μας επιβάλλει αγγαρεία για ένα μίλι να τον ακολουθούμε για δύο, αλλά και να παρέχουμε το πανωφόρι μας σε εκείνον που θέλει να μας πάει σε δίκη και να πάρει τον χιτώνα μας;

Διότι, ακούγοντας τον Χριστό να προστάζει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, να ευλογούμε εκείνους που μας καταριούνται, να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κακομεταχειρίζονται, να κάνουμε το καλό σε εκείνους που μας μισούν, να έχουμε μάτια απλά και απαλλαγμένα από την περιέργεια, να μη βαραίνουμε την καρδιά μας με κραιπάλη και μέθη, να μην υποδουλωνόμαστε στις βιοτικές μέριμνες, να μη θησαυρίζουμε πάνω στη γη, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό άνθρωπο, σε αυτόν που μας χτυπά στη μία σιαγόνα να στρέφουμε και την άλλη, σε αυτόν που μας αγγαρεύει να τον ακολουθούμε πρόθυμα, να έχουμε ταπεινή καρδιά, να μην κάνουμε κανένα έργο με σκοπό να δοξαστούμε από τους ανθρώπους, να περιφρονούμε τα επίγεια, να προσκολλώμαστε στα επουράνια, να σηκώνουμε τον σταυρό και να Τον ακολουθούμε, να θησαυρίζουμε στον ουρανό, να είμαστε έτοιμοι επειδή δεν γνωρίζουμε πότε έρχεται ο θάνατος σαν κλέφτης, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο, και πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου και έπειτα με αυτόν τον τρόπο πρόσφερε το δώρο σου, και σε αυτόν που σου ζητά να δίνεις και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς, και καθένας που δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του δεν είναι άξιός μου ούτε μπορεί να είναι μαθητής μου· ακούγοντας, λοιπόν, εμείς αυτές και όσες τέτοιες άγιες εντολές, νομίζουμε ίσως ότι ακούμε εκείνον τον γεωργό που προστάζει σκληρά να σπέρνουμε σε κάθε αυλάκι άλλο και διαφορετικό σπόρο, να ποτίζουμε σε ακατάλληλη ώρα, να θερίζουμε εκτός εποχής, να μετράμε τον καρπό μέσα στο ψύχος, και όλα όσα γενικώς φανέρωσε μέσα από τη ρηθείσα παραβολή εκείνος ο θείος άγγελος.

Το να πει, λοιπόν, κάποιος ότι «αυτός ο άρτος έγινε από σιτάρι», είναι εύκολο· το πώς, όμως, παρασκευάζεται λεπτομερώς και ψήνεται ο άρτος, αυτό πρέπει να εξηγήσει. Το να μιλάει, επομένως, κανείς για απάθεια και τελειότητα είναι εύκολο· το να προχωρήσει όμως κανείς μέσα από την εμπειρία στην οικοδόμηση της τελειότητας αποτελεί κατόρθωμα λίγων. Διότι το Ευαγγέλιο αποφάνθηκε με συντομία: «μην οργιστείς, μην επιθυμήσεις· εάν κάποιος σε ραπίσει στη σιαγόνα, στρέψε και την άλλη· εάν κάποιος κινηθεί νομικά για να σου πάρει το ιμάτιο, δώσε του και τον χιτώνα». Ο απόστολος, όμως, ακολουθώντας (το Ευαγγέλιο), διδάσκει πώς πρέπει να επιτελείται σιγά-σιγά το έργο της καθάρσεως με υπομονή και μακροθυμία, τρέφοντας τους πιστούς αρχικά με γάλα ως νήπια, και έπειτα οδηγώντας τους στην αύξηση και την τελειότητα· διότι το Ευαγγέλιο είπε να γίνει ένα ένδυμα από μαλλί· ο απόστολος όμως φανέρωσε τη λεπτομέρεια του πώς ακριβώς κατασκευάζεται.

Και το μεν Ευαγγέλιο με κατηγορηματικό τρόπο πρόσταξε να είναι κάθε άνθρωπος φίλος του Βασιλέως Θεού, λέγοντας: «μην οργιστείς, μην επιθυμήσεις· εάν κάποιος σε ραπίσει στη σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· εάν κάποιος κινηθεί δικαστικά εναντίον σου για να σου πάρει τον χιτώνα, δώσε του και το ιμάτιο», και τα εξής. Ο δε απόστολος, ακολουθώντας κατά πόδας τα όσα ειπώθηκαν, εκπαιδεύει για το πώς πρέπει να επιτελείται σιγά-σιγά το έργο της κάθαρσης με υπομονή και μακροθυμία, αρχικά βέβαια τρέφοντάς τους με γάλα σαν νήπια, έπειτα οδηγώντας τους στην αύξηση και την προκοπή, και τελικά προς την τελειότητα. Όπως, για παράδειγμα, το Ευαγγέλιο είπε: ας κατασκευαστεί τέλειος μάλλινος χιτώνας, ο δε απόστολος δίδαξε πώς πρέπει να ξαίνεται το μαλλί, να υφαίνεται ο χιτώνας και να κατασκευάζεται.

