Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:17

Ερώτηση ΣΚΓ΄. Εφόσον ο Κύριος είπε: «Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, για να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις»· εκείνος που θέλει να νηστέψει για κάποιον λόγο αρεστό στον Θεό, όπως βρίσκουμε να έχουν κάνει πολλές φορές και οι άγιοι, εφόσον τελικά γίνεται φανερός έστω και αν δεν το θέλει, τι πρέπει να κάνει; Απόκριση. Το παράγγελμα αυτό απευθύνεται προς εκείνους που εφαρμόζουν επιτηδευμένα την εντολή του Θεού με σκοπό να φανούν στους ανθρώπους, ώστε να θεραπεύσουν το πάθος της ανθρωπαρέσκειας. Επειδή, το ότι η εντολή του Κυρίου, όταν τηρείται προς δόξαν Θεού, είναι από τη φύση της αδύνατον να κρυφτεί από τους φιλόθεους, ο Κύριος το φανέρωσε λέγοντας: «Δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που βρίσκεται πάνω σε όρος· ούτε ανάβουν λύχνο και τον βάζουν κάτω από τον μόδιο», και τα εξής.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΝΗΣΤΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. «Σαλπίστε», λέει, «με σάλπιγγα κατά τη νέα σελήνη, την εύσημη ημέρα της εορτής σας». Αυτό είναι ένα προφητικό πρόσταγμα. Σε εμάς όμως, τα αναγνώσματα, πιο μεγαλόφωνα από κάθε σάλπιγγα και πιο ξεκάθαρα από κάθε μουσικό όργανο, εξαγγέλλουν την εξέχουσα εορτή των ημερών. Διότι γνωρίσαμε τη χάρη των νηστειών από τον Ησαΐα, ο οποίος απέρριψε τον ιουδαϊκό τρόπο της νηστείας και μας υπέδειξε την αληθινή νηστεία: «Μη νηστεύετε για να φθάνετε σε κρίσεις και διαμάχες, αλλά να λύνεις κάθε δεσμό αδικίας». Και ο Κύριος λέει: «Μη γίνεστε σκυθρωποί, αλλά νίψε το πρόσωπό σου και άλειψε το κεφάλι σου». Ας προετοιμάσουμε τη διάθεσή μας λοιπόν, όπως διδαχθήκαμε, χωρίς να γινόμαστε σκυθρωποί για τις επερχόμενες ημέρες, αλλά διακείμενοι προς αυτές με χαρά, όπως αρμόζει σε αγίους. Κανείς δεν στεφανώνεται όντας λυπημένος· κανείς δεν στήνει τρόπαιο όντας σκυθρωπός. Μη γίνεσαι σκυθρωπός τη στιγμή που θεραπεύεσαι. Είναι άτοπο να μη χαίρεται κανείς για την υγεία της ψυχής του, αλλά να λυπάται για την αλλαγή των φαγητών, και να φαίνεται πως δίνει μεγαλύτερη αξία στην ηδονή της κοιλιάς παρά στη φροντίδα της ψυχής. Διότι ο χορτασμός περιορίζει την απόλαυση στην κοιλιά, ενώ η νηστεία ανεβάζει το κέρδος στην ψυχή. Χαίρε, διότι σου έχει δοθεί από τον Ιατρό φάρμακο που εξαλείφει την αμαρτία.

Άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου. Ο λόγος σε προσκαλεί σε μυστήρια. Εκείνος που αλείφθηκε, έλαβε το χρίσμα· εκείνος που νίφτηκε, καθαρίστηκε. Εφάρμοζε την εντολή που αφορά τα μέλη του σώματος στα εσωτερικά της ψυχής. Καθάρισε την ψυχή από τα αμαρτήματα. Χρίσε το κεφάλι με άγιο χρίσμα, για να γίνεις μέτοχος του Χριστού, και με αυτόν τον τρόπο προσέλθε στη νηστεία. Μην παραμορφώσεις το πρόσωπό σου όπως οι υποκριτές. Το πρόσωπο παραμορφώνεται, όταν η εσωτερική διάθεση επισκιάζεται εξωτερικά από ένα επίπλαστο σχήμα, καλυπτόμενη από το ψέμα σαν πίσω από ένα παραπέτασμα. Υποκριτής είναι εκείνος που στο θέατρο υποδύεται ένα ξένο πρόσωπο· όντας δούλος, συχνά υποδύεται τον κύριο, και όντας απλός πολίτης, τον βασιλιά. Έτσι και σε αυτόν τον βίο, σαν να βρίσκονται στη σκηνή της δικής τους ζωής, οι πολλοί υποκρίνονται θεατρινικά, άλλα έχοντας στην καρδιά τους, και άλλα δείχνοντας εξωτερικά στους ανθρώπους. Μην παραμορφώνεις, λοιπόν, το πρόσωπό σου.

