Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:11

Και πράγματι, είπε κάποιος σοφός: «Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία, ενώ εκείνος που συγκρατεί τα χείλη του θα είναι συνετός». Θα θαυμάσεις όμως και κάτι άλλο εκτός από αυτό, το οποίο μας προσφέρει όχι μικρή ωφέλεια. Διότι κάνει την αρχή της προσευχής για τη δική του δόξα και τη δόξα του Πατέρα· ύστερα όμως από αυτό συμπλέκει και εισάγει αμέσως την προσευχή υπέρ ημών. Και ποια είναι η αιτία; Πείθει δηλαδή πάλι τον επιεική και θεοφιλέστατο άνθρωπο, και τον καθιστά αληθινά δεξιοτέχνη στην προσευχή. Διότι, όπως ακριβώς είναι αναγκαίο να αγαθοεργούμε και να πράττουμε τα πάντα, χωρίς να στρέφουμε την προθυμία μας για αυτά προς τη δική μας δόξα, αλλά προς τη δόξα του Πατέρα των όλων, δηλαδή του Θεού —«ας λάμψει γάρ», λέει, «το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς»—, έτσι και όταν έρθει η ώρα που μας παρακινεί σε προσευχή, είναι το πιο πρέπον να ζητούμε αυτά που αφορούν τη δόξα του Θεού πριν από τα δικά μας, όπως ακριβώς βεβαίως και ο ίδιος ο Χριστός λέει: «Έτσι να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης· τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Επομένως, όσα πράττονται αποτελούν για εμάς πρότυπο προσευχής.

Εάν, όμως, κάποιος που δεν έχει ανάγκη από τίποτα, λέει στον Θεό που γνωρίζει τα πάντα: «Δώσε σε εμάς τον καθημερινό άρτο», θα έδινε μάλλον την εντύπωση ότι ειρωνεύεται, παρά ότι πραγματικά επιθυμεί να τον λάβει. Ως προς τον επιούσιο άρτο, κάποιοι μεν λένε ότι είναι αυτός που πρόκειται να έλθει και να δοθεί κατά τον μέλλοντα αιώνα, ώστε να κατανοείται και πάλι με πνευματικό τρόπο· άλλοι δε αποδίδουν στη λέξη αυτή και άλλες έννοιες.

Αναχώρησαν, λοιπόν, χωρίς να έχουν φροντίσει καθόλου για τα της αποδημίας, και αρπάζοντας μόλις όσα είχαν στα χέρια τους, έχοντας σαν να έκλεψαν αναγκαστικά από τα πράγματα που βρίσκονταν στο σπίτι τα πιο εύκολα να μεταφερθούν, τα οποία, αφού τα κατανάλωσαν, έπειτα απορώντας από πού θα μπορούσαν να βρουν τα απαραίτητα για τη ζωή στην έρημο, ξέπεσαν στην επιθυμία της τροφής που είχαν στην Αίγυπτο, και ότι απαλλάχθηκαν από τα έσχατα δεινά και από τη δουλεία στην Αίγυπτο, το ξεχνούν, και κατά κάποιον τρόπο κατακρίνουν τη βοήθεια· και αγανακτούν για το ότι λυτρώθηκαν, και προτιμούν τον κορεσμό της ακάθαρτης κοιλιάς από την τριπόθητη και πολυπόθητη σε όλους τους ανθρώπους ελευθερία. Και αυτό το γεγονός ταράζει μεν τον μεσίτη, δηλαδή τον Μωυσή. Αλλά ο Θεός υπόσχεται να τους χορηγήσει αμέσως αφθονία τροφίμων, και παρόλο που έχουν προσκρούσει όχι λίγο, συμπεριφέρεται ακόμη με ημερότητα. Διότι το να θέλουν να δεχθούν από αυτόν τα απαραίτητα για τη ζωή δεν περιέχει απολύτως καμία μομφή· αυτό όμως που λυπεί πάρα πολύ είναι ο γογγυσμός. Διότι και ο ίδιος ο Σωτήρας μάς δίδαξε να λέμε στις προσευχές μας: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Αλλά αν λέμε αυτό, με κανέναν τρόπο δεν θα κατηγορούμε τον Δεσπότη, αλλά μάλλον θα ζητούμε από αυτόν τα απαραίτητα για τη ζωή.

«Επειδή δε αυτοί δεν είχαν να ξεπληρώσουν, χάρισε το χρέος και στους δύο.» Και επιπλέον, διαπλάθοντας για εμάς τον τύπο της προσευχής, λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης, τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον, και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.» Εμμέσως λοιπόν και αινιγματωδώς ο νόμος υποδήλωνε σε εμάς το θείο μυστήριο, διατάσσοντας να γίνεται άφεση των χρεών κάθε επτά έτη, και μας εισάγει στις οδούς της χρηστότητας, διδάσκοντας να θεωρούμε την αγάπη προς τους αδελφούς ανώτερη των χρημάτων, πείθοντάς μας να είμαστε μεταδοτικοί και κοινωνικοί, και θέτοντας την πραότητα προς τον αδελφό και τον πλησίον ως ένα είδος προγύμνασης για την πιο άφθονη ευσπλαχνία προς όλους. ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. Διότι θα συμφωνούσα μαζί σου αφού ομιλείς άριστα. ΚΥΡ. Και εάν μάθαινες κάτι ακόμη σπουδαιότερο, θα το θαύμαζες πάρα πολύ, ω Παλλάδιε. ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό; ΚΥΡ. Διότι ο νόμος θέλει να προοδεύσουμε τόσο πολύ στην αγαθότητα και τη φιλαλληλία, ώστε να μη θεωρούμε τίποτε ως ισάξιο της αγάπης προς τους αδελφούς. Και να αντιμετωπίζουμε τόσο γενναιόδωρα τις δυσαρέσκειες που προέρχονται από αυτούς, ώστε να φαινόμαστε ανώτεροι και από την ίδια την οργή, ακόμη και αν εκείνοι δεν γίνουν απέναντί μας τέτοιοι που πρέπει να είναι και να φαίνονται, και προτιμούν να μας λυπούν με την έλλειψη της στοργής τους.

