Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:42

Ερώτηση ΡΑ΄. Εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί η διαχείριση των πραγμάτων που έχουν αφιερωθεί στον Κύριο, έχει άραγε υποχρέωση να εφαρμόζει το: «Σε καθέναν που σου ζητά να δίνεις· και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς»; Απόκριση. Το «Σε καθέναν που σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς» επέχει θέση δοκιμασίας, όπως δείχνει η αλληλουχία των συμφραζομένων· και η προσταγή αυτή αναφέρεται στους πονηρούς, και οφείλει να εφαρμόζεται όχι ως πρωταρχικός κανόνας, αλλά ανάλογα με την περίσταση. Διότι το πρωταρχικό πρόσταγμα του Κυρίου είναι το: «Πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς»· και πάλι: «Πουλήστε τα υπάρχοντά σας και δώστε ελεημοσύνη».

Σε εκείνον που σου ζητά δώσε· και από εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου. Ο λόγος μάς προτρέπει στην κοινωνικότητα, στη φιλαλληλία και σε ό,τι είναι σύμφυτο με τη φύση μας. Διότι ο άνθρωπος είναι ον πολιτικό και κοινωνικό. Στην κοινή κοινωνική ζωή και στη μεταξύ μας συναναστροφή, είναι αναγκαία η προθυμία για προσφορά προς αποκατάσταση εκείνου που έχει ανάγκη. Σε εκείνον που σου ζητά δώσε. Επιθυμεί να είσαι, από τη μία πλευρά, λόγω της αγάπης, γενναιόδωρος και απλός προς όσους ζητούν, από την άλλη όμως να διακρίνεις με τη λογική την πραγματική ανάγκη του καθενός από όσους προστρέχουν σε εσένα ζητώντας βοήθεια. Και αυτό το έχουμε διδαχθεί στις Πράξεις των Αποστόλων, με ποιον τρόπο δηλαδή είναι δυνατόν να κατορθώνεται αυτό από όσους εκπληρώνουν με σύνεση τον σκοπό της ευσέβειας· «Διότι όσοι», λέει, «ήταν ιδιοκτήτες χωραφιών ή σπιτιών, τα πουλούσαν και έφερναν το αντίτιμο από τις πωλήσεις, και το απέθεταν στα πόδια των αποστόλων. Και αυτά μοιράζονταν στον καθένα, ανάλογα με την ανάγκη που είχε». Επειδή δηλαδή πολλοί, ξεπερνώντας το μέτρο των απολύτως αναγκαίων, μετατρέπουν τη ζητιανιά σε αφορμή εμπορίου και σε μέσο ακόλαστης τρυφής, ήταν αναγκαίο η συγκέντρωση των χρημάτων να γίνεται σε εκείνους στους οποίους είχε εμπιστευθεί η φροντίδα των φτωχών, ώστε από εκεί να γίνεται με σύνεση και ορθή διαχείριση η διανομή των αναγκαίων για τις ανάγκες του καθενός.

Διότι η χορηγία θα γίνει σε αυτούς αφορμή για κακία. Αλλά με μια μικρή προσφορά πρέπει να απομακρύνεται η ενοχλητική κραυγή τέτοιων ανθρώπων, ενώ πρέπει να επιδεικνύουμε τη συμπόνια και τη φιλαδελφία σε εκείνους που έχουν διδαχθεί να υπομένουν τη θλίψη με καρτερία· για χάρη των οποίων και θα ειπωθεί σε αυτούς: «Επείνασα, και μου δώσατε να φάω», και τα εξής. «Και από εκείνον που θέλει να δανειστεί, μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου». Και αυτό το παράγγελμα συνδέεται με τα προηγούμενα. Διότι και αυτός που ζητάει εδώ, όντας φτωχός, ζητάει δάνειο από εσένα, υποδεικνύοντάς σου τον Πλούσιο στους ουρανούς, ο Οποίος θα σου εξοφλήσει το χρέος εκ μέρους του.