Ματθ. 6, 16-17 Πρέπει το ηγεμονικό της ψυχής — νηστεύοντας για να φανεί στους ανθρώπους.

Διότι όλα αυτά, μαζί με τα προαναφερθέντα αμαρτήματα, θα καταστήσουν μάταιη την προσπάθεια. Εάν λοιπόν κάποιος επιθυμεί να διδαχθεί τον τρόπο της αληθινής και αρεστής σε εμένα τον Θεό νηστείας, ας πράττει τα εξής: αφού κάνει το πρόσωπό του φαιδρό και αλείψει την κεφαλή του με έλαιο, σύμφωνα με τη σωτήρια προτροπή, ας τηρεί τη νηστεία στα κρυφά και ας δείχνει την ταπείνωση της ψυχής του μόνο στον Πατέρα που βλέπει τα κρυφά· στα φανερά δε, ας επιτρέπει σε όλους να δουν, μέσω των έργων του, τους καρπούς της ψυχικής του ευλάβειας, λύνοντας κάθε δεσμό αδικίας. Διότι, εάν υπάρχουν προηγούμενες δεσμεύσεις που προκύπτουν από συμβόλαια και ανθρώπινες συναλλαγές, είναι δίκαιο, όταν φθάνει ο καιρός της λατρείας μέσω της νηστείας, αυτές να διαλύονται και να αποτινάσσονται οι θηλιές των καταπιεστικών συναλλαγών. Εκπληρώνοντας έμπρακτα αυτό ακριβώς που ειπώθηκε από τον Σωτήρα: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου». Αλλά και αυτούς που είναι καταπονημένοι από δάνεια και οφειλές, ελευθέρωσέ τους από τα χρέη και ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο.

Αυτά τα αποδεικνύει και εκείνος που, αφού είπε, «έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ μου», πρόσθεσε, «θα ψάλω και θα υμνήσω με τη δόξα μου», και αλλού: «όταν σε θυμόμουν στο κρεβάτι μου, τα ξημερώματα μελετούσα εσένα». Αλλά και «όταν νηστεύετε», λέει, «να μη γίνεστε σκυθρωποί όπως οι υποκριτές· διότι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους, για να φανούν στους ανθρώπους ότι νηστεύουν· αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει την ανταμοιβή τους· εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου που είναι στα κρυφά, και ο Πατέρας σου που βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει στα φανερά».

Αυτά δε τα λέει ο Κύριος, ώστε όσοι προσεύχονται και νηστεύουν να μην αποβλέπουν στα μάτια των ανθρώπων, από τους οποίους δεν προκύπτει κανένα απολύτως όφελος, με αποτέλεσμα να υπομένουμε τον κόπο της νηστείας και της προσευχής, αλλά να στερούμαστε τον μισθό. Όταν λέει να αλείφουμε το κεφάλι και να πλένουμε το πρόσωπο, εννοεί να μην επιτηδευόμαστε την ωχρότητα, ούτε να αφήνουμε το κεφάλι μας απεριποίητο και κατάξερο, για να δώσουμε την εντύπωση ότι το πάθαμε αυτό από την έντονη νηστεία και την καταφρόνηση του σώματος, θηρεύοντας έτσι τον έπαινο των ανθρώπων. Επειδή τέτοια έπρατταν οι Φαρισαίοι από επιδειξιομανία, γι' αυτό και δικαίως αποξενώθηκαν από την Εκκλησία του Χριστού, στους οποίους ο Κύριος μας απαγορεύει κατηγορηματικά να μοιάζουμε.