Πρέπει μάλλον να ζητάμε όχι τα σαρκικά, αλλά απολύτως τα θεία και πνευματικά· έτσι άλλωστε πρόσταξε και ο ίδιος ο Σωτήρας τους αγίους αποστόλους να διατυπώνουν τα λόγια της ικεσίας, διαμορφώνοντας εξαιρετικά το αίτημα με τρόπο αγιοπρεπή. Διότι, «Έτσι», λέει, «να προσεύχεστε εσείς: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου· ας έλθει η βασιλεία σου· ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό και πάνω στη γη. Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα, και συγχώρεσέ μας τα χρέη μας, όπως κι εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας, και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, αλλά ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Σε αυτούς λοιπόν που ζητούν ανάρμοστα αυτά που δεν δίνει ο Κυρίαρχος, θα ειπωθεί από εμάς: «Ζητάτε και δεν λαμβάνετε, διότι ζητάτε εσφαλμένα». Και ότι λέει την αλήθεια αυτός που απευθύνεται στον Θεό λέγοντας, «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», πάλι μας το υποδεικνύει ο νόμος λέγοντας, ότι «Για την αιτία αυτή, να μη λάβει ο άρχοντας από την κληρονομιά του λαού του, ώστε να την κληροδοτήσει στους γιους του, για να μη διασκορπίζεται, λέει, ο λαός μου, ο καθένας από την κληρονομιά του». Διότι έχει ετοιμαστεί για τον καθένα σαν ένας δικός του κλήρος, και το μερίδιο από τον Θεό δίνεται ανάλογα με τα κατορθώματα.

«Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα». Αυτός ο κοινός άρτος δεν είναι επιούσιος· ο άγιος όμως αυτός άρτος είναι επιούσιος, δηλαδή προορισμένος για την ουσία της ψυχής. Αυτός ο άρτος δεν εισέρχεται στην κοιλιά ούτε αποβάλλεται στον αφεδρώνα, αλλά μεταδίδεται σε ολόκληρη τη σύστασή σου, προς ωφέλεια και της ψυχής και του σώματος. Το δε «σήμερα» το λέγει αντί του «καθημερινά», όπως και ο Παύλος έλεγε: «Έως ότου λέγεται το σήμερα». «Και άφησέ μας τα οφειλήματά μας, όπως κι εμείς αφήνουμε στους οφειλέτες μας». Πολλά αμαρτήματα έχουμε· διότι πταίουμε και με τον λόγο και με τη διάνοια, και πράττουμε πάρα πολλά άξια κατακρίσεως. «Και αν πούμε ότι δεν έχουμε αμαρτία, ψευδόμαστε», όπως λέγει ο Ιωάννης. Και συνάπτουμε συμφωνία με τον Θεό, παρακαλώντας να μας συγχωρήσει τα αμαρτήματα, όπως κι εμείς συγχωρούμε στους πλησίον τα οφειλήματά τους. Κατανοώντας λοιπόν αντί ποιών πραγμάτων ποιά λαμβάνουμε, ας μη διστάζουμε ούτε ας αναβάλλουμε να συγχωρούμε ο ένας τον άλλον. Τα πταίσματα που γίνονται εναντίον μας είναι μικρά και ευτελή και εύκολα διαλύονται· εκείνα όμως που γίνονται από εμάς εναντίον του Θεού είναι μεγάλα, και έχουμε ανάγκη μόνο από τη δική Του φιλανθρωπία. Πρόσεχε λοιπόν, μήπως εξαιτίας των μικρών και ευτελών αμαρτημάτων που γίνονται εναντίον σου αποκλείσεις για τον εαυτό σου τη συγχώρηση των βαρύτατων αμαρτημάτων από τον Θεό. «Και μη μας εισαγάγεις σε πειρασμό», Κύριε. Άραγε αυτό μας διδάσκει ο Κύριος να ευχόμαστε, να μη δοκιμαστούμε καθόλου;

«Καλύτερο είναι το λίγο για τον δίκαιο». Αυτό δεν έχει μόνο προειπωθεί, αλλά έχει εκπληρωθεί και με έργα, και καθ' όλο τον υπόλοιπο χρόνο. Ο μεν δίκαιος, όταν είναι φτωχός, αρκείται στο λίγο, έχοντας διδαχθεί να λέει στην προσευχή: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον»· ο δε αμαρτωλός, αν και περιβάλλεται από πλούτο, νομίζει ότι απολαμβάνει κάποιο αγαθό. Αλλά εγώ, λέει, το γνωρίζω καλά, και το διδάσκω και σε άλλους: ότι είναι πολύ ανώτερος ο δίκαιος που λαμβάνει τον καθημερινό άρτο από τον Θεό, από τον πλούτο των αμαρτωλών. Και αν ρωτάς, μάθε την αιτία: διότι αυτός μεν που αρκείται στο λίγο έχει τον Κύριο να στηρίζει την ψυχή του, τη ζωή του και τον βίο του, και να του επαρκεί περισσότερο από κάθε πλούτο· ενώ οι βραχίονες των αμαρτωλών δεν παραμένουν ισχυροί, ούτε ο πλούτος τους είναι σταθερός. Διότι θα συντριβούν πολύ σύντομα, γινόμενοι σαν τα φύλλα της χλόης και ξεραινόμενοι σαν το χορτάρι.

Λόγος Δ'. Ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη. Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα. Άκουσα κάποιον ιατρό να εξηγεί με επιστημονικό τρόπο τη φυσιολογία σχετικά με την κατάσταση της υγείας· ίσως, λοιπόν, τα λεγόμενά του να μην αποβούν άσκοπα και για την ευεξία της ψυχής μας.

Γι' αυτόν τον λόγο, στην προσευχή διδασκόμαστε να καθαριστεί η ζωή μας από το κακό με τέτοιον τρόπο, ώστε, καθ' ομοίωση της ουράνιας διαγωγής, να πολιτεύεται και μέσα μας ανεμπόδιστα το θέλημα του Θεού, σαν να έλεγε κάποιος: «Όπως ακριβώς στους θρόνους και στις αρχές και στις εξουσίες και στις κυριότητες και σε κάθε υπερκόσμια δύναμη γίνεται το θέλημά σου, χωρίς η κακία να παρεμποδίζει πουθενά την ενέργεια του αγαθού, έτσι και μέσα μας είθε να τελειωθεί το αγαθό, ώστε, αφού απομακρυνθεί κάθε κακία, το θέλημά σου να κατευοδώνεται στις ψυχές μας μέσα από όλα». Αλλά, επειδή ενδεχομένως κάποιος θα έφερνε την αντίρρηση: «Και πώς είναι δυνατόν η καθαρότητα που χαρακτηρίζει τις ασώματες δυνάμεις να κατορθωθεί από αυτούς που τους έλαχε να ζουν μέσω της σάρκας, τη στιγμή που η ψυχή βυθίζεται σε αμέτρητες φροντίδες εξαιτίας των σωματικών αναγκών;», γι' αυτό μού φαίνεται ότι, σαν να δίνει λύση σε αυτήν την αμηχανία, με τα επόμενα λόγια της προσευχής αμβλύνει τη φαινομενική δυσχέρεια ως προς την προκείμενη επιδίωξη. Διότι νομίζω πως μέσω αυτών των λόγων μάς παραδίδεται ένα δόγμα, με την προσταγή να ζητούμε τον εφήμερο άρτο: ότι, σύμφωνα με τον λόγο της απαθείας, το ολιγαρκές και το μετρημένο εξισώνονται με αυτό που από τη φύση του είναι ανενδεές. Διότι ο άγγελος δεν ζητάει από τον Θεό στις προσευχές τη χορηγία του άρτου, επειδή διαθέτει φύση που δεν έχει ανάγκη από τέτοια πράγματα· ο άνθρωπος όμως έλαβε την εντολή να ζητά, επειδή αυτό που κενώνεται έχει οπωσδήποτε ανάγκη από εκείνο που θα το αναπληρώσει.