Και τώρα, ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης τελειότητας, ακριβώς αυτό το ίδιο παρέλαβε ο Προφήτης, λέγοντας: «Το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο». Διότι, πράγματι, αποτελεί υπερβολή απανθρωπιάς, ο μεν στερούμενος τα αναγκαία να ζητά δάνειο για την ανακούφιση της ζωής του, ο δε να μην αρκείται στο κεφάλαιο, αλλά να επινοεί από τις συμφορές του φτωχού έσοδα για τον εαυτό του και να συγκεντρώνει πλούτη. Ο μεν Κύριος, λοιπόν, μας διέταξε ξεκάθαρα, λέγοντας: «Και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς»· ο δε φιλάργυρος, βλέποντας έναν άνθρωπο να λυγίζει από την ανάγκη, να πέφτει στα γόνατα ικετεύοντας, τι το ταπεινωτικό να μην κάνει; τι να μη λέει; (παρόλα αυτά) δεν τον σπλαγχνίζεται που ενεργεί ενάντια στην αξιοπρέπειά του, δεν αναλογίζεται την κοινή ανθρώπινη φύση, δεν ενδίδει στις ικεσίες, αλλά στέκεται άκαμπτος και αμείλικτος, χωρίς να υποκύπτει στις παρακλήσεις, χωρίς να λυγίζει από τα δάκρυα, επιμένοντας στην άρνηση, ορκιζόμενος και καταρώμενος τον εαυτό του πως δήθεν στερείται παντελώς χρημάτων και ότι ψάχνει και ο ίδιος να βρει κάποιον για να δανειστεί, και επιβεβαιώνοντας το ψέμα του με όρκους, αποκτώντας έτσι την επιορκία ως ένα κακό παρεμπόρευμα της απανθρωπιάς του. Όταν όμως αυτός που ζητά το δάνειο αναφέρει τόκους και ονομάσει υποθήκες, τότε (ο φιλάργυρος), κατεβάζοντας το αυστηρό του ύφος, χαμογελά, και κάπου θυμάται τις πατρικές φιλίες, και τον αποκαλεί γνωστό και φίλο, λέγοντας: «Θα δούμε μήπως υπάρχει κάπου αποταμιευμένο για εμάς κανένα αργύριο».

Πονηρή είναι η δοσοληψία και για τους δύο, και για εκείνον που δίνει, και για εκείνον που λαμβάνει· διότι στον έναν φέρνει τη ζημία στα χρήματα, ενώ στον άλλον στην ίδια του την ψυχή. Ο γεωργός, αφού θερίσει το στάχυ, δεν αναζητά πάλι τον σπόρο κάτω από τη ρίζα· εσύ όμως και τους καρπούς έχεις λάβει, και δεν παραιτείσαι από το αρχικό κεφάλαιο. Χωρίς γη φυτεύεις· χωρίς σπορά θερίζεις. Είναι άδηλο για ποιον συγκεντρώνεις πλούτο. Εκείνος βέβαια που θρηνεί για τους τόκους είναι ολοφάνερος· εκείνος όμως που πρόκειται να απολαύσει την περιουσία που προέρχεται από αυτούς είναι αμφίβολος. Διότι είναι άδηλο μήπως αφήσεις σε άλλους τη χαρά του πλούτου, ενώ θα έχεις θησαυρίσει για τον εαυτό σου το κακό που προέρχεται από την αδικία. Μην αποστραφείς, λοιπόν, εκείνον που θέλει να δανειστεί, και μην δώσεις τα χρήματά σου με τόκο, ώστε, αφού διδαχθείς τα ωφέλιμα από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, να αναχωρήσεις προς τον Κύριο με αγαθή ελπίδα, για να λάβεις εκεί τους τόκους των αγαθών έργων, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι, από τη μια πλευρά, χάριν της αγάπης, εκείνος που προσφέρει πρέπει να φέρεται με απλότητα και γενναιοδωρία προς εκείνους που του ζητούν, σύμφωνα με το παράγγελμα που ορίζει: «Σε όποιον σου ζητά, να δίνεις»· από την άλλη πλευρά, όμως, πρέπει με ορθή κρίση να διακρίνει την ανάγκη καθενός από όσους ζητούν, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί στις Πράξεις.

Ματθ. 5, 42. Να είσαι, λέγει ο Χριστός, έτοιμος όχι στο να λαμβάνεις, αλλά στο να δίδεις· διότι το πρώτο μας χωρίζει από τον Θεό, ενώ το δεύτερο από τη φύση του μας ενώνει, και μάλιστα, όταν αυτός που ζητεί τυγχάνει να είναι άξιος και το αίτημα δίκαιο.