Του Ησυχίου, πρεσβυτέρου Ιεροσολύμων, περί νηστείας. Ρίζα και θεμέλιο των ευσεβών είναι η κατά Θεόν νηστεία, η οποία επιτελείται με ευλάβεια, άγιες προσευχές και ελεημοσύνες. Διότι ο Θεός δεν επιθυμεί την αποχή από τον άρτο και το ύδωρ, αλλά την αποχή από τις πονηρές πράξεις. «Διότι δεν μολύνουν τον άνθρωπο αυτά που εισέρχονται στο στόμα, αλλά εκείνα που εκπορεύονται από το στόμα, εκείνα μολύνουν τον άνθρωπο». Ας νηστεύσουμε, αγαπητοί, νηστεία που αρμόζει στον Θεό, για την οποία λέει ο Κύριος: «Εσύ όμως όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου» μέσω καλών έργων και ελεημοσυνών, «και νίψε το πρόσωπό σου», αφαιρώντας κάθε ρυπαρότητα της αμαρτίας. Υπάρχει νηστεία αξιοκατάκριτη και υπάρχει νηστεία αξιέπαινη. Πολλοί, ενώ νήστευαν, διέπραξαν φόνους, και πολλοί, ενώ νήστευαν, έσωσαν άλλους.

Επειδή, λοιπόν, τους αποστόμωσε από παντού, τόσο με τις Γραφές όσο και με τη λογική ακολουθία των πραγμάτων, και δεν είχαν τίποτα να πουν, καθώς αποδείχθηκαν ένοχοι για τις κατηγορίες που του προσήψαν και αντίθετοι προς τον Νόμο και την Παλαιά Διαθήκη, τον άφησαν και μεταφέρουν πάλι την κατηγορία στους μαθητές. Και ο μεν Λουκάς αναφέρει ότι οι Φαρισαίοι τα είπαν αυτά, ενώ αυτός (ο Ματθαίος) ότι τα είπαν οι μαθητές του Ιωάννη. Είναι όμως πιθανό να τα είπαν και οι δύο. Διότι, έχοντας βρεθεί σε αδιέξοδο, όπως είναι φυσικό, τους παίρνουν μαζί τους, πράγμα που έκαναν αργότερα και με τους Ηρωδιανούς. Επειδή και οι μαθητές του Ιωάννη τον αντιμετώπιζαν πάντοτε με ζηλοτυπία και συζητούσαν μαζί του εχθρικά· μόνο τότε ταπεινώθηκαν, όταν στην αρχή ο Ιωάννης κλείστηκε στη φυλακή. Τότε, λοιπόν, ήλθαν και τα ανήγγειλαν στον Ιησού. Μετά από αυτά, όμως, επέστρεψαν στον προηγούμενο φθόνο τους. Τι λένε, λοιπόν; «Γιατί εμείς και οι Φαρισαίοι νηστεύουμε πολύ, ενώ οι μαθητές σου δεν νηστεύουν;» Αυτό είναι το νόσημα που από παλιά απέκοπτε ο Χριστός, λέγοντας: «Όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου», επειδή προέβλεπε τα κακά που γεννιούνται από αυτό. Αλλά ούτε και σε αυτούς επιτιμά, ούτε λέει: «Ω, κενόδοξοι και υπερφίαλοι!», αλλά τους μιλάει με κάθε επιείκεια, λέγοντας: «Δεν μπορούν οι υιοί του νυμφώνος να νηστεύουν, όσο είναι μαζί τους ο νυμφίος».

Φανερώνοντάς μας την υπερβολική χαρά. Διότι, όπως ακριβώς ο Χριστός, όταν λέει: «Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου», δεν προστάζει να γίνεται επάλειψη (διότι κανείς από εμάς δεν το πράττει αυτό), αλλά να φανερώνεται η χαρά και η φαιδρότητα της διανοίας (επειδή προστάζει να νηστεύουμε χαίροντας και όχι σκυθρωπάζοντας), έτσι ακριβώς και εδώ δεν λάβαμε την εντολή να χειροκροτούμε, αλλά να χαιρόμαστε και να ευφραινόμαστε ψάλλοντας.