Ποια είναι δε η πίστη που απαιτείται από εμάς από τον Θεό και τι είδους πίστη οφείλουμε να έχουμε προς αυτόν, ο ίδιος το φανέρωσε μέσω των Ευαγγελίων, λέγοντας τα εξής: «Όποιος θέλει να έλθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του και ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθεί· διότι όποιος έρχεται προς εμένα και δεν μισεί τον πατέρα του και τη μητέρα και τους αδελφούς και τις αδελφές, ακόμη δε και την ίδια του τη ζωή, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου.» Και πάλι: «Εκείνος που βρήκε τη ζωή του», στα προαναφερθέντα δηλαδή, «θα την χάσει· ενώ όποιος χάσει τη ζωή του εξαιτίας μου και εξαιτίας του Ευαγγελίου μου», δηλαδή της εκπληρώσεως των εντολών μου, «θα τη βρει εις ζωήν αιώνιον». Ακούσατε τα γνωρίσματα της πίστεως; Αρκείσθε στα όσα ελέχθησαν ή έχετε ακόμη ανάγκη να υπενθυμίσουμε και τα επόμενα; Εάν λοιπόν θέλετε να μάθετε ότι τέτοια πίστη απαιτεί από εμάς ο Θεός, ώστε πιστεύοντας σε αυτόν να μην φροντίζουμε απολύτως καθόλου για την παρούσα ζωή, μάθετέ το με ακρίβεια από τον ίδιο τον Κύριο που διακηρύττει ρητώς: «Μη μεριμνήσετε για το αύριο, τι θα φάτε ή τι θα πιείτε ή τι θα ντυθείτε.» Και ανεβάζοντάς μας σιγά σιγά προς τα τελειότερα, λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα απαιτείς πίσω.»

Σε καμία περίπτωση· και αυτό το δηλώνει μέσα από τα όσα λέει στη συνέχεια· διότι λέει: «Ιδού, σας αποστέλλω σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους», και πάλι: «Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα απαιτείς πίσω.» Αυτός, λοιπόν, που απέστειλε τους μαθητές του σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους και νομοθέτησε σε αυτούς και μέσω αυτών σε εμάς να στρέφουμε και την άλλη σιαγόνα σε εκείνον που μας χτυπά στη δεξιά, και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί και να πάρει τον χιτώνα μας να του αφήνουμε και το ιμάτιο και να μην απαιτούμε την επιστροφή των αγαθών μας από εκείνον που τα παίρνει, πώς ήταν δυνατόν να προστάξει αυτόν που πρόκειται να ποιμάνει τα πρόβατά του να ενδιαφέρεται για την εκδίκηση οποιουδήποτε εντελώς γήινου πράγματος, ή να καταπιάνεται έστω και στο ελάχιστο με βιωτικές μέριμνες, ή να εμπλέκει τα πρόβατα σε τέτοιες φροντίδες και εγχειρήματα, από τα οποία ο ίδιος ο ποιμένας διατάχθηκε πρώτος να απέχει; Σε καμία περίπτωση. Και αυτό το επιβεβαίωσαν οι απόστολοι με τα ίδια τους τα έργα μετά την ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς. Διότι όχι μόνο δεν φρόντισαν καθόλου για τις υλικές ανάγκες τόσο τις δικές τους όσο και εκείνων που μαθήτευαν κοντά τους, αλλά ούτε καν τα χρήματα που προσφέρονταν από εκείνους που πίστευαν στον Κύριό μας Ιησού Χριστό και καταθέτονταν στα πόδια τους δεν δέχτηκαν να τα διαχειριστούν οι ίδιοι και να αναλάβουν την πρόνοια των αδελφών για την τροφή και την ένδυσή τους.

Δεν πρέπει λοιπόν να αντιστεκόμαστε στον διάβολο; Ναι· αλλά όχι ανταποδίδοντας το χτύπημα, αλλά υπομένοντας. Διότι η φωτιά δεν σβήνει με φωτιά, αλλά με νερό. Και μην νομίζεις ότι αναφέρεται μόνο στο χτύπημα στη σιαγόνα, αλλά και σε κάθε άλλο και γενικά σε κάθε κακό. «Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο.» Εάν σε σέρνει στο δικαστήριο και σε ενοχλεί, άφησέ του και το ιμάτιο· όχι εάν απλώς το ζητά. Χιτώνας είναι κυρίως αυτό που εμείς ονομάζουμε υποκάμισο, ενώ ιμάτιο αυτό που φοριέται από πάνω· αν και οι λέξεις χρησιμοποιούνται και η μία αντί της άλλης. «Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.» Τι μιλώ, λέει, για ιμάτια και χιτώνες; Ακόμη και το ίδιο σου το σώμα δώσε σε εκείνον που σε σέρνει άδικα, και κάνε περισσότερα από όσα εκείνος θέλει. «Σε εκείνον που σου ζητά να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς.» Είτε είναι εχθρός, είτε φίλος, είτε άπιστος, είτε ζητά χρήματα, είτε άλλη βοήθεια. Ως δάνειο δε, δεν εννοεί αυτό που δίνεται με τόκο, αλλά την απλή χρήση. Επειδή και κατά τον Νόμο δάνειζαν χωρίς τόκο. «Ακούσατε ότι ειπώθηκε· Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου· εγώ όμως σας λέω·»