Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:46

Διότι τους μεν τους αποστρεφόμαστε, επειδή είναι κλέφτες· τους δε τους θαυμάζουμε, επειδή πλουτίζουν από την κλοπή. Για τι άλλο κατηγορούνται οι άρχοντες; Ότι αγαπούν τα δώρα. Με απόλυτη ακρίβεια έχει ειπωθεί το «εκείνοι που αγαπούν τα δώρα», και όχι «εκείνοι που λαμβάνουν δώρα». Διότι διαφορετικά θα είχαν διαβληθεί και όσα δίνονται από καθήκον στις κοινωνικές σχέσεις του βίου· αντίθετα, λέει «που αγαπούν τα δώρα», δηλαδή εκείνους που έχουν προσκολληθεί στην επιθυμία τού να λαμβάνουν. Αποτελεί δε κατηγορία των αρχόντων, το ότι έχουν εκχύσει την ιερή αγάπη στα φθαρτά και τα γήινα. Διότι πρέπει να αγαπάμε Κύριον τον Θεό με όλη τη δύναμη που ενυπάρχει μέσα μας προς το να αγαπούμε, και να αγαπάμε και τον πλησίον και να αγαπάμε και τους εχθρούς, για να είμαστε τέλειοι, μιμούμενοι τη χρηστότητα του εν ουρανοίς Πατρός, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό Του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς.

Διότι πρέπει να αγαπάμε τον Κύριο και Θεό με όλη τη δύναμη που υπάρχει μέσα μας για να αγαπάμε, και να αγαπάμε και τον πλησίον, και να αγαπάμε και τους εχθρούς, ώστε να είμαστε τέλειοι, μιμούμενοι τη χρηστότητα του επουράνιου Πατέρα, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς· δεν επιτρέπεται όμως να σπαταλάμε τη δύναμη της αγάπης σε άλλα πράγματα.

Ακούγοντας, όμως, για την αγάπη, μην υποθέσεις ότι πρόκειται για την κοσμική και σαρκική αγάπη, και για καπηλειά και συμπόσια, των οποίων θεός είναι η κοιλιά και η δόξα, των οποίων η αγάπη περιορίζεται στο τραπέζι, των οποίων η αγάπη είναι έχθρα προς τον Θεό. Εκεί όπου προσκαλούν φίλους και όχι εχθρούς, όπου οι φτωχοί δεν είναι παρόντες, όπου υπάρχουν γέλια και χειροκροτήματα και θόρυβοι, όπου υπάρχουν μέθες και ατιμίες. Γι' αυτήν την αγάπη έλεγε ο Απόστολος: όποιος θέλει να είναι φίλος του κόσμου, καθίσταται εχθρός του Θεού. Για αυτήν την αγάπη, ή μάλλον την απάτη, και για να μην πω κάτι βαρύτερο, όπου ο Θεός δεν επιβλέπει, έλεγε ο Θεός ότι και οι εθνικοί κάνουν το ίδιο: διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποια χάρη σας ανήκει, ή ποιον μισθό έχετε;

Όποιος την έχει είναι μακάριος και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα. Όποιος έχει αυτή τη μακάρια αγάπη δεν υπερηφανεύεται, δεν φθονεί, δεν μισεί ποτέ κανέναν, δεν παραβλέπει τον πένητα, δεν αποστρέφεται τον φτωχό, δεν αδιαφορεί για το ορφανό, ούτε για τη χήρα, ούτε για τον ξένο. Όποιος την έχει δεν αγαπά μόνο όσους τον αγαπούν· διότι αυτό το κάνουν και οι εθνικοί· αλλά και αυτούς που τον θλίβουν. Έχοντας αυτή τη θεία αγάπη ο πρωτομάρτυρας Στέφανος, παρακαλούσε υπέρ εκείνων που τον λιθοβολούσαν, λέγοντας: Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία.