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

Περί νηστείας. Λόγος Β΄. Πάλι η αγία νηστεία μάς καλεί σε απόλαυση αγαθών, πάλι μάς προετοιμάζει ως αγωνιστές, πάλι θέλει να είμαστε ανδρείοι, ώστε να μας αναδείξει νικητές των παθών, και να καταδείξει λαμπρότερο το κάλλος της ψυχής, και διά των κόπων να πλέξει στεφάνια στα κεφάλια μας. Διότι, τι είναι η νηστεία παρά στέφανος των αγώνων, πρόξενος ανταμοιβών και οδός σωτηρίας; Επειδή η νηστεία μεταθέτει από τη δουλεία στην ελευθερία, και επαναφέρει από την αιχμαλωσία στην πατρίδα· η νηστεία θεραπεύει τα τραύματα της ψυχής, η νηστεία ανακαινίζει την ψυχή που έχει φθαρεί από τις αμαρτίες, δυναμώνει την ψυχή, κάνει ανδρείο το φρόνημα, εισάγει τον φόβο του Θεού, εκπορθεί τα πάθη, γαληνεύει τους λογισμούς. Τις ημέρες των νηστειών οι ηδονές σβήνουν και οι αρετές ανθίζουν, το κάλλος της σωφροσύνης αναδεικνύεται καθαρότατο, και το σώμα μεταβαίνει στην κατάσταση της ψυχής, γινόμενο πνευματικό υπερβαίνοντας τη φύση του. Να χαίρεσαι κατά τη νηστεία, και να μη γίνεσαι σκυθρωπός, όπως οι υποκριτές· οι οποίοι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους για να φανούν στους ανθρώπους, χάνοντας την ανταμοιβή της νηστείας. Διότι αυτός είναι ο λόγος του Σωτήρος: Κατά τη νηστεία άλειψε το κεφάλι σου, νίψε το πρόσωπό σου με την αγαθοεργία, λάμψε με τις αρετές, ώστε να φαίνεσαι ότι νηστεύεις μόνο σε εμένα, που βλέπω καθαρά τα κρυπτά.

Νηστεύεις; Μην αλλοιώσεις το πρόσωπό σου, όπως οι υποκριτές, μη γίνεις σκυθρωπός, αλλά άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά σε Εκείνον που εξετάζει καρδιές και νεφρούς. Εάν νηστεύεις, να νηστεύεις έτσι όπως παρήγγειλε ο Χριστός, για να μην υπομείνεις τον κόπο, αλλά χάσεις τον μισθό. Διότι, εάν νηστεύεις, πρόσεχε να μη δανείσεις τα χρήματά σου με τόκο. Νηστεύεις; Σχίσε το χειρόγραφο των καταπιεστικών συναλλαγών· συγχώρησε, για να συγχωρεθείς· άφησε την πίκρα για τον αδελφό σου, για να λάβεις άφεση· ελέησε, για να ελεηθείς· συγχώρησε στον πλησίον το σφάλμα. Νηστεύεις; Ελέησε εκείνον που αδίκησας, μη φθονήσεις ποτέ αδελφό, ούτε πάλι να μισήσεις κανέναν. Νηστεύεις;

Μοίραζε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και φτωχούς άστεγους οδήγησε στο σπίτι σου. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην περιφρονήσεις τους οικείους της γενιάς σου.» «Όταν νηστεύετε, μη γίνεστε σκυθρωποί όπως οι υποκριτές· διότι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους, για να δείξουν στους ανθρώπους ότι νηστεύουν. Αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και πλύνε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου, ο οποίος βρίσκεται στο κρυπτό.

Τι εννοεί το Ευαγγέλιο λέγοντας «νίψε το πρόσωπό σου και άλειψε την κεφαλή σου»; Το πρόσωπό μας είναι ο βίος, ο οποίος φανερώνει, όπως ακριβώς η όψη, το ποιοι είμαστε ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο. Αυτό, λοιπόν, προτρέπει ο λόγος να νίβουμε, δηλαδή να καθαρίζουμε τον βίο από κάθε κηλίδα αμαρτιών. Κεφαλή δε είναι ο νους μας, τον οποίο ο λόγος προστάζει να αλείφουμε, δηλαδή να τον καταφαιδρύνουμε με τη θεία γνώση.

Όχι για κανέναν άλλο λόγο βέβαια, παρά για να μας δώσει «υπόδειγμα, ώστε να ακολουθήσουμε και εμείς τα ίχνη του»· αν όμως δεν ήθελε να νηστεύουμε, γιατί να λέει άλλοτε μεν, «τούτο το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία», και άλλοτε, «όταν δε νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου με λάδι», και τα εξής; Είναι φανερό ότι μέσω αυτών νομοθετεί το αγαθό της νηστείας. Παραλείπω να αναφέρω πόσο αυτή τηρούνταν από τους Ιουδαίους, στους οποίους (εκτός από τις δύο ημέρες της εβδομάδας κατά τις οποίες νήστευαν, σύμφωνα με τα λόγια του Φαρισαίου, «νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα») ήταν νομοθετημένη όχι μόνο μία, αλλά πολλές νηστείες· «διότι η νηστεία του τέταρτου, λέει ο Ζαχαρίας, και η νηστεία του πέμπτου, και η νηστεία του έβδομου, και η νηστεία του δέκατου, θα γίνουν για τον οίκο του Ιούδα χαρά και ευφροσύνη, και αγαθές εορτές».

Μτ 6, 17-18 Επειδή «το να αλείφεται» και «το να νίβεται» κανείς εφαρμοζόταν από όσους ευφραίνονταν και χαίρονταν σύμφωνα με κάποιο παλαιό έθιμο, και αυτά θεωρούνταν σύμβολα χαράς και ευφροσύνης, ο Δεσπότης, προστάζοντάς μας να επιτελούμε τη «νηστεία» με χαρά και ευφροσύνη, λέει: «άλειψε» με λάδι «το κεφάλι σου» και «νίψε το πρόσωπο», νομοθετώντας μέσα από τα σύμβολα της χαράς και της ευφροσύνης να χαιρόμαστε και να ευφραινόμαστε κατά το «νηστεύειν». Διότι, έχοντας αυτή τη διάθεση, και από τους άλλους θα μπορέσουμε να κρύψουμε «ότι νηστεύουμε», και για τους εαυτούς μας θα κάνουμε τον αγώνα της νηστείας ελαφρύ. Διότι όπου υπάρχει προθυμία και χαρά, εκεί ακόμη και το κοπιαστικό γίνεται ελαφρύ. Άρα, το «άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου» σημαίνει: κάνε τον εαυτό σου φαιδρό και προετοίμασέ τον να είναι χαρωπός από την ευθυμία και την αγαλλίαση της καρδιάς, και γενικά φρόντισε με κάθε τρόπο να περάσεις απαρατήρητος, ώστε να έχεις ως μισθαποδότη Εκείνον που επιβλέπει τα «κρυφά».

Προς τον Χριστόφορο, πρωτοσπαθάριο και πρωτασηκρήτη. Επειδή το να αλείφει κανείς την κεφαλή του και να νίβει το πρόσωπό του αποτελούσε κατά κάποιο παλαιό έθος συνήθεια εκείνων που ευφραίνονταν και έχαιραν, και επειδή αυτά θεωρούνταν σύμβολα χαράς και ευφροσύνης, ο Δεσπότης, εισάγοντας τον νόμο περί της νηστείας και επιθυμώντας να την επιτελούμε με χαρά και ευφροσύνη, αναφέρει: «Άλειψε την κεφαλή σου και νίψε το πρόσωπό σου», χωρίς να εννοεί με αυτό να λιπαίνουμε την κεφαλή με έλαιο ή να πλένουμε το πρόσωπο με ύδωρ. Διότι ούτε ο Ίδιος, νηστεύοντας επί σαράντα ολόκληρες ημέρες, δεν έκανε χρήση αυτών, ούτε είναι φανερό ότι ακολουθεί κάποιο όφελος από αυτά, εάν κανείς τα χρησιμοποιούσε. Επομένως, δεν μας παραγγέλλει με αυτούς τους λόγους να αλειφόμαστε και να νιβόμαστε, αλλά τα είπε αυτά νομοθετώντας, ξεκινώντας από αυτά καθαυτά τα σύμβολα της χαράς και της ευφροσύνης, προκειμένου να χαιρόμαστε και να ευφραινόμαστε κατά τη νηστεία. Διότι εάν προετοιμάσουμε και ευπρεπίσουμε με αυτόν τον τρόπο τον εαυτό μας, αφενός θα δυνηθούμε να διαλάθουμε της προσοχής των άλλων σε όσα πράττουμε και αφετέρου θα καταστήσουμε τον αγώνα της νηστείας μη επαχθή για εμάς τους ίδιους. Διότι, όπου υπάρχει προθυμία και χαρά, εκεί καθίσταται ελαφρύ και το επίπονο, όπως ακριβώς όπου υπάρχει ραθυμία και δυσφορία, εκεί ακόμη και το πιο εύκολο γίνεται δυσχερέστατο.

Άλειψε λοιπόν και εσύ το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, πράγμα το οποίο ρώτησες για να μάθεις, καθιστώντας τον εαυτό σου φαιδρό και ιλαρό από την ευθυμία και την αγαλλίαση της καρδιάς σου κατά τη νηστεία, και επιδιώκοντας με κάθε τρόπο να μείνει το κατόρθωμα κρυφό από τους ανθρώπους, ώστε να έχεις ως μισθαποδότη τον Θεό, ο οποίος επιβλέπει τα κρυφά. Αν μάλιστα, ενώ νηστεύεις, αλείψεις άφθονα με το έλαιο της αγαθοεργίας το ηγεμονικό μέρος της ψυχής που βρίσκεται στο κεφάλι, και από εκεί σαν από κάποια νοερή πηγή ξεπλύνεις ολόκληρο τον εαυτό σου και το πρόσωπό σου καθιστώντας τα φαιδρά και καθαρά (διότι «με τις ελεημοσύνες», λέει, «καθαρίζονται οι αμαρτίες»), θα αποδείξεις ότι η ανάλυση των θείων λογίων έχει αποβεί στο έπακρο ωφέλιμη για σένα.

Τι σημαίνει το λεχθέν «σε κάθε καιρό ας είναι τα ενδύματά σου λευκά και το λάδι στο κεφάλι σου ας μην απουσιάσει» και «τα μάτια του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του»; Το να φορούν λευκά ενδύματα εκείνοι για τους οποίους η πολιτεία σύμφωνα με τις παλαιές διατάξεις ήταν σπουδαία, εκλαμβανόταν ως σύμβολο ιερής ευφροσύνης και αγιοπρεπούς κατάστασης. Και μάλιστα το να αλείφουν το κεφάλι με λάδι το θεωρούσαν τεκμήριο της ίδιας διάθεσης. Γι' αυτό και ο Σωτήρας μας, απομακρύνοντάς μας από τη μίμηση των Φαρισαίων, έλεγε: «εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου με λάδι», δηλαδή «μην αναμείξεις τίποτα το σκυθρωπό και κατηφές με το κατόρθωμα της νηστείας». Επειδή λοιπόν τα λευκά ενδύματα και το λάδι για όσους ζούσαν υπό τον νόμο στόλιζαν μεν το σώμα, φανέρωναν δε τη γεμάτη ευφροσύνη κατάσταση της ζωής, έτσι, μέσα από τα εξωτερικά παραδείγματα, ο λόγος παρακινεί να διατηρούμε την ίδια την ψυχή λαμπρή και εξωραϊσμένη. Θα γινόταν δε λαμπρή και θα εξωραϊζόταν, εάν και τα ενδύματά της ήταν λευκά· και θα γίνονταν λευκά, όταν θα ακτινοβολούσαν και θα άφηναν να φανεί η καθαρότητα και η λαμπρότητα των αρετών, χωρίς καμία κακία να τα μαυρίζει.

«Αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους.» Παραμόρφωση προσώπου είναι η ωχρότητα, όταν κάποιος δεν φαίνεται όπως είναι, αλλά προσποιείται σκυθρωπότητα. «Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, για να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου που βρίσκεται στον κρυφό τόπο· και ο Πατέρας σου, που βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει.» Οι παλαιοί είχαν ως σημάδι χαράς το να αλείφονται με έλαιο μετά το λουτρό· έτσι λοιπόν και εσύ να φαίνεσαι χαρούμενος. Ως έλαιο νοείται και η ελεημοσύνη. Κεφαλή δε δική μας είναι ο Χριστός, τον οποίο πρέπει να αλείφουμε με τις ελεημοσύνες· και το πρόσωπο, δηλαδή τις αισθήσεις, να το νίβουμε με δάκρυα. «Μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους καταστρέφουν, και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν. Θησαυρίζετε όμως για τον εαυτό σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά καταστρέφουν, και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.» Επειδή εξέβαλε το νόσημα της κενοδοξίας, μιλάει πλέον για την ακτημοσύνη.