Βλέποντας, λοιπόν, τη δική σου συνείδηση, έτσι να απευθύνεις το αίτημα για τον άρτο προς τον Θεό, γνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει καμία κοινωνία του Χριστού με τον Βελίαρ. Κι αν προσφέρεις δώρα που προέρχονται από αδικία, το δώρο σου είναι αντίτιμο σκύλου και μίσθωμα πόρνης· κι αν ακόμη κάνεις λαμπρές τις προσφορές σου από επιδειξιομανία, θα ακούσεις τον προφήτη να βδελύσσεται την εισφορά που προέρχεται από τέτοια έργα: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος· έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ· το θυμίαμα», λέει, «μού είναι βδέλυγμα». Αλλού, αυτόν που θυσιάζει μοσχάρι τον θεωρεί ίσο με αυτόν που σκοτώνει σκύλο. Εάν, επομένως, λαμβάνεις τον άρτο από τον Κύριο, δηλαδή από δίκαιους κόπους, τότε σου επιτρέπεται να προσφέρεις σε Αυτόν την απαρχή από τους καρπούς της δικαιοσύνης. Είναι καλή επίσης και η προσθήκη του «σήμερα»· διότι λέει, «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Αυτός ο λόγος αποτελεί μιαν άλλη φιλοσοφία, ώστε να διδαχθείς μέσα από τα λόγια σου ότι η ανθρώπινη ζωή είναι εφήμερη. Μόνο το παρόν ανήκει αποκλειστικά στον καθένα, ενώ η ελπίδα για το μέλλον παραμένει στο άδηλο· διότι δεν γνωρίζουμε τι θα φέρει η αυριανή ημέρα. Γιατί ταλαιπωρούμαστε για τα άδηλα, γιατί κακοπαθούμε με τις φροντίδες για τα μελλοντικά; «Αρκετή είναι», λέει, «στην ημέρα η κακία της», εννοώντας με τη λέξη «κακία» την κακοπάθεια και τον κόπο. Γιατί να μεριμνούμε για το αύριο;

«Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Όποιος, λοιπόν, ξεχάσει να φάει αυτόν, δηλαδή να τον εργαστεί (διότι η βρώση του νοητού άρτου αποτελεί εργασία· και αυτό το δηλώνει ο Κύριος λέγοντας στους αποστόλους: «Εργάζεσθε όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για αυτήν που μένει στην αιώνια ζωή»), αυτού η καρδιά, χτυπημένη σαν το χορτάρι, ξηραίνεται. Και όπως το χορτάρι χτυπιέται και ξηραίνεται όταν σπανίζει η βροχή πάνω του, έτσι και η καρδιά, όταν νοσήσει από την έλλειψη του θείου λόγου, τότε χτυπιέται και ξηραίνεται, μη έχοντας τη δύναμη να βλαστήσει το άνθος της αρετής. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε.» Δηλαδή, έλιωσε κάθε πάχος και ευεξία του σώματος. Διότι ο αληθινός στεναγμός, ο οποίος έχει και φωνή που ακούγεται, λιώνει το σώμα και απεργάζεται τη νέκρωση της σάρκας· επειδή όσο φθείρεται ο εξωτερικός άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου.» Μας έδειξε τον θαυμαστό καρπό της αγρυπνίας· διότι μας κάνει σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη· το οποίο, αν και σε μερικούς φαίνεται ευκαταφρόνητο, ωστόσο κατέχει μια εκλεκτή και μακάρια πολιτεία. Διότι ούτε για τροφή ούτε για ενδύματα φροντίζει αυτός που μονάζει σαν το σπουργίτι, ούτε φοβάται κάποια επιβουλή· διότι κατοικεί στη στέγη και βρίσκεται υψηλότερα από αυτούς που τον επιβουλεύονται.

Θεωρώ, λοιπόν, ότι ξεπερνά κάθε όριο θράσους το να μην πράττει κάποιος αυτά που ταιριάζουν σε έναν ευάρεστο γιο, αλλά να τολμά να αποκαλεί πατέρα τον Δεσπότη, και ενώ κάνει πράγματα από τα οποία θα δυσφημιστεί το θείο όνομα, να επιχειρεί να λέει: «Αγιασθήτω το όνομά σου», και ενώ είναι ο πιο επιφανής υπηρέτης του τυράννου, να λέει: «Ελθέτω η βασιλεία σου», δηλαδή «Εμφανίσου στους τυραννούμενους ως νικηφόρος βασιλιάς, παρέχοντας την αήττητη συμμαχία κατά της αμαρτίας», και επιπλέον, ενώ δεν πράττει τίποτα από όσα θέλει ο Θεός, να υποκρίνεται την αρετή και να λέει: «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης», και ενώ έχει παραδοθεί στην τρυφή και την ασωτία και έχει αποθηκεύσει εκ των προτέρων πολλά εφόδια, όχι μόνο για τροφή, αλλά και για λαιμαργία, να προσεύχεται: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον—δηλαδή είτε αυτόν που είναι κατάλληλος για την ψυχή είτε τον επαρκή για τη σάρκα—δος ημίν σήμερον»—διότι το «σήμερον» φανερώνει την καθημερινή πρόνοια· επειδή ανήγαγε τον κανόνα της προσευχής στην ύψιστη φιλοσοφία, περιόρισε ακόμη πιο σοφά τον χρόνο του αιτήματος—και έπειτα, όντας ανελέητος και σκληρός, να λέει: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», και ενώ μνησικακεί και εκδικείται πέραν του δέοντος, να λέει: «Καθώς και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών».