Διότι, εάν δεν πρόκειται να αποκομίσουμε κάποιο κέρδος από τη συνεχή προσέλευσή μας εδώ και από τις νουθεσίες, και εάν δεν προσφέρουμε κάτι ωφέλιμο στην ψυχή μας κατά την περίοδο της νηστείας, όλα αυτά όχι μόνο δεν θα μας ωφελήσουν καθόλου, αλλά θα γίνουν αφορμή για μεγαλύτερη καταδίκη μας, όταν, ενώ απολαμβάνουμε τόση πνευματική φροντίδα, εμείς παραμένουμε οι ίδιοι· και ούτε ο οργίλος γίνεται επιεικής, ούτε ο θυμώδης μεταβάλλεται σε πράο, ούτε ο φθονερός ανυψώνεται στην καλοσύνη, ούτε αυτός που έχει μανία με τα χρήματα απαλλάσσεται από το πάθος του και προετοιμάζει τον εαυτό του για την ελεημοσύνη και τη διατροφή των φτωχών, ούτε ο ακόλαστος γίνεται σώφρων, ούτε αυτός που έχει συνεπαρθεί από τη μάταιη δόξα μαθαίνει να την περιφρονεί και να ποθεί την αληθινή δόξα, ούτε εκείνος που είναι αδιάφορος ως προς την αγάπη για τον πλησίον αφυπνίζει και εκπαιδεύει τον εαυτό του, ώστε όχι μόνο να μην είναι κατώτερος των τελωνών («Διότι, εάν αγαπήσετε αυτούς που σας αγαπούν», λέει, «τι περισσότερο κάνετε; Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;»), αλλά να προετοιμάσει τον λογισμό του ώστε να βλέπει με ημερότητα και τους εχθρούς του και να επιδεικνύει πολλή αγάπη προς αυτούς. Εάν δεν υπερνικήσουμε αυτά τα πάθη, καθώς και τα υπόλοιπα που γεννιούνται μέσα μας, ενώ ερχόμαστε εδώ καθημερινά, απολαμβάνουμε συνεχή ακρόαση, μετέχουμε σε τόση διδασκαλία και έχουμε τη βοήθεια της νηστείας, ποια συγχώρεση θα υπάρξει για εμάς;

Εμείς όμως πολλές φορές επιχειρούμε και να αδικήσουμε τον πλησίον, ή και να εκδικηθούμε αυτόν που μας αδικεί· και μολονότι έχουμε λάβει την εντολή όχι μόνο να αγαπάμε όσους μας αγαπούν (διότι αυτό, λέγει, το πράττουν και οι τελώνες), αλλά να διακείμεθα ειλικρινά και απέναντι σε όσους μας εχθρεύονται, εμείς ούτε καν προς εκείνους που μας αγαπούν δεν επιδεικνύουμε την ίση αγάπη.

Διότι έχει εξαπλωθεί πλέον τόσο πολύ η υπερβολή της κακίας, ώστε να είναι σπάνιο να αγαπά κανείς ακόμη και αυτούς που τον αγαπούν. Από πού, λοιπόν, θα υπάρξει για εμάς ελπίδα σωτηρίας, εάν πρόκειται να γίνουμε χειρότεροι και από τους τελώνες; Όπως ακριβώς αναφέρει ο Χριστός λέγοντας: «Εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, τι το παραπάνω κάνετε; Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;». Και ο μεν Χριστός, επιθυμώντας να ανέλθουμε εμείς στην ύψιστη κορυφή της αρετής, θέλει να είμαστε ανώτεροι από εκείνους· εμείς όμως σπεύδουμε να είμαστε κατώτεροι και από εκείνους. Και τι λέω για τους τελώνες; Χειρότεροι και από τους ληστές, και από τους τυμβωρύχους, και από τους ανθρωποκτόνους.

Πες μου, λοιπόν· δεν μέμφεσαι και δεν κατηγορείς τον αδελφό σου όταν θυμώνει και διάκειται εχθρικά απέναντί σου; Για ποιον λόγο, λοιπόν, δεν σπεύδεις εσύ να ακολουθήσεις την αντίθετη οδό, αλλά θέλεις να οργιστείς και εσύ ακόμη περισσότερο; Μήπως είναι δυνατόν η φωτιά να σβήσει με φωτιά; Είναι αντίθετο προς τη φύση των πραγμάτων. Έτσι, ποτέ δεν θα ήταν δυνατόν να καταπραϋνθεί ο θυμός με έτερο θυμό· διότι ό,τι είναι το νερό για τη φωτιά, αυτό είναι η επιείκεια και η πραότητα για τον θυμό. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε στους μαθητές: «Εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποιον μισθό έχετε;». Έπειτα, θέλοντας να τους κάνει να εντραπούν με τη συνέχεια του λόγου Του και να θίξει όσους προτιμούν να ραθυμούν, λέει: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;». Διότι, όποιον και αν πάρεις από τους ραθύμους, δεν πράττει το ίδιο; Και οι ίδιοι οι τελώνες δεν το πράττουν αυτό με σπουδή; Διότι τι υπάρχει χειρότερο από έναν τελώνη;

Διαρκώς προβάλλει την αγάπη ως αιτία· και μάλιστα αληθινή αγάπη είναι εκείνη, όταν ευεργετούνται οι άνθρωποι χωρίς να έχει προϋπάρξει τίποτε από την πλευρά τους. Αυτόν, λοιπόν, ας μιμηθούμε και εμείς, ας ευεργετούμε τους εχθρούς, αυτούς που μας μισούν, και ας αποδεχόμαστε αυτούς που μας αποστρέφονται. Αυτό μας εξομοιώνει με τον Θεό. Διότι, εάν αγαπήσεις τον φίλο, λέγει, ποιο είναι το κέρδος; Αυτό το πράττουν και οι εθνικοί. Αλλά ποιο είναι το τεκμήριο της αγάπης; Το να αγαπάς εκείνον που σε μισεί. Θέλω να αναφέρω ένα παράδειγμα, συγχωρήστε με, και δεν βρίσκω στα πνευματικά· γι' αυτό θα αντλήσω το παράδειγμα από τα κοσμικά.

Αυτόν να μιμηθείς κι εσύ. Διότι δεν είναι μικρό το κατόρθωμα, αλλά πρόκειται για κάτι χωρίς το οποίο ούτε εκείνος που μαρτυρεί σφοδρά μπορεί να αρέσει στον Θεό, καθώς λέει ο Παύλος. Μην λες, λοιπόν, «Με μισούν και γι' αυτό δεν αγαπώ»· διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο οφείλεις να αγαπάς. Εξάλλου, δεν είναι εύκολο να μισείται γρήγορα εκείνος που αγαπά, αλλά ακόμη κι αν κάποιος είναι θηρίο, αγαπά εκείνους που τον αγαπούν· διότι αυτό, λέει, το κάνουν και οι εθνικοί και οι τελώνες. Εάν, λοιπόν, ο καθένας αγαπά εκείνους που τον αγαπούν, ποιος δεν θα αγαπούσε εκείνους που αγαπούν παρόλο που μισούνται; Αυτό, λοιπόν, να επιδείξεις, και μην πάψεις να λες τούτο τον λόγο: «Όσο και αν με μισήσεις, δεν θα πάψω να σε αγαπώ», και έτσι θα διαλύσεις κάθε φιλονικία και θα μαλακώσεις κάθε ψυχή. Διότι αυτό το νόσημα προέρχεται είτε από φλεγμονή είτε από ψυχρότητα· αλλά και τα δύο συνηθίζει να τα διορθώνει η δύναμη της αγάπης με τη θερμότητά της. Δεν βλέπεις εκείνους που κυριεύονται από αισχρό έρωτα, να ραπίζονται, να εμπτύονται, να χλευάζονται, και να υποφέρουν μύρια δεινά από εκείνες τις πόρνες γυναίκες; Τι λοιπόν κατέλυσε αυτόν τον έρωτα; Μήπως οι ύβρεις; Κάθε άλλο, απεναντίας μάλλον τον άναψαν περισσότερο· και μάλιστα οι γυναίκες που τα κάνουν αυτά, εκτός του ότι πορνεύονται, κατάγονται από άσημο και ευτελές γένος, ενώ εκείνοι που τα υφίστανται, πολλές φορές έχουν να απαριθμήσουν λαμπρούς προγόνους και να επιδείξουν πολλή άλλη περιφάνεια· αλλά όμως, ούτε αυτό δεν τους κάμπτει, ούτε τους απομακρύνει από την ερωμένη τους.