Και εκείνον που θέλει να δανειστεί, μην τον αποστραφείς. Σε ικετεύει εξαιτίας της φτώχειας του και κάθεται μπροστά στις θύρες σου· επειδή βρίσκεται σε απορία, καταφεύγει στον δικό σου πλούτο, για να γίνεις βοηθός του στην ανάγκη του. Εσύ όμως κάνεις το αντίθετο· ενώ θα έπρεπε να γίνεις σύμμαχος, γίνεσαι εχθρός. Διότι δεν συνεργείς μαζί του, ώστε να απαλλαγεί από την ανάγκη που τον πιέζει και να σου αποπληρώσει το δάνειο, αλλά σπέρνεις κακά σ’ εκείνον που στενεύεται· γδύνεις ακόμη περισσότερο τον γυμνό, πληγώνεις ξανά τον τραυματισμένο, προσθέτεις φροντίδες στις φροντίδες και λύπες στη λύπη. Διότι εκείνος που δέχεται χρυσάφι με τόκο, παίρνει αρραβώνα φτώχειας, εισάγοντας στην οικία του, με πρόσχημα την ευεργεσία, τον όλεθρο. Όπως ακριβώς κάποιος που δίνει κρασί σε άνθρωπο που έχει πυρετό, που καίγεται από τη θέρμη και βασανίζεται από σφοδρότατη δίψα, ζητώντας αναγκαστικά να πιει, δήθεν από φιλανθρωπία, τον ευφραίνει για λίγο όσο τραβά προς τον εαυτό του το ποτήρι, ύστερα όμως από λίγο χρόνο κάνει τον πυρετό του αρρώστου σφοδρό και δεκαπλάσιο· έτσι και εκείνος που δίνει στον φτωχό χρυσάφι που γεννά τόκο, δεν παύει την ανάγκη του, αλλά επιτείνει τη συμφορά.

10. Δεν θα επιθυμήσεις τίποτα από όσα ανήκουν στον πλησίον σου: ούτε κτήμα, ούτε χρήμα, ούτε δόξα, τίποτα από όσα είναι του πλησίον σου. Διότι η επιθυμία, αφού συλληφθεί στην ψυχή, γεννά την αμαρτία, και η αμαρτία, όταν ολοκληρωθεί, γεννά τον θάνατο. Εσύ, λοιπόν, μην επιθυμώντας τα ξένα, θα απέχεις, αν μπορείς, και από την αρπαγή που γίνεται από πλεονεξία. Αντίθετα, μάλιστα, θα δώσεις από τα δικά σου σε εκείνον που ζητά και θα ελεήσεις, όσο είναι εφικτό, αυτόν που έχει ανάγκη ελέους· και δεν θα γυρίσεις την πλάτη σου σε εκείνον που θέλει να δανειστεί. Και αν βρεις κάτι από τα χαμένα, θα το επιστρέψεις σώο στον ιδιοκτήτη του, ακόμη κι αν αυτός είναι από εκείνους που διάκεινται εχθρικά απέναντί σου. Διότι έτσι θα συμφιλιώσεις κι εκείνον και θα νικήσεις το κακό με το αγαθό, όπως ακριβώς σε προστάζει ο Χριστός.

Εκείνος λοιπόν ο πλούσιος, αδελφοί, επειδή είχε τον Μωυσή και τους προφήτες, από τους οποίους κανένας δεν αναστήθηκε από τους νεκρούς, φαινόταν να έχει κάποια δικαιολογία, εμείς όμως, μαζί με εκείνους, ακούμε και Εκείνον που αναστήθηκε από τους νεκρούς για χάρη μας να λέγει: «Μη θησαυρίζετε για σας θησαυρούς πάνω στη γη, αλλά θησαυρίζετε για σας θησαυρούς στον ουρανό», «στον καθένα που σου ζητά, δίνε, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς», και «δώστε ελεημοσύνη από τα υπάρχοντά σας, και ιδού όλα είναι καθαρά για εσάς». Εάν όμως κάποιος τρώει και πίνει μαζί με μεθυσμένους, και είναι σκληρός και δεν προσφέρει στους φτωχούς, «θα έλθει», λέγει, «ο Κύριος σε ημέρα που δεν το περιμένει, και σε ώρα που δεν γνωρίζει, και θα τον διχοτομήσει και θα ορίσει τη θέση του μαζί με τους απίστους».

Αυτό είναι αναίδεια. Δεν βλέπεις γέροντες ανάπηρους; Αλλά, ω της ανοησίας! Ο τάδε, λέει, δανείζει τόσα χρυσά νομίσματα· και ο δείνα τόσα, και όμως επαιτεί. Μύθους μικρών παιδιών διηγείστε και ανοησίες· διότι και εκείνα τέτοιους μύθους ακούνε πάντοτε από την παραμάνα τους. Δεν πείθομαι, δεν το πιστεύω, μη γένοιτο. Δανείζει κάποιος, και, ενώ βρίσκεται σε αφθονία, ζητιανεύει; Για ποιον λόγο, πες μου; Και τι είναι πιο επονείδιστο από την επαιτεία; Είναι προτιμότερο να πεθάνει κανείς, παρά να επαιτεί. Μέχρι πότε θα είμαστε άσπλαχνοι; Τι λοιπόν; Όλοι δανείζουν; Όλοι είναι απατεώνες; Κανένας δεν είναι πραγματικά φτωχός; Ναι, απαντά, και μάλιστα πολλοί. Γιατί λοιπόν δεν βοηθάς εκείνους, αφού είσαι τόσο ακριβής εξεταστής της ζωής τους; Αυτά είναι προσχήματα και προφάσεις. Να δίνεις σε καθέναν που σου ζητά, και να μην αποστρέφεσαι αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα· άπλωσε το χέρι σου, ας μην είναι συμμαζεμένο.

Και αν ακόμη θελήσει να υποβάλει το ίδιο σου το σώμα σε ταλαιπωρία και κόπο, και αυτό μάλιστα άδικα, πάλι νίκησε και ξεπέρασε την άδικη επιθυμία εκείνου. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει η αγγαρεία, το να σε σύρει κάποιος άδικα, χωρίς κανέναν απολύτως λόγο, και με σκοπό να σε ταλαιπωρήσει. Αλλά παρ' όλα αυτά και για τούτο να είσαι προετοιμασμένος, ώστε να υποστείς περισσότερα από όσα εκείνος θέλει να σου προκαλέσει. Σε εκείνον που σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς. Αυτά είναι μικρότερα από τα προηγούμενα· αλλά μην απορήσεις· διότι αυτό συνηθίζει πάντοτε να κάνει, αναμειγνύοντας τα μικρά με τα μεγάλα. Εάν όμως αυτά είναι μικρά σε σύγκριση με εκείνα, ας τα ακούσουν αυτοί που ιδιοποιούνται τα ξένα, αυτοί που σκορπούν τα δικά τους σε πόρνες, και ανάβουν για τον εαυτό τους διπλή φωτιά, αφενός εξαιτίας των άδικων εσόδων τους και αφετέρου εξαιτίας της ολέθριας σπατάλης τους. Ως δάνειο δε εδώ δεν εννοεί το συμβόλαιο με τους τόκους, αλλά την απλή παραχώρηση προς χρήση. Σε άλλο σημείο μάλιστα το κάνει ακόμη πιο αυστηρό, λέγοντας να δίνουμε σε εκείνους από τους οποίους δεν περιμένουμε να λάβουμε πίσω.

Ω, της αναίσχυντης αυτής θηριωδίας! Εάν μεν θέλεις, δώσε· εάν δε δεν θέλεις, απόπεμψέ τον. Γιατί είσαι άθλιος και ταλαίπωρος; Γιατί ούτε ο ίδιος ελεείς, και εκείνους που θέλουν να το πράξουν τους αποτρέπεις; Διότι, όταν κάποιος ακούσει από εσένα ότι αυτός είναι απατεώνας και εκείνος υποκριτής, δεν δίνει ούτε σε αυτούς ούτε σε εκείνους· επειδή θα υποπτευθεί πως όλοι είναι τέτοιοι. Και για ποιον λόγο, λέει, γυμνώνουν τα ακρωτηριασμένα μέλη τους; Εξαιτίας σου· διότι εάν ήμασταν ελεήμονες, δεν θα είχαν ανάγκη από αυτά τα τεχνάσματα. Εάν έπειθαν από την πρώτη τους προσέγγιση, δεν θα μηχανεύονταν τόσα πολλά. Διότι ποιος είναι τόσο άθλιος, ώστε να θέλει να οδύρεται δημόσια έχοντας τη γυναίκα και τα παιδιά του γυμνά; Από πόση φτώχεια δεν είναι αυτά χειρότερα; Και όχι μόνο δεν ελεούνται, αλλά και κατηγορούνται από εμάς ως αναίσχυντοι. Και εσύ μεν που αρπάζεις δεν είσαι αναίσχυντος, ενώ εκείνος που παρακαλά για λίγο ψωμί είναι αναίσχυντος; Στον καθένα που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς.

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Δ'. Διότι, σχετικά με τους κανόνες που έχουν τεθεί για την απαγόρευση των όρκων, ντρέπομαι ακόμη και να μιλήσω, όχι μόνο εξαιτίας των όρκων, αλλά και εξαιτίας των συνεχών επιορκιών. Εάν δηλαδή και το να ορκίζεται κανείς, έστω και αν τηρεί τον όρκο του, αποτελεί αμάρτημα και παράβαση της εντολής, σε ποια θέση θα κατατάξουμε την επιορκία; Διότι, εάν ό,τι είναι περισσότερο από το «ναι» και το «όχι» προέρχεται από τον Πονηρό, αυτό που είναι ακόμη περισσότερο από τούτο, τίνος θα είναι τελικά; Έπειτα πάλι λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και εάν κάποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· και σε εκείνον που σου ζητά, να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς».

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Πολλοί θεώρησαν το δάνειο ως εύρημα, και προξένησαν ταλαιπωρίες σε εκείνους που τους βοήθησαν. Βαριά είναι αυτά για τον άνθρωπο που διαθέτει φρόνηση, δηλαδή η επίκριση από το σπίτι του και ο ονειδισμός του δανειστή.» «Σε εκείνον που σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα, να μην τον αποστραφείς.» «Εάν δανείζετε σε εκείνους από τους οποίους ελπίζετε να τα πάρετε πίσω, ποια χάρη σας ανήκει; Διότι και οι αμαρτωλοί δανείζουν στους αμαρτωλούς, για να πάρουν πίσω τα ίσα.» Πράγματι, αποτελεί υπερβολική απανθρωπία, από τη μία εκείνος που στερείται τα αναγκαία να ζητά δάνειο για την ανακούφιση της ζωής του, και από την άλλη ο δανειστής να μην αρκείται στο κεφάλαιο, αλλά να επινοεί έσοδα για τον εαυτό του από τις συμφορές του φτωχού, και να συγκεντρώνει πλούτο. Ο Κύριος λοιπόν μας διέταξε ξεκάθαρα, λέγοντας: Και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα, να μην τον αποστραφείς.

Ο γεωργός, όταν θερίσει το στάχυ, δεν αναζητά πάλι τον σπόρο κάτω από τη ρίζα· εσύ όμως, ενώ έχεις πάρει τους καρπούς, δεν αποχωρίζεσαι το αρχικό κεφάλαιο. Χωρίς γη φυτεύεις, χωρίς σπορά θερίζεις. Είναι άδηλο για ποιον τα συγκεντρώνεις. Εκείνος μεν που θρηνεί για τους τόκους είναι ολοφάνερος, εκείνος όμως που πρόκειται να απολαύσει την περιουσία που προκύπτει από αυτούς, είναι αβέβαιος. Διότι είναι άδηλο μήπως αφήσεις σε άλλους τη χαρά για τον πλούτο, έχοντας αποθησαυρίσει για τον εαυτό σου το κακό της αδικίας. Μην αποστραφείς, λοιπόν, εκείνον που θέλει να δανειστεί, και μη δώσεις τα χρήματά σου με τόκο, ώστε, διδαγμένος από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, να αναχωρήσεις προς τον Κύριο με αγαθή ελπίδα, για να λάβεις εκεί τους τόκους των αγαθών έργων.

Να δίνεις σε όποιον σου ζητά, και να μην αποστραφείς εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα. Ακούσατε ότι ειπώθηκε: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου». Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταριούνται, να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. «Εσείς είστε το φως του κόσμου. Δεν μπορεί να κρυφτεί μια πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό, ούτε ανάβουν λύχνο και τον τοποθετούν κάτω από το μόδιο, αλλά πάνω στον λυχνοστάτη, και φέγγει σε όλους όσους βρίσκονται στο σπίτι. Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» «Φροντίζοντας να πράττετε το καλό ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.» «Ας πορευθούμε με ευπρέπεια όπως ταιριάζει στην ημέρα· όχι με γλέντια και μεθύσια, όχι με ακολασίες και ασέλγειες, όχι με φιλονικία και φθόνο· αλλά ενδυθείτε τον Κύριο Ιησού Χριστό, και μην φροντίζετε για την ικανοποίηση των επιθυμιών της σάρκας.» «Είτε τρώτε, είτε πίνετε, είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού. Να μην γίνεστε αιτία προσκόμματος ούτε στους Ιουδαίους, ούτε στους Έλληνες, ούτε στην Εκκλησία του Θεού.» «Προσέχετε, λοιπόν, με ακρίβεια πώς πορεύεστε, όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί· αξιοποιώντας τον χρόνο σας, επειδή οι ημέρες είναι πονηρές.»

Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος εκεί· εδώ όμως: Όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του, λέει, και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· σε αυτόν που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς· αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν· αλλά θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις, ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

Είπε δε ως εξής: «Δεν ήλθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια, διότι ο ουράνιος Πατέρας θέλει τη μετάνοια του αμαρτωλού παρά την κόλασή του». Σχετικά δε με το να αγαπούμε τους πάντες δίδαξε τα εξής: «Εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, τι το ξεχωριστό κάνετε; Διότι και οι πόρνοι το κάνουν αυτό. Εγώ όμως σας λέω, να προσεύχεσθε για τους εχθρούς σας και να αγαπάτε αυτούς που σας μισούν και να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται και να προσεύχεσθε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται». Ως προς το να προσφέρουμε σε όσους έχουν ανάγκη και να μην κάνουμε τίποτε για την ανθρώπινη δόξα, είπε τα εξής: «Σε καθέναν που σου ζητά να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς. Διότι, εάν δανείζετε σε αυτούς από τους οποίους ελπίζετε να πάρετε πίσω, τι το ξεχωριστό κάνετε; Αυτό το κάνουν και οι τελώνες. Εσείς, όμως, να μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους καταστρέφουν και όπου κλέφτες κάνουν διαρρήξεις, αλλά να θησαυρίζετε για τον εαυτό σας στους ουρανούς, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά καταστρέφουν. Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος, αν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά χάσει την ψυχή του; Ή τι θα δώσει ως αντάλλαγμα για την ψυχή του; Θησαυρίζετε, λοιπόν, στους ουρανούς, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά καταστρέφουν». Και: «Να γίνεστε αγαθοί και οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι αγαθός και οικτίρμων, και ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε αμαρτωλούς και αδίκους και πονηρούς. Και μην μεριμνάτε τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε».

Διότι, ακούγοντας τον Χριστό να προστάζει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, να ευλογούμε εκείνους που μας καταριούνται, να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κακομεταχειρίζονται, να κάνουμε το καλό σε εκείνους που μας μισούν, να έχουμε μάτια απλά και απαλλαγμένα από την περιέργεια, να μη βαραίνουμε την καρδιά μας με κραιπάλη και μέθη, να μην υποδουλωνόμαστε στις βιοτικές μέριμνες, να μη θησαυρίζουμε πάνω στη γη, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό άνθρωπο, σε αυτόν που μας χτυπά στη μία σιαγόνα να στρέφουμε και την άλλη, σε αυτόν που μας αγγαρεύει να τον ακολουθούμε πρόθυμα, να έχουμε ταπεινή καρδιά, να μην κάνουμε κανένα έργο με σκοπό να δοξαστούμε από τους ανθρώπους, να περιφρονούμε τα επίγεια, να προσκολλώμαστε στα επουράνια, να σηκώνουμε τον σταυρό και να Τον ακολουθούμε, να θησαυρίζουμε στον ουρανό, να είμαστε έτοιμοι επειδή δεν γνωρίζουμε πότε έρχεται ο θάνατος σαν κλέφτης, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο, και πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου και έπειτα με αυτόν τον τρόπο πρόσφερε το δώρο σου, και σε αυτόν που σου ζητά να δίνεις και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς, και καθένας που δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του δεν είναι άξιός μου ούτε μπορεί να είναι μαθητής μου· ακούγοντας, λοιπόν, εμείς αυτές και όσες τέτοιες άγιες εντολές, νομίζουμε ίσως ότι ακούμε εκείνον τον γεωργό που προστάζει σκληρά να σπέρνουμε σε κάθε αυλάκι άλλο και διαφορετικό σπόρο, να ποτίζουμε σε ακατάλληλη ώρα, να θερίζουμε εκτός εποχής, να μετράμε τον καρπό μέσα στο ψύχος, και όλα όσα γενικώς φανέρωσε μέσα από τη ρηθείσα παραβολή εκείνος ο θείος άγγελος.

100. Όπως ακριβώς οι περιεκτικές εντολές συμπεριλαμβάνουν μέσα τους όλες τις επιμέρους εντολές, έτσι και οι περιεκτικές αρετές συμπεριλαμβάνουν μέσα τους τις επιμέρους αρετές. Διότι εκείνος που πωλεί τα υπάρχοντά του ή και τα διασκορπίζει στους φτωχούς και γίνεται εφάπαξ πένης, έχει εκπληρώσει ταυτόχρονα όλα όσα ορίζουν οι επιμέρους εντολές· διότι δεν έχει πλέον την ανάγκη να δώσει σε αυτόν που ζητά, ούτε να μην αποστραφεί αυτόν που θέλει να δανειστεί από εκείνον. Έτσι και εκείνος που προσεύχεται αδιαλείπτως, έχει κλείσει τα πάντα μέσα σε αυτό και δεν υποχρεούται πλέον να αινεί τον Κύριο επτά φορές την ημέρα, ή το εσπέρας, το πρωί και το μεσημέρι, αφού έχει ήδη εκπληρώσει όλα όσα προσευχόμαστε και ψάλλουμε κανονικά και σε καθορισμένους καιρούς και ώρες. Έτσι και εκείνος που απέκτησε συνειδητά μέσα του τον Θεό, ο οποίος δίνει στους ανθρώπους τη γνώση, διήλθε όλη την Αγία Γραφή και καρπώθηκε όλη την ωφέλεια από την ανάγνωσή της, και δεν θα έχει πλέον ανάγκη από ανάγνωση βιβλίων. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Εκείνος που έχει ως συνομιλητή Του αυτόν που ενέπνευσε τους συγγραφείς των θείων Γραφών και μυείται από εκείνον τα απόρρητα των κρυμμένων μυστηρίων, αυτός ο ίδιος θα είναι θεόπνευστη βίβλος για τους άλλους, η οποία θα φέρει καινά και παλαιά μυστήρια γραμμένα μέσα του με το δάχτυλο του Θεού, εφόσον τα ολοκλήρωσε όλα και κατέπαυσε κοντά στον Θεό, στην αρχική τελειότητα, από όλα τα έργα του. Τέλος των διακοσίων είκοσι πέντε κεφαλαίων.

Δεν πρέπει λοιπόν να αντιστεκόμαστε στον διάβολο; Ναι· αλλά όχι ανταποδίδοντας το χτύπημα, αλλά υπομένοντας. Διότι η φωτιά δεν σβήνει με φωτιά, αλλά με νερό. Και μην νομίζεις ότι αναφέρεται μόνο στο χτύπημα στη σιαγόνα, αλλά και σε κάθε άλλο και γενικά σε κάθε κακό. «Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο.» Εάν σε σέρνει στο δικαστήριο και σε ενοχλεί, άφησέ του και το ιμάτιο· όχι εάν απλώς το ζητά. Χιτώνας είναι κυρίως αυτό που εμείς ονομάζουμε υποκάμισο, ενώ ιμάτιο αυτό που φοριέται από πάνω· αν και οι λέξεις χρησιμοποιούνται και η μία αντί της άλλης. «Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.» Τι μιλώ, λέει, για ιμάτια και χιτώνες; Ακόμη και το ίδιο σου το σώμα δώσε σε εκείνον που σε σέρνει άδικα, και κάνε περισσότερα από όσα εκείνος θέλει. «Σε εκείνον που σου ζητά να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς.» Είτε είναι εχθρός, είτε φίλος, είτε άπιστος, είτε ζητά χρήματα, είτε άλλη βοήθεια. Ως δάνειο δε, δεν εννοεί αυτό που δίνεται με τόκο, αλλά την απλή χρήση. Επειδή και κατά τον Νόμο δάνειζαν χωρίς τόκο. «Ακούσατε ότι ειπώθηκε· Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου· εγώ όμως σας λέω·»