Επομένως, μόνο εκείνοι, μετά τις θαυμαστές ωδίνες στο θείο βάπτισμα και τον ξένο και παράδοξο νόμο του τοκετού, θα ήταν δίκαιο να λέγουν το «Πάτερ ἡμῶν», δηλαδή όσοι επιδεικνύουν γνησιότητα υιών· και το «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου», όσοι δεν διαπράττουν τίποτα το μιαρό· και το «Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου», όσοι αποφεύγουν όσα προκαλούν ευχαρίστηση στον τύραννο· και το «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου», όσοι το φανερώνουν αυτό μέσω των πράξεών τους· και το «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον», όσοι απαρνούνται την τρυφή και την ασωτία· και το «Ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», όσοι συγχωρούν αυτούς που σφάλλουν απέναντί τους· και το «Μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», όσοι δεν ρίχνουν ούτε τους εαυτούς τους ούτε τους άλλους σε αυτόν· και το «Ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ», όσοι διεξάγουν άσπονδη μάχη με τον Σατανά· και το «Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ δόξα», όσοι τρέμουν τους λόγους Του και τους αποδεικνύουν μέσω των έργων τους. Διότι δεν έχει από τη φύση της η γνώση της προσευχής τη δύναμη να επιτυγχάνει τόσα, όσα ο τρόπος και ο βίος εκείνου που προσεύχεται.

ΣΠΑ΄. Στον ίδιο. Στο «Πάτερ ημών». Η προσευχή που ο Κύριος δίδαξε στους μαθητές του δεν έχει τίποτα το γήινο, αλλά όλα είναι ουράνια και αποβλέπουν στην ωφέλεια της ψυχής. Διότι δεν μας διδάσκει να ζητούμε εξουσία, ούτε πλούτο, ούτε ομορφιά, ούτε ρώμη, ούτε τίποτα άλλο από αυτά που εύκολα μαραίνονται. Διότι, για εκείνα από τα οποία προσταζόμαστε να απέχουμε όταν υπάρχουν, είναι περιττό να ζητούμε την απόλαυσή τους όταν απουσιάζουν. Και αυτό ακόμη που φαίνεται να είναι μικρό και αισθητό, θεωρήθηκε από σοφούς άνδρες ότι έχει ειπωθεί κυρίως για τον θείο λόγο, ο οποίος τρέφει την ασώματη ψυχή και με κάποιο τρόπο αναμειγνύεται και εισχωρεί στην ουσία της. Γι' αυτό και ονομάστηκε επιούσιος άρτος, καθώς η λέξη «ουσία» αρμόζει περισσότερο στην ψυχή παρά στο σώμα.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, θέτοντάς μας όρια και κανόνες στα λόγια της προσευχής, ως προς το μέχρι ποιο σημείο πρέπει να διατυπώνουμε αιτήματα για τις βιοτικές μας ανάγκες, μας παρήγγειλε να λέμε εκείνα τα λόγια που είναι γεμάτα από κάθε είδους φιλοσοφία: «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον», που σημαίνει, την τροφή της ημέρας. Αυτό ακριβώς ζητούσε στην προσευχή του και ο συγκεκριμένος δίκαιος, μολονότι δεν είχε ακούσει τίποτα από όλα αυτά, λέγοντας: «Εάν ο Κύριος μου δώσει άρτο για να φάω, και ένδυμα για να περιβληθώ».

Διότι σε εκείνους που τα χρησιμοποιούν με αυτόν τον τρόπο, δεν είναι καθόλου άτοπο να εύχεται κανείς την αυτάρκεια και την αφθονία. Δες, λοιπόν, τι ακριβώς εύχεται: Δεν είπε: «Να σας κάνει πλούσιους και εξαιρετικά εύπορους», αλλά τι; «Να εκπληρώσει κάθε σας ανάγκη». Ώστε να μη βρίσκεστε σε ένδεια, αλλά να έχετε τα αναγκαία· επειδή και ο Χριστός, δίνοντάς μας τον κανόνα της προσευχής, αυτό ακριβώς ενέταξε στην προσευχή, διδάσκοντάς μας να λέμε: Τον ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον. «Σύμφωνα με τον πλούτο του». Τι σημαίνει αυτό; Σύμφωνα με τη δωρεά του· δηλαδή, ό,τι είναι γι' αυτόν εύκολο και δυνατό, και το οποίο πραγματοποιεί ταχέως. Και επειδή χρησιμοποίησε τη λέξη «ανάγκη», για να μη νομίσουν ότι θα τους περιορίσει, γι' αυτό πρόσθεσε: «Σύμφωνα με τον πλούτο του με δόξα εν Χριστώ Ιησού». Έτσι, λέει, θα σας περισσεύουν τα πάντα, ώστε να τα έχετε προς δόξα του. Ή, λοιπόν, εννοεί αυτό: ότι δεν θα στερείστε τίποτα. «Διότι και μεγάλη χάρη», λέει, «υπήρχε σε όλους αυτούς· καθώς δεν υπήρχε κανείς ανάμεσά τους που να στερείται»· ή τους προτρέπει να τα κάνουν όλα προς δόξα του, σαν να έλεγε: «Ώστε να χρησιμοποιείτε την περιουσία σας προς δόξα του». Στον δε Θεό και Πατέρα μας ας είναι η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν. Αυτή δε η δόξα δεν αποδίδεται μόνο στον Υιό, αλλά και στον Πατέρα. Διότι, όταν δοξάζεται ο Υιός, τότε δοξάζεται και ο Πατέρας. Επειδή, δηλαδή, είπε ότι αυτό γίνεται προς δόξα του Χριστού, για να μη νομίσει κανείς ότι η δόξα ανήκει μόνο σε Εκείνον, πρόσθεσε: «Στον δε Θεό και Πατέρα μας η δόξα», αυτή προφανώς που αποδόθηκε στον Υιό.

Διότι το να προτρέπει να μην επιζητούμε τίποτε περισσότερο από τον επιούσιο άρτο, δηλαδή τον καθημερινό, αποτελεί γνώρισμα πνευματικής και φιλόσοφης διάνοιας. Πρόσεξε δε τα όσα προηγούνται αυτού: «Αγιασθήτω το όνομά σου· ελθέτω η βασιλεία σου· γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης». Έπειτα, αφού ανέφερε εκείνο το αισθητό, γρήγορα απομακρύνθηκε από αυτό και επανήλθε πάλι στην πνευματική διδασκαλία, λέγοντας: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Πουθενά εξουσία, πουθενά πλούτο, πουθενά δόξα, πουθενά δυναστεία δεν έθεσε στην προσευχή, αλλά συμπεριέλαβε μόνο όσα συντελούν στην ωφέλεια της ψυχής· τίποτα γήινο, αλλά τα πάντα ουράνια.

Αυτό, λοιπόν, που λέει είναι το εξής: Όπως ακριβώς εκεί όλα γίνονται ανεμπόδιστα, και οι άγγελοι δεν υπακούν σε κάποια πράγματα ενώ σε άλλα παρακούν, αλλά σε όλα υποτάσσονται και πείθονται· διότι, λέει, «είναι δυνατοί σε ισχύ, εκτελώντας τον λόγο του»· έτσι αξίωσε και εμάς τους ανθρώπους να μην κάνουμε το θέλημά σου κατά το ήμισυ, αλλά να τα εκπληρώνουμε όλα όπως ακριβώς εσύ θέλεις. Είδες πώς δίδαξε να είμαστε μετριόφρονες, κάνοντας φανερό ότι η αρετή δεν προέρχεται μόνο από τη δική μας προσπάθεια, αλλά και από την άνωθεν χάρη; Και πάλι, διέταξε να αναλαμβάνει ο καθένας από εμάς που προσεύχεται τη φροντίδα για όλη την οικουμένη. Διότι δεν είπε: «Γενηθήτω το θέλημά σου» σε εμένα ή σε εμάς, αλλά παντού στη γη, ώστε να καταλυθεί η πλάνη, να φυτευθεί η αλήθεια, να αποβληθεί κάθε κακία, να επανέλθει η αρετή, και στο εξής σε τίποτα να μη διαφέρει ο ουρανός από τη γη. Διότι, εάν γίνει αυτό, λέει, σε τίποτα δεν θα διαφέρουν τα κάτω από τα άνω, έστω κι αν απέχουν ως προς τη φύση τους, καθώς η γη θα αναδεικνύει πλέον άλλους αγγέλους. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Τι σημαίνει «τον άρτον τον επιούσιον»;

Τον καθημερινό. Διότι, επειδή είπε το εξής: «Γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης»· επειδή, όμως, μιλούσε σε ανθρώπους που φέρουν σάρκα και υπόκεινται στις ανάγκες της φύσης, και οι οποίοι δεν μπορούν να έχουν την ίδια απάθεια με τους αγγέλους· από τη μια, προστάζει να εκτελούνται οι εντολές από εμάς με τον ίδιο τρόπο, όπως ακριβώς τις εκπληρώνουν και εκείνοι, από την άλλη, όμως, συγκαταβαίνει στην αδυναμία της φύσης. Διότι απαιτώ μεν, λέει, τόση ακρίβεια στον τρόπο ζωής, όχι όμως απάθεια· επειδή δεν το επιτρέπει η τυραννία της φύσης, αφού έχει ανάγκη την απαραίτητη τροφή. Εσύ, όμως, πρόσεξε πώς ακόμη και στα σωματικά ζητήματα είναι έντονο το πνευματικό στοιχείο. Διότι δεν πρόσταξε να προσευχόμαστε ούτε για χρήματα, ούτε για τρυφηλή ζωή, ούτε για πολυτέλεια ενδυμάτων, ούτε για κανένα άλλο παρόμοιο πράγμα, αλλά πρόσταξε να κάνουμε την προσευχή μας μόνο για άρτο, και μάλιστα για τον καθημερινό άρτο, ώστε να μην μεριμνούμε για το αύριο. Για τον λόγο αυτό πρόσθεσε: «Τον άρτον τον επιούσιον», δηλαδή, τον καθημερινό. Και δεν αρκέστηκε ούτε σε αυτήν τη λέξη, αλλά πρόσθεσε έπειτα και άλλη, λέγοντας: «Δος ημίν σήμερον»· ώστε να μην καταπονούμε περαιτέρω τους εαυτούς μας με τη φροντίδα της επόμενης ημέρας.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο παραγγέλλει, σε καθεμία από αυτές τις φράσεις, να κάνουμε τις προσευχές μας κοινές, λέγοντας: «Πάτερ ημών»· και «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης»· και «Δος ημίν τον άρτον»· και «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών»· και «Μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν»· και «Ρύσαι ημάς». Παντού παραγγέλλει να χρησιμοποιούμε αυτόν τον πληθυντικό αριθμό, ώστε να μην έχουμε μέσα μας ούτε ίχνος οργής προς τον πλησίον. Πόσο μεγάλη κόλαση, λοιπόν, θα άξιζαν εκείνοι οι οποίοι, έπειτα από όλα αυτά, όχι μόνο δεν συγχωρούν οι ίδιοι, αλλά επιπλέον παρακαλούν τον Θεό να εκδικηθεί τους εχθρούς τους, και παραβαίνουν εντελώς εκ διαμέτρου αυτόν τον νόμο, και τούτο παρότι Εκείνος τα κάνει και τα μεριμνά όλα με σκοπό να μην ερχόμαστε σε διχόνοια αναμεταξύ μας; Διότι, επειδή ρίζα όλων των αγαθών είναι η αγάπη, καταργώντας όσα την φθείρουν, μας συνάγει από παντού, ενώνοντάς μας σφιχτά. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει απολύτως κανένας, είτε πατέρας, είτε μητέρα, είτε φίλος, είτε οποιοσδήποτε άλλος, που να μας αγάπησε τόσο πολύ, όσο ο Δημιουργός μας Θεός. Και τούτο είναι ολοφάνερο, προπαντός τόσο από τις ευεργεσίες που μας προσφέρει καθημερινά, όσο και από τις εντολές που μας δίνει. Εάν πάλι μου προτάξεις τις θλίψεις, τις οδύνες και τα δεινά της ζωής, αναλογίσου πόσες φορές σφάλλεις απέναντί Του καθημερινά, και τότε πλέον δεν θα απορείς, έστω και αν σε βρουν περισσότερα δεινά από αυτά· αντιθέτως, εάν απολαύσεις κάποιο αγαθό, τότε πραγματικά να θαυμάσεις και να εκπλαγείς.

Τον επιούσιο άρτο μας δώσε μας σήμερα· και συγχώρησέ μας τα χρέη μας, όπως και εμείς τα συγχωρούμε στους οφειλέτες μας· και μη μας οδηγήσεις σε πειρασμό, δηλαδή, σε κίνδυνο, σε επιβουλές.

Δεν είναι όμως μόνο αυτό που μπορεί κανείς να διαπιστώσει από τον ψαλμό, αλλά και ότι τους οδηγεί όλους σε ομοφωνία και συγκροτεί ολόκληρο τον χορό. Διότι δεν συνομιλεί με έναν και με δύο, αλλά με ολόκληρο τον λαό. Και όπως ακριβώς ο Χριστός, οδηγώντας μας στην ομόνοια και την αγάπη, διέταξε να κάνουμε την προσευχή μας κοινή, και εκ μέρους όλης της Εκκλησίας να λέμε σαν από ένα πρόσωπο: «Πάτερ ημών»· και «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον»· και «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, καθώς και ημείς αφίεμεν»· και «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού»· χρησιμοποιώντας παντού τον πληθυντικό τύπο, και παραγγέλλοντας στον καθένα, είτε προσεύχεται μόνος του είτε από κοινού, να αναπέμπει προσευχή και υπέρ των αδελφών του· έτσι και ο Προφήτης καλεί όλους από κοινού στη συμφωνία της προσευχής και λέει: «Αινείτε το όνομα Κυρίου». Τι νόημα έχει λοιπόν η προσθήκη της λέξης «όνομα»; Καταρχάς, βέβαια, είναι παραστατική της διαθέσεως εκείνου που ομιλεί· αλλά υπονοεί και κάτι άλλο. Ποιο είναι δηλαδή αυτό; Το να δοξάζεται το όνομά Του από εμάς, ώστε να αναδεικνύεται αξιύμνητο και μέσα από τον δικό μας βίο· διότι από τη φύση του είναι τέτοιο· επιθυμεί όμως να λάμπει αυτός ο ύμνος και μέσα από την πολιτεία μας. Και για να μάθεις ότι περί αυτού πρόκειται, δες τα επόμενα· διότι προσθέτει: «Είη», λέει, «το όνομα Κυρίου ευλογημένον, από του νυν και έως του αιώνος». Τι λες; Δηλαδή δεν είναι ευλογημένο, εάν δεν ευχηθείς εσύ;

Πρέπει βέβαια, αλλά με μέτρο, όπως ο Ιακώβ που λέει: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο για να φάω και ιμάτιο για να ενδυθώ»· όπως παρήγγειλε ο Χριστός να προσευχόμαστε λέγοντας: «Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα»· προπάντων όμως πρέπει να ζητούμε τα πνευματικά. Αυτό κάνει και ο ίδιος λέγοντας: «Θέσε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου».

Και κατά άλλον τρόπο· επειδή ο προφήτης λέει: «Εβασίλευσεν ο Θεός επί τα έθνη», χρησιμοποιώντας τον παρελθοντικό χρόνο αντί για τον μελλοντικό, εξαιτίας αυτού κράζουμε: «Ελθέτω η βασιλεία σου, Κύριε», δηλαδή, ας έλθουν σε εμάς τα ελέη σου. «Γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης». Διότι λέγει ως εξής: Κύριε, όπως ακριβώς έγινε το θέλημά σου στον ουρανό και όλοι οι άγγελοι βρίσκονται σε ειρήνη, και δεν υπάρχει ανάμεσά τους κάποιος που να απωθεί και να απωθείται, ούτε κάποιος που να χτυπά και να χτυπιέται, αλλά όλοι βρίσκονται σε βαθιά ειρήνη· έτσι και σε εμάς τους ανθρώπους επάνω στη γη ας γίνει το θέλημά σου, ώστε όλα τα έθνη, με ένα στόμα και με μία καρδιά, να δοξάσουμε τον Ποιητή και Σωτήρα μας. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Ζητούμε να λάβουμε τον επιούσιο άρτο. Και άρτος της ψυχής είναι ο λόγος του Θεού, όπως ακριβώς είπε κάποιος από τους αγίους: Άνοιγε, τέκνο, το στόμα σου στον λόγο του Θεού. Και για τον λόγο αυτό είναι καλό να μνημονεύουμε τον Θεό πιο συχνά από ό,τι αναπνέουμε. «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Λέει λοιπόν το εξής: Και συγχώρησέ μας τα χρέη μας, δηλαδή τις αμαρτίες και τα πταίσματά μας, όπως και εμείς συγχωρούμε όλους τους αδελφούς μας που σφάλλουν και αμαρτάνουν απέναντί μας, ελεύθερους και δούλους, και όλους τους υφισταμένους μας.

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

ε'. Και επειδή αναφέρθηκε στη γη, και εφόσον όσοι έχουν πλαστεί από αυτήν, κατοικούν σε αυτήν και είναι ενδεδυμένοι με γήινο σώμα έχουν ανάγκη και από την κατάλληλη τροφή, αναγκαστικά πρόσθεσε: «Τον ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον». Μας έδωσε την εντολή να ζητάμε άρτο επιούσιο, όχι πολυτέλεια, αλλά τροφή, η οποία αναπληρώνει τις ελλείψεις του σώματος και αποτρέπει τον θάνατο από την πείνα· όχι τραπέζια παραφορτωμένα, ούτε ποικιλίες εδεσμάτων, ούτε τα τεχνάσματα των μαγείρων και τις επινοήσεις των αρτοποιών, ούτε αρωματικά κρασιά και όλα τα υπόλοιπα τα οποία γλυκαίνουν μεν τον λαιμό, βαραίνουν δε το στομάχι, σκοτίζουν τη διάνοια, κάνουν το σώμα να επαναστατεί κατά της ψυχής και καθιστούν το πουλάρι απειθές στον ηνίοχό του. Ο λόγος του Κυρίου δεν μας δίδαξε να ζητάμε αυτά, αλλά άρτο επιούσιο, δηλαδή αυτόν που περνά στην ουσία του σώματος και έχει τη δύναμη να το συγκρατήσει στη ζωή. Και αυτόν πάλι δεν πήραμε την εντολή να τον ζητάμε για πολλά χρόνια, παρά μόνο αυτόν που μας αρκεί για σήμερα. Διότι λέει: «Μη μεριμνάτε για το αύριο». Για ποιο λόγο, άραγε, να φροντίζει κανείς για το αύριο, όταν δεν είναι διόλου βέβαιο ότι θα δει το αύριο, αλλά από τη μια θα υποστεί τον κόπο, και από την άλλη δεν θα δρέψει τον καρπό;

Ο λόγος της προσευχής, όπως ανέφερα, θα διαπιστωθεί ότι εμπεριέχει το αίτημα για όλα αυτά. Διότι αναφέρει Πατέρα και όνομα Πατρός και βασιλεία, και πάλι παρουσιάζει αυτόν που προσεύχεται να είναι κατά χάριν υιός αυτού του Πατρός· ζητά να αποκτήσουν ένα θέλημα εκείνοι που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη· προστάζει να ζητούμε τον επιούσιο άρτο· νομοθετεί την καταλλαγή μεταξύ των ανθρώπων και, με το να συγχωρούμε και να συγχωρούμαστε, συνδέει τη φύση με τον εαυτό της, ώστε να μην τέμνεται από τη διαφορά των γνωμών· επίσης διδάσκει να απευχόμαστε την είσοδο στον πειρασμό, ως νόμο της αμαρτίας, και προτρέπει να ζητούμε τη λύτρωση από τον πονηρό.

Στον Θεό δεν προσφέρεται στους ουρανούς από τους αγίους αγγέλους τίποτε άλλο εκτός από τη λογική λατρεία. Αυτήν ακριβώς επιζητώντας και από εμάς, μας δίδαξε, όταν προσευχόμαστε, να λέμε: «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς». Επομένως, ας κινείται και το δικό μας λογιστικό μέρος προς την αναζήτηση του Θεού, και η επιθυμητική μας δύναμη προς τον πόθο Του, και ας αγωνίζεται το θυμικό μας για τη διαφύλαξή Του· ή μάλλον, για να πούμε το κυριότερο, όλος ο νους ας είναι προσηλωμένος προς τον Θεό, σαν να ενδυναμώνεται με μια ένταση διαμέσου του θυμικού και να πυρπολείται από πόθο με την ύψιστη έφεση της επιθυμίας. Διότι έτσι, μιμούμενοι τους αγγέλους στον ουρανό, θα βρεθούμε να λατρεύουμε τον Θεό σε όλα, επιδεικνύοντας επί της γης την ίδια πολιτεία με τους αγγέλους, έχοντας τον νου μας, όμοια με εκείνους, να μην κινείται απολύτως προς κανένα από τα όντα που έπονται του Θεού. Διότι, πολιτευόμενοι κατ' αυτόν τον τρόπο σύμφωνα με την προσευχή, θα δεχθούμε ως επιούσιο και ζωτικό άρτο, για τη διατροφή των ψυχών μας και τη συντήρηση της ευεξίας των αγαθών που μας έχουν χαριστεί, τον Λόγο που είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο», ο Οποίος γίνεται τα πάντα, αναλόγως με εμάς που τρεφόμαστε με την αρετή και τη σοφία, και ενσωματώνεται στον καθένα από όσους σώζονται με ποικίλους τρόπους, όπως Εκείνος γνωρίζει, εφόσον βρισκόμαστε ακόμη στον παρόντα αιώνα, σύμφωνα με τη σημασία των λόγων της προσευχής που λέει: «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον».

Διότι νομίζω ότι αυτός ο αιώνας υποδηλώνεται μέσω του «σήμερα», σαν να έλεγε κανείς, αποδίδοντας πιο ξεκάθαρα το χωρίο της προσευχής: «Τον άρτον ημών», τον οποίο εξ αρχής ετοίμασας για την αθανασία της φύσεως, «δος ημίν σήμερον», ενώ βρισκόμαστε στην παρούσα ζωή της θνητότητας, ώστε να νικήσει τον θάνατο της αμαρτίας η τροφή του άρτου της ζωής και της επιγνώσεως, της οποίας δεν επέτρεψε να γίνει μέτοχος ο πρώτος άνθρωπος η παράβαση της θείας εντολής, διότι, εάν είχε χορτάσει από αυτήν τη θεία τροφή, δεν θα είχε αιχμαλωτιστεί από τον θάνατο της αμαρτίας. Σε αυτήν, εξάλλου, την έννοια του παρόντος ρητού με οδήγησε ο Σωτήρας, προστάζοντας ρητά τους μαθητές να μην κάνουν καθόλου λόγο για αισθητή τροφή, λέγοντας: «Μη μεριμνάτε για την ψυχή σας τι θα φάτε ή τι θα πιείτε, ούτε για το σώμα σας τι θα ντυθείτε —διότι όλα αυτά τα επιζητούν τα έθνη του κόσμου—, αλλά ζητείτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του, και όλα αυτά θα σας προστεθούν». Πώς, λοιπόν, διδάσκει να προσευχόμαστε για εκείνα τα οποία προηγουμένως έδωσε εντολή να μην τα ζητούμε;

Μην τους μοιάσετε, λοιπόν· διότι ο Πατέρας μας γνωρίζει από ποια πράγματα έχετε ανάγκη, προτού εσείς να του τα ζητήσετε. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε εσείς: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω», ας δοξαστεί, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου» σε εμάς, η χάρη του παναγίου σου Πνεύματος· «γενηθήτω το θέλημά σου» από εμάς στη γη, όπως ακριβώς και από τους αγγέλους στον ουρανό· «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν», όχι πολλών ημερών ούτε καν της αυριανής («διότι η αύριον θα μεριμνήσει για τα δικά της»), αλλά τον καθημερινό, προς το παρόν, δώσε μας «σήμερον· και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», τα προς εσένα αμαρτήματα, «ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις», στους ομογενείς «ημών», τα δικά τους αμαρτήματα απέναντί μας· «και μη εισενέγκης ημάς», επιτρέποντας να εισέλθουμε «εις πειρασμόν», σε βλάβη της ψυχής, «αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού», του αρχεκάκου και της συμμορίας του, «ότι σου εστιν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα», πάνω από κάθε βασιλεία και δύναμη στους αιώνες· αμήν. Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός καθαρίζει φιλόπονα το χωράφι και ανοίγει βαθύ το αυλάκι και ρίχνει ανεμπόδιστα τους σπόρους, έτσι και ο δεσπότης Χριστός, καλλιεργώντας τη δική μας σωτηρία, αφού καθάρισε φιλόπονα τα χωράφια των καρδιών από τις βιοτικές μέριμνες, έσπειρε με συντομία την ουράνια σπορά της προσευχής. «

Ισοδύναμο με αυτό είναι και το «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον»· διότι το «δος ημίν σήμερον» και το «μη μεριμνήσητε εις την αύριον» έχουν την ίδια σημασία. Διότι, αφού είπε «να μη μεριμνάτε για το αύριο, διότι το αύριο θα μεριμνήσει για τα δικά του», προσθέτει και τούτο: «Αρκετή», λέει, «είναι για την ημέρα η κακία της», δηλαδή η κάκωση που υπέστη το σώμα και η ταλαιπωρία και οι ιδρώτες και οι κόποι για την εφήμερη τροφή. Και επομένως, «αρκετή είναι για την ημέρα η κακία της· διότι η αυριανή ημέρα» θα φροντίσει «για τα δικά της».

Αποστέλλει βεβαίως τον επιούσιο και μυστικό άρτο και ο μυσταγωγός στην επιφάνεια του ύδατος της παλιγγενεσίας, παρέχοντάς τον σε όσους μυσταγωγούνται και έχουν ανάγκη από ουράνια τροφή που στηρίζει την ψυχή. Διότι, μετά τη θεία αναγέννηση μέσω του ύδατος, ο ουράνιος και ζωοποιός άρτος προσφέρεται σε όσους αναγεννήθηκαν· και όποιος τον διανέμει με σοφία και τον διαχειρίζεται επάξια, βρήκε τον άρτο που πραγματικά κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, ο οποίος πάντοτε τον ζωοποιεί, τον στηρίζει και τον τρέφει, και μάλιστα κατά τον καιρό της ανταπόδοσης των πεπραγμένων.

ΛΟΓΟΣ ΚΒ'. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, διδάσκοντας προσευχή στους μαθητές του, αφού τον παρακάλεσαν να τους διδάξει πώς να προσεύχονται, τους έλεγε τα εξής: «Να λέτε: Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς, ας αγιαστεί το όνομά σου, ας έλθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό έτσι και στη γη· τον επιούσιο άρτο μας δώσε μας σήμερα· και συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας». Αυτήν την προσευχή δίδασκε να προσεύχονται όσοι ακόμη ζητούσαν άφεση των παραπτωμάτων τους.

Αλλά επειδή μία από τις αρετές είναι και η εγκράτεια, και με αυτήν κυρίως ασχολούμαστε τώρα, ας δώσουμε δόξα στον Θεό, επειδή διανύσαμε το ένα της στάδιο. Τα πρόσωπά σας αλλοιώθηκαν σε σχέση με πριν, αλλά με την καλή αλλοίωση, λάμποντας από την ωχρότητα της εγκράτειας. Τα στόματά σας πικράθηκαν καθώς γέμισαν χολή από την καθυστερημένη λήψη τροφής, όμως τα πνεύματά σας γλύκαναν, παίρνοντας φτερά από την ελπίδα. Και βέβαια αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους, και από τη φύση τους όταν το ένα επικρατεί, το άλλο εξασθενεί. Επομένως, ας χαιρόμαστε που προσκολλούμαστε στο ανώτερο. Ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος ότι το να τρώει κανείς καθημερινά στερείται τελειότητας. Αλλά σε καμία περίπτωση. Διότι, ειδάλλως, ο Κύριος δεν θα μας είχε προστάξει να ζητάμε διαρκώς τον επιούσιο άρτο μας. Ούτε ο προφήτης Ηλίας θα τρεφόταν καθημερινά στην έρημο από τον κόρακα. Ούτε ο Παύλος, που κατοίκησε στην έρημο πριν από τον θείο Αντώνιο, θα δεχόταν τον καθημερινό άρτο του από τον Θεό. Ούτε ο ίδιος ο μέγας Αντώνιος θα προέκρινε το να τρώει κανείς κάθε ημέρα λίγο λιγότερο από ό,τι έχει ανάγκη, αντί της πολυήμερης και εβδομαδιαίας νηστείας.

Διότι η ευχή είναι υπόσχεση προς τον Θεό· όπως όταν υπόσχεται κάποιος να απέχει από το κρασί ή από κάτι άλλο· ενώ η προσευχή είναι αίτηση αγαθών. Λέγοντας δε «Πάτερ», σου δείχνει ποιων αγαθών αξιώθηκες, έχοντας γίνει υιός του Θεού· και με το να πει «εν τοις ουρανοίς», σου έδειξε την πατρίδα σου και τον πατρικό σου οίκο. Διότι, αν θέλεις να έχεις Πατέρα τον Θεό, να βλέπεις προς τους ουρανούς, και όχι προς τη γη. Και δεν λες «Πάτερ μου», αλλά «Πάτερ ημών», ώστε να τους έχεις όλους ως αδελφούς ενός Πατέρα. «Αγιασθήτω το όνομά σου.» Δηλαδή, κάνε μας αγίους, ώστε και εσύ να δοξάζεσαι εξαιτίας μας· διότι όπως βλασφημείται εξαιτίας μου, έτσι και αγιάζεται εξαιτίας μου ο Θεός, δηλαδή δοξάζεται ως άγιος. «Ελθέτω η βασιλεία σου.» Δηλαδή, η Δευτέρα Παρουσία· διότι αυτός που έχει καθαρή συνείδηση εύχεται να έρθει η ανάσταση και η κρίση. «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης.» Όπως, λέει, οι άγγελοι κάνουν το θέλημά σου, έτσι δώσε και σε εμάς να το κάνουμε. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον.» Επιούσιον λέει αυτόν που είναι επαρκής για την ουσία και τη συντήρησή μας· και αναιρεί τη μέριμνα για την αυριανή ημέρα, αλλά και το σώμα του Χριστού είναι επιούσιος άρτος· τον οποίο ευχόμαστε να μεταλαμβάνουμε ακατάκριτα. «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών.»

Ας έλθει η βασιλεία σου. Ο μεν αμαρτωλός απεύχεται τη βασιλεία του Θεού, μη θέλοντας να έλθει αυτή, εξαιτίας των εκεί κριτηρίων της κρίσεως. Ο δε δίκαιος, αντίθετα, εύχεται να έλθει αυτή γρηγορότερα, ώστε, αφού απαλλαγεί από τις εδώ δοκιμασίες, να αναπαυθεί. Ας γίνει δε και το θέλημά σου, όπως στον ουρανό από τους αγγέλους, έτσι και από εμάς τους ανθρώπους πάνω στη γη. Διότι όλοι οι άγγελοι ενεργούν τα πάντα σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Διδάσκει δε να ζητούμε μόνο τον επιούσιο άρτο, δηλαδή αυτόν που συμβάλλει στην ύπαρξή μας και στη συντήρηση της ζωής μας· όχι βέβαια τον περιττό, αλλά τον αναγκαίο. Το δε να μην εισέλθουμε σε πειρασμό, σημαίνει το να μην ριχνόμαστε από μόνοι μας στους πειρασμούς.