Εάν όμως είναι βαριές οι προσταγές, συλλογίσου ότι για αυτόν τον λόγο ήλθε ο Χριστός, για να τις εμφυτεύσει στη διάνοιά μας, ώστε να μας καταστήσει ωφέλιμους και στους εχθρούς και στους φίλους. Γι' αυτό, άλλωστε, προστάζει να μεριμνούμε και για τους δύο· αφενός για τους αδελφούς, όταν λέει, «Εάν προσφέρεις το δώρο σου»· αφετέρου για τους εχθρούς, όταν νομοθετεί να τους αγαπάμε και να προσευχόμαστε υπέρ αυτών. Και δεν μας προτρέπει σε αυτό μόνο μέσα από το παράδειγμα του Θεού, αλλά και εκ του αντιθέτου. Διότι λέει: «Εάν αγαπήσετε αυτούς που σας αγαπούν, ποιον μισθό έχετε; Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;» Αυτό λέει και ο Παύλος: «Δεν αντισταθήκατε ακόμη μέχρις αίματος, αγωνιζόμενοι ενάντια στην αμαρτία». Εάν λοιπόν τα πράττεις αυτά, στέκεσαι μαζί με τον Θεό· εάν όμως τα εγκαταλείπεις, μαζί με τους τελώνες. Είδες πώς η απόσταση δεν βρίσκεται τόσο μεταξύ των εντολών, όσο μεταξύ των προσώπων; Ας μη σκεφτόμαστε, λοιπόν, ότι η προσταγή είναι δυσχερής, αλλά ας αναλογιστούμε και το έπαθλο, και ας σκεφτούμε με ποιον γινόμαστε όμοιοι όταν κατορθώνουμε την αρετή, και με ποιον εξισωνόμαστε όταν αποτυγχάνουμε. Με τον αδελφό, λοιπόν, προστάζει να συμφιλιωνόμαστε, και να μην απομακρυνόμαστε προτού εξαλείψουμε την έχθρα. Όταν όμως κάνει λόγο γενικά για όλους, δεν μας υποβάλλει πλέον σε αυτήν την ανάγκη, αλλά απαιτεί μόνο ό,τι εξαρτάται από εμάς, καθιστώντας και με αυτόν τον τρόπο εύκολο τον νόμο.

Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;». Αυτό δε είναι που αξίζει κανείς να θαυμάσει περισσότερο στη διδασκαλία του, το ότι παντού προβάλλει τα έπαθλα των πνευματικών αγώνων με πολλή αφθονία, όπως το να βλέπει κανείς τον Θεό, και να κληρονομεί τη βασιλεία των ουρανών, και να γίνεται υιός του Θεού, και όμοιος με τον Θεό, και να ελεείται, και να παρηγορείται, και να λαμβάνει τον μεγάλο μισθό· ενώ, εάν κάπου έπρεπε να αναφέρει και δυσάρεστα πράγματα, το κάνει με ηπιότητα. Διότι τη λέξη γέεννα μία μόνο φορά την ανέφερε μέσα σε τόσα πολλά λόγια· και με κάποιες άλλες συγκρατημένες εκφράσεις, χρησιμοποιώντας τον λόγο περισσότερο για να συνετίσει προκαλώντας ντροπή παρά για να απειλήσει, διορθώνει τον ακροατή λέγοντας: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;»· και, «Εάν το αλάτι χάσει τη δύναμή του»· και, «Ελάχιστος θα ονομαστεί στη βασιλεία των ουρανών». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου τοποθετεί τα ίδια τα αμαρτήματα στη θέση της κολάσεως, αφήνοντας τον ακροατή να αντιληφθεί ο ίδιος το βάρος της τιμωρίας, όπως όταν λέει: «Την εμοίχευσε μέσα στην καρδιά του»· και, «Εκείνος που την απολύει, την κάνει να μοιχευθεί»· και, «Το παραπανίσιο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Διότι, για όσους διαθέτουν σύνεση, αντί για την αναφορά της κολάσεως, αρκεί και μόνο το μέγεθος της αμαρτίας για να τους συνετίσει. Γι' αυτό ακριβώς και εδώ φέρνει ως παράδειγμα τους εθνικούς και τους τελώνες, προκαλώντας συστολή στον μαθητή μέσω της ποιότητας αυτών των προσώπων.

Αυτό ακριβώς, αυτό θέλοντας να καταδείξει είπε: Προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται· πράγμα που συνηθίζουμε να κάνουμε μόνο για όσους αγαπούμε πάρα πολύ. Και για να μη νομίσεις πάλι ότι τα λόγια αυτά αποτελούν υπερβολή και αφήσεις να εισχωρήσει μέσα σου η διαβολική απάτη, προσθέτει στο ζήτημα λογική εξήγηση και δίκαιη αιτιολογία, λέγοντας: Διότι, εάν αγαπήσετε αυτούς που σας αγαπούν, ποιον μισθό έχετε; Δεν κάνουν ακριβώς το ίδιο και οι τελώνες; Και εάν ασπασθείτε μόνο αυτούς που σας ασπάζονται, τι περισσότερο κάνετε; Δεν κάνουν το ίδιο και οι εθνικοί;

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Αυτά έχουν παραγγελθεί στους ένδοξους και θείους αποστόλους, και σε αυτούς έδωσε εντολή να τα μεταβιβάσουν και σε εμάς. «Πηγαίνοντας», λέει μετά τη σωτήρια και λαμπρή ανάσταση, «κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». «Σας δίνω νέα εντολή», όχι όπως ακούσατε να λέγεται στους αρχαίους, ότι δηλαδή «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου», αλλά «να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν». Αν πάλι αυτά είναι σκληρά και δυσκατόρθωτα, δες την αμοιβή: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς», δηλαδή δικοί μου αδελφοί και μιμητές, κατά το δυνατόν, «διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Δεν δίνει τον ήλιο και τη βροχή μόνο στους αγαθούς και δικαίους, εμποδίζοντας την παροχή τους στους πονηρούς, τους απίστους και τους αμαρτωλούς, αλλά όλους μαζί τους ευεργετεί και τους περιθάλπει. Έτσι λοιπόν και εσύ, απλώνοντας την αγάπη προς εχθρούς και φίλους, μιμείσαι Εκείνον κατά το μέτρο του δυνατού. «Διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποια ανταμοιβή έχετε; Και εάν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι παραπάνω κάνετε; Μήπως και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο;»

Ως βροχή και ήλιο να εννοείς τη γνώση και τη διδασκαλία· διότι ο Θεός φωτίζει και διδάσκει τους πάντες. «Διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποια ανταμοιβή έχετε; Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;» Ας φρίξουμε, όταν δεν είμαστε ίσοι ούτε με τους τελώνες, αλλά μισούμε ακόμη και εκείνους που μας αγαπούν. «Και εάν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι το εξαιρετικό κάνετε; Